Sarga 112
रावणवधोत्तरं विभीषणशोकः—क्षत्रधर्मोपदेशः (Vibhishana’s Lament after Ravana’s Fall; Instruction on Kshatriya-Dharma)
युद्धकाण्ड
ఈ సర్గలో రావణవధానంతరం వెంటనే యుద్ధభూమిలో ఏర్పడిన పరిస్థితి వర్ణించబడుతుంది. అన్నను హతుడై పడివున్నట్లు చూసిన విభీషణుడు శోకంతో విలపిస్తాడు. రావణుణ్ణి అతడు మహోన్నత ఉపమాలతో స్మరిస్తాడు—రాఘవ-తుఫాను చేత నలిగిన “రాక్షసరాజ-వృక్షం”లా, ఇక్ష్వాకు-సింహం చేత పడగొట్టబడిన మదగజంలా, రామ-మేఘవర్షంతో ఆరిపోయిన రాక్షస-అగ్నిలా. రావణునితో పాటు లంక ప్రజల క్రమశిక్షణ, తేజస్సు, ప్రాణశక్తి కూలిపోయినట్లు, లోకవిపర్యాసంలా—సూర్యుడు పడిపోయినట్లు, చంద్రుడు మసకబారినట్లు, అగ్ని ఆరిపోయినట్లు—అతడు దుఃఖిస్తాడు. రాముడు స్థిరమైన ధర్మబోధ చేస్తాడు—క్షత్రధర్మానుసారం యుద్ధంలో పతించిన వీరుడు శోకించదగినవాడు కాదు; యుద్ధంలో విజయం ఎప్పుడూ సంపూర్ణంగా నిరపేక్షంగా ఉండదు; మూడు లోకాలకు భయంకరులైనవారికూడా కాలాధీనులే. ఇది విన్న విభీషణుడు రావణుని అంత్యక్రియలు/సంస్కారాలు చేయుటకు అనుమతి కోరుతాడు; అతని యజ్ఞ-ఆచారయోగ్యతను గుర్తుచేసి, మరణంతో వైరం ముగుస్తుందని చెబుతాడు. రాముడు అనుమతించి, యుద్ధం నుండి సంస్కారకర్మకు, అలాగే రాజ-ధర్మ స్థిరీకరణకు మార్గనిర్దేశం చేస్తాడు.
Shlokas
Verse 1
भ्रातरंनिहतंदृष्टवाशयानंनिर्जितंरणे ।शोकवेगपरीतात्माविललापविभीषणः ।।।।
రణభూమిలో తన అన్నను హతుడై, పరాజితుడై పడి ఉండుట చూచి, శోకవేగముతో ఆవరితాత్ముడైన విభీషణుడు గట్టిగా విలపించెను।
Verse 2
वीर विक्रान्त विख्यात प्रवीण नयकोविद ।महार्हाशयनोपेतकिंशेषेनिहतोभुवि ।।।।
ఓ వీరా, పరాక్రమశాలి, విఖ్యాతుడా, నయనిపుణుడా! మహార్హమైన శయ్యకు అలవాటైన నీవు, ఇప్పుడు భూమిపై హతుడై ఎందుకు పడి ఉన్నావు?
