
पुष्पकविमानदर्शनम् — The Vision of the Pushpaka and Lanka’s Jewel-like Mansions
सुन्दरकाण्ड
ఈ సర్గలో హనుమంతుడు లంకలోని రాజసిక నిర్మాణ వైభవాన్ని, పుష్పక విమానాన్ని సమీపంగా పరిశీలిస్తాడు. బంగారు జాలికలతో, వైడూర్య మణులతో అలంకరించబడిన ప్రాసాదాల ఘన ‘జాలం’ అతనికి కనిపిస్తుంది—విద్యుత్తుతో నేసిన మేఘసమూహాల్లా, పక్షుల కిలకిలారవాలతో జీవంతో నిండినట్లు. శంఖాలు, ఆయుధాలు, ధనుస్సు-బాణాల కోసం ప్రత్యేక మందిరాలు, ఆయుధాగారాలు, అలాగే అట్టికలపై చంద్రకాంతితో మెరిసే మేడతలాలు అతడు గమనిస్తాడు. ఆ గృహాలు నిధులతో నిండినవి, లోపరహితమైనవి, దైవశిల్పి మాయ నిర్మించినట్లుగా అనిపిస్తాయి—రావణుని సేకరించిన శక్తి-సంపదకు సూచికలు. తరువాత హనుమంతుడు అపూర్వమైన స్వర్ణప్రాసాదాన్ని, ఆకాశచారి పుష్పక విమానాన్ని దర్శిస్తాడు—మణిఖచితం, మేఘ-ఆకాశ వర్ణసమానంగా, భూమిపై స్వర్గంలా ప్రకాశించేది. అంతర్భాగ అలంకరణ చిత్రిత జగద్రూపంలా ఉంటుంది: పర్వతాలు, వృక్షాలు, పుష్పాలు, సరస్సులు, కమలాలు, ఉద్యానాలు; మణులతో చేసిన పక్షులు, సర్పాలు, అశ్వాలు, గజాలు, లక్ష్మీచిహ్నం కూడా. ఆ పర్వతసమానమైన, సుగంధభరిత ప్రాసాదాన్ని చేరి హనుమంతుడు మళ్లీ సీతాన్వేషణకు నగరంలో సంచరిస్తాడు. సీత కనిపించకపోవడంతో అతని మనస్సు తీవ్రంగా విషాదపడుతుంది—ఇంద్రియాలను మోహింపజేసే వైభవం మధ్య కూడా కార్యసాధన యొక్క కరుణాత్మక తక్షణత అతనిని కలచివేస్తుంది.
Verse 1
स वेश्मजालं बलवान् ददर्शव्यासक्तवैडूर्यसुवर्णजालम्।यथा महत् प्रावृषि मेघजालंविद्युत्पिनद्धं सविहङ्गजालम्।।5.7.1।।
బలవంతుడైన హనుమంతుడు వైడూర్యమణులు, స్వర్ణజాలాలతో అలంకరించబడిన మహా ప్రాసాదజాలాన్ని చూచెను—వర్షాకాలంలో మెరుపులతో నిండిన, పక్షిసమూహాలతో కూడిన ఘన మేఘజాలంలా।
Verse 2
निवेशनानां विविधाश्च शालाःप्रधानशङ्खायुधचापशालाः।मनोहराश्चापि पुनर्विशालाःददर्श वेश्माद्रिषु चन्द्रशालाः।।5.7.2।।
అతడు ఆ నివాసాలలో అనేక విధాల శాలలను చూశాడు—శ్రేష్ఠ శంఖాలు, ఆయుధాలు, ధనుస్సుల నిల్వశాలలను; అలాగే ఎత్తైన గృహశిఖరాలపై విశాలమైన, మనోహరమైన చంద్రశాలలను కూడా దర్శించాడు।
Verse 3
गृहाणि नानावसुराजितानि देवासुरैश्चापि सुपूजितानि।सर्वैश्च दोषैः परिवर्जितानि कपिर्ददर्श स्वबलार्जितानि।।5.7.3।।
కపి నానావిధ రత్నసంపదలతో ప్రకాశించే, దేవాసురులకూ గౌరవనీయమైన, సమస్త దోషాలనుండి విముక్తమైన, స్వామి స్వబలంతో సంపాదించిన వైభవంతో కూడిన గృహాలను చూశాడు।