Verse 3
विक्षिप्यदीर्घौनिश्चेष्टौभुजावङ्गभूषितौ ।मुकुटेनापवृत्तेनभास्कराकारवर्चसा ।।।।
నీ దీర్ఘ భుజాలు, భుజాభరణాలతో అలంకృతమై, విసిరివేయబడి నిశ్చేష్టంగా పడి ఉన్నాయి; నీ కిరీటమూ జారిపడి, సూర్యసమాన కాంతితో ప్రకాశిస్తోంది॥
Verse 4
दंवीरसम्प्राप्तंयन्मयापूर्वमीरितम् ।काममोहपरीतस्ययत्तन्नरुचितंतव ।।।।
హే వీరా! నేను ముందుగా చెప్పినదే ఇప్పుడు నిజమై ప్రత్యక్షమైంది. కాని కామమోహాలతో కమ్ముకున్న నీకు ఆ వాక్యం అప్పట్లో రుచించలేదు॥
Verse 5
यन्नदर्पात्प्रहस्तोवानेन्द्रजिन्नापरेजनाः ।न कुम्बकर्णोऽतिरथोनातिकायोनरान्तकः ।।।।न स्वयंत्वममन्येथास्तस्योदर्कोऽयमागतः ।
గర్వవశంగా ప్రహస్తుడు గానీ, ఇంద్రజిత్తు గానీ, ఇతర యోధులు గానీ—మహారథి కుంభకర్ణుడు, అతికాయుడు, నరాంతకుడు గానీ—ఎవరూ, నీవు స్వయంగా కూడా, ఆ మాటను పట్టించుకోలేదు. దాని ఫలితమే ఇది॥
Verse 6
गतस्सेतुस्सुनीतीनांगतोधर्मस्यविग्रहः ।।।।गतस्सत्त्वस्यसङ्क्षेपःप्रस्तावानांगतिर्गता ।आदित्यःपतितोभूमौमग्नस्तमसिचन्द्रमाः ।।।।चित्रभानुःप्रशान्तार्चिर्व्यवसायोनिरुद्यमः ।अस्मिन्निपतितेवीरे भूमौशस्त्रभृतांवरे ।।।।
శస్త్రధారులలో శ్రేష్ఠుడైన ఈ వీరుడు భూమిపై పడగానే, సునీతికి ఉన్న సరిహద్దు చెరిగినట్లూ, ధర్మం యొక్క సాకార స్వరూపం నిష్క్రమించినట్లూ, బలసంపద కూలినట్లూ, యోగ్యమైనదాని గతి నిలిచినట్లూ అనిపిస్తోంది. సూర్యుడు భూమిపై పడినట్లూ, చంద్రుడు చీకటిలో మునిగినట్లూ, అగ్ని జ్వాల శాంతించినట్లూ, మానవ ప్రయత్నం నిరుద్యమమైనట్లూ ఉంది॥
Verse 7
गतस्सेतुस्सुनीतीनांगतोधर्मस्यविग्रहः ।।6.112.6।।गतस्सत्त्वस्यसङ्क्षेपःप्रस्तावानांगतिर्गता ।आदित्यःपतितोभूमौमग्नस्तमसिचन्द्रमाः ।।6.112.7।।चित्रभानुःप्रशान्तार्चिर्व्यवसायोनिरुद्यमः ।अस्मिन्निपतितेवीरे भूमौशस्त्रभृतांवरे ।।6.112.8।।
ఆయన పడిపోవడంతో సునీతికి సేతువైన మర్యాద చెదిరినట్లూ, ధర్మమూర్తి నిష్క్రమించినట్లూ; సత్త్వసారం క్షీణించినట్లూ, యుక్తమైన దారి తప్పినట్లూ అయింది. సూర్యుడు భూమిపై పడినట్లూ, చంద్రుడు తమస్సులో మునిగినట్లూ అనిపించింది.
Verse 8
गतस्सेतुस्सुनीतीनांगतोधर्मस्यविग्रहः ।।6.112.6।।गतस्सत्त्वस्यसङ्क्षेपःप्रस्तावानांगतिर्गता ।आदित्यःपतितोभूमौमग्नस्तमसिचन्द्रमाः ।।6.112.7।।चित्रभानुःप्रशान्तार्चिर्व्यवसायोनिरुद्यमः ।अस्मिन्निपतितेवीरे भूमौशस्त्रभृतांवरे ।।6.112.8।।
శస్త్రధారులలో శ్రేష్ఠుడైన ఆ వీరుడు భూమిపై పడగానే, అగ్ని జ్వాల శాంతించినట్లూ, ప్రయత్నసంకల్పం కదలికలేని దానిలా నిలిచినట్లూ అయింది.
Verse 9
किंशेषमिहलोकस्यगतसत्त्वस्यसम्प्रति ।रणेराक्षसशार्दूलेप्रसुप्तइवपांसुषु ।।।।
యుద్ధభూమి ధూళిలో నిద్రించినవాడిలా రాక్షసశార్దూలుడు పడివుండగా, లోకసత్త్వం క్షీణించిన ఈ వేళ—ఇక్కడ మిగిలింది ఏముంది?
Verse 10
धृतिप्रवालःप्रसह्याग्य्रपुष्पस्तपोबलश्शौर्यनिबद्धमूलः ।रणेमहान्राक्षसराजवृक्षःसम्मर्दितोराघवमारुतेन ।।।।
యుద్ధములో రాక్షసరాజు రూపమైన మహావృక్షము—ధైర్యమే కొమ్మలు, హఠబలమే శ్రేష్ఠ పుష్పములు, తపోబలమే శక్తి, శౌర్యమే బలమైన వేర్లు—రాఘవమారుతము అనే ప్రబల గాలిచేత నలిగిపోయెను।
Verse 11
तेजोविषाणःकुलवंशवंशःकोपप्रसादापरगात्रहस्तः ।इक्ष्वाकुसिंहावगृहीतदेहःसुप्तःक्षितौरावणगन्धहस्ती ।।।।
య whose దంతాలు తేజస్సు-పరాక్రమమే, whose మహాకాయం కులవంశ పరంపరలవలె విస్తారమైనది, whose అవయవ-హస్తాలు కోపం మరియు ప్రసాదమే—ఆ మదోన్మత్త గంధహస్తి రావణుడు ఇక్ష్వాకు-సింహుడు రామునిచే గ్రహింపబడి భూమిపై నిద్రించినవాడివలె పడి ఉన్నాడు।
Verse 12
पराक्रमोत्साहविजृम्भितार्चिर्निःश्वासधूमस्स्वबलप्रतापः ।प्रतापवान्सम्यतिराक्षसाग्निर्विर्वापितोरामपयोधरेण ।।।।
పరాక్రమం, ఉత్సాహం అనే జ్వాలలతో మండుతూ, నిశ్వాసమే పొగగా ఉండి, స్వబల-ప్రతాపమే దహనతాపంగా ఉన్న ఆ రాక్షసాగ్ని—యుద్ధంలో మహాప్రతాపి అయినప్పటికీ—రాముడు అనే పయోధర మేఘముచే శమింపబడింది।
Verse 13
सिंहरक्षलाङ्गूलककुद्विषाणःपराभिजिद्गन्धनगन्धहस्ती ।रक्षोवृषश्चापलकर्णचक्षुःक्षितीश्वरव्याघ्रहतोऽवसन्नः ।।।।
శత్రువులను జయించినవాడు, గంధమద గర్వంతో గంధహస్తివలె ఉన్నవాడు, whose తోక-కకుద-శృంగాలు సింహసమాన రాక్షసాలవలె, whose కర్ణ-చక్షువులు పశువులవలె చపలమైనవి—ఆ రాక్షసవృషభుడు భూమిపతి-వ్యాఘ్రుడు రాముని చేత దెబ్బతిని కూలిపోయాడు।
Verse 14
वदन्तंहेतुमद्वाक्यंपरिदृष्टार्थनिश्चयम् ।रामःशोकसमाविष्टमित्युवाचविभीषणम् ।।।।
శోకంలో మునిగియున్నప్పటికీ హేతువంతమైన మాటలు పలుకుతూ, విషయార్థాన్ని నిర్ధారించుకున్న విభీషణునితో రాముడు ఈ విధంగా పలికెను।
Verse 15
नायंविनष्टोनिश्चेष्टस्समरेचण्डविक्रमः ।अत्युन्नतमहोत्साहःपतितोऽयमशङ्कितः ।।।।
ఇతడు వినష్టుడై గాని నిశ్చేష్టుడై గాని పడలేదు; సమరంలో ఇతని విక్రమం అత్యంత చండమైనది. ఇతని మహోత్సాహం అత్యున్నతమైనది—ఇతడు భయములేకనే పడిపోయాడు।
Verse 16
नैवंविनष्टाःशोच्यन्तेक्षत्रधर्मव्यवस्थिताः ।वृधदिमाशंसमानायेनिपतन्तिरणाजिरे ।।।।
క్షత్రియధర్మంలో స్థిరులై, కీర్తివృద్ధిని ఆశించి యుద్ధరంగంలో పడిపోయినవారు ఈ విధంగా ‘నశించినవారు’ అని శోకించదగినవారు కారు।
Verse 17
येनसेन्द्रास्त्रयोलोकास्त्रासितायुधिधीमता ।तस्मिन्कालसमायुक्ते न कालःपरिशोचितुम् ।।।।
యుద్ధంలో ఇంద్రునితో కూడిన మూడు లోకాలను భయపెట్టిన ఆ ధీమంతుడు, తన నియతకాలాన్ని పొందినప్పుడు, ఇది అతిగా శోకించవలసిన సమయం కాదు।
Verse 18
नैकान्तविजयोयुद्धेभूतपूर्वःकदाचन ।परैराहन्यतेवीरःपरान्वाहन्तिसंयुगे ।।।।
యుద్ధంలో ఎప్పుడూ పూర్తిగా ఒక పక్షానికే ఖచ్చితమైన విజయం ఉండదు। సమరంలో కొన్నిసార్లు వీరుడు శత్రువులను సంహరిస్తాడు; మరికొన్నిసార్లు శత్రువుల చేత అతడే హతుడవుతాడు।
Verse 19
इयंहिपूर्वैस्सन्दिष्टागतिःक्षत्रियसम्मता ।क्षत्रियोनिहतंसङ्ख्ये न शोच्यइतिनिश्चयः ।।।।
ఇది పూర్వులు ఉపదేశించిన, క్షత్రియులకు సమ్మతమైన మార్గం—యుద్ధంలో హతుడైన క్షత్రియుడు శోకించదగినవాడు కాడు; ఇదే నిశ్చయం।
Verse 20
तदेवंनिश्चयंदृष्टवातत्त्वमास्थायविज्वरः ।यदिहानन्तरंकार्यंकल्प्यंतदनुचिन्तय ।।।।
ఈ నిశ్చితమైన సత్యాన్ని చూచి తత్త్వంలో స్థిరుడవై శోకజ్వరాన్ని విడిచిపెట్టు. ఇకపై చేయవలసిన కార్యాన్ని ఆలోచించి, యథోచితంగా ఏర్పాటుచేయి॥
Verse 21
मुक्तवाक्यंविक्रान्तंराजपुत्रंविभीषणः ।उवाचशोकसन्तप्तोभ्रातुर्हितमनन्तरम् ।।।।
వీరుడైన రాజపుత్రుడు పలికిన తరువాత, శోకంతో దగ్ధుడైన విభీషణుడు తన అన్న హితాన్ని కోరుతూ వెంటనే ప్రతివచనం పలికాడు॥
Verse 22
योऽयंविमर्देष्वविभग्नपूर्वःसुरैस्समस्थेरपिवासवेन ।भवन्तमासाद्यरणेविभग्नोवेलामिवासाद्ययथासमुद्रः ।।।।
యుద్ధాలలో ఎప్పుడూ విరగని వాడు—ఇంద్రుడుతో కూడిన సమస్త దేవతలచేత కూడా—అతడు నిన్ను రణంలో ఎదుర్కొనగానే విరిగిపోయాడు; తీరాన్ని తాకగానే సముద్ర తరంగం చీలిపోవునట్లు॥
Verse 23
अनेनदत्तानिवनीपकेषुभुक्ताश्चभोगानिभृताश्चभृत्याः ।धनानिमित्रेषुसमर्पितानिवैराण्यमित्रेषुनिपातितानि ।।।।
ఇతడే వనవాసి యాచకులకు దానాలు ఇచ్చాడు, భోగాలను అనుభవించాడు, భృతులను పోషించాడు; మిత్రులకు ధనాన్ని అప్పగించాడు, శత్రువులపై వైరం నిలిపి వారిని పతనానికి నెట్టాడు॥
Verse 24
एषोहिताग्निश्च:महातपाश्चवेदान्तगःकर्मसुचाग्य्रशूरः ।एतस्ययत्प्रेतगतस्यकृत्यंतत्कर्तुमिच्छामितवप्रसादात् ।।।।
ఇతడు పవిత్ర అగ్నులను సంరక్షించినవాడు, మహాతపస్వి, వేదాంతనిష్ఠుడు, కర్మకాండలో అగ్రశూరుడు. ఇతడు పరలోకగతుడైన తరువాత చేయవలసిన కర్తవ్యాన్ని మీ అనుగ్రహంతో నేను చేయదలచుకున్నాను॥
Verse 25
मरणान्तानिवैराणिनिर्वृत्तंवःप्रयोजनम् ।क्रियतामस्यसंस्कारोममाप्येषयथातव ।।।।
మరణంతో వైరం శమిస్తుంది; మీ ప్రయోజనం నెరవేరింది. ఇతని అంత్యేష్టి-సంస్కారం చేయబడుగాక—ఇది మీకెంతయో నాకూ అంతే బాధ్యత॥
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether a slain enemy-king—also Vibhīṣaṇa’s brother—should be mourned and how to act immediately after victory; the action resolved is the authorization and performance of proper funerary rites (saṃskāra) despite prior enmity.
Rāma’s upadeśa frames battlefield death as an accepted kṣatriya end, rejects the notion of permanent victory, and places even world-feared rulers under Kāla (time/death), thereby converting grief into duty-bound, stabilizing action.
The primary setting is the battlefield at Laṅkā (implied by the war context); culturally, the chapter highlights Vedic-royal ritual practice—maintenance of sacred fire (hitāgni) and the necessity of prētakṛtya/saṃskāra (last rites) as a post-war norm.