Verse 4
तानि प्रयत्नाभिसमाहितानि मयेन साक्षादिव निर्मितानि।महीतले सर्वगुणोत्तराणिददर्श लङ्काधिपतेर्गृहाणि।।5.7.4।।
అతడు లంకాధిపతి యొక్క ఆ భవనాలను చూశాడు—మహా ప్రయత్నంతో, జాగ్రత్తగా భూమితలంపై సముచితంగా నిర్మించబడినవి, సర్వగుణోత్తమమైనవి; సాక్షాత్తు మయుడే స్వయంగా నిర్మించినట్లుగా అనిపించాయి।
Verse 5
ततो ददर्शोछ्रचितमेघरूपंमनोहरं काञ्चनचारुरूपम्।रक्षोऽधिपस्यात्मबलानुरूपंगृहोत्तमं ह्यप्रतिरूपरूपम्।।5.7.5।।
అప్పుడు అతడు మేఘసమానంగా ఎత్తుగా నిలిచిన, మనోహరమైన, స్వర్ణమయ సుందరరూపముతో—రాక్షసాధిపతి ఆత్మబలానికి తగినట్లుగా—అప్రతిమమైన ఆ ఉత్తమ గృహాన్ని దర్శించాడు।
Verse 6
महीतले स्वर्गमिव प्रकीर्णंश्रिया ज्वलन्तं बहुरत्नकीर्णम्।नानातरूणां कुसुमावकीर्णंगिरेरिवाग्रं रजसावकीर्णम्।।5.7.6।।
అది భూమిపై చిందరించిన స్వర్గఖండంలా కనిపించింది—శ్రీతో జ్వలిస్తూ, అనేక రత్నాలతో నిండినది; నానావృక్షాల పుష్పాలు రాలిన పరాగధూళితో కప్పబడిన పర్వతశిఖరంలా।
Verse 7
नारीप्रवेकैरिव दीप्यमानं तटिद्भिरम्भोदवदर्च्यमानम्।हंसप्रवेकैरिव वाह्यमानं श्रिया युतं खे सुकृतां विमानम्।।5.7.7।।
ఆ విమానం శ్రేష్ఠ స్త్రీల కాంతితో ప్రకాశిస్తున్నట్లుగా, మెరుపులతో పూజింపబడే మేఘంలా దీప్తించింది; ఆకాశంలో రాజహంసలు మోస్తున్నట్లుగా—శ్రీయుతమై, మంగళప్రదంగా వెలిగింది।
Verse 8
यथा नगाग्रं बहुधातुचित्रंयथा नभश्च ग्रहचन्द्रचित्रम्।ददर्शयुक्तीकृतमेघचित्रं विमानरत्नं बहुरत्नचित्रम्।।5.7.8।।
అతడు ఆ విమానరత్నాన్ని చూశాడు—అనేక రత్నాలతో అలంకృతమై, బహురత్నవర్ణచిత్రంగా—వివిధ ధాతువులతో రంగరించిన పర్వతశిఖరంలా; గ్రహచంద్రాలతో అలంకరించిన ఆకాశంలా; మరియు సమీకృతమైన బహురంగ మేఘచిత్రంలా।
Verse 9
मही कृता पर्वतराजिपूर्णा शैलाः कृता वृक्षवितानपूर्णाः।वृक्षाः कृताः पुष्पवितानपूर्णाःपुष्पं कृतं केसरपत्रपूर्णम्।।5.7.9।।
అందులో భూమి పర్వతశ్రేణులతో నిండినట్లుగా చిత్రించబడింది; పర్వతాలు వృక్షవితానాలతో పరిపూర్ణంగా చిత్రించబడ్డాయి; వృక్షాలు పుష్పవితానాలతో నిండినట్లుగా చిత్రించబడ్డాయి; పుష్పాలు రేకులు మరియు కేశరతంతువులతో సంపూర్ణంగా చిత్రించబడ్డాయి।
Verse 10
कृतानि वेश्मानि च पाण्डुराणि तथा सुपुष्पाण्यपि पुष्कराणि।पुनश्च पद्मानि सकेसराणि धन्यानि चित्राणि तथा वनानि।।5.7.10।।
అక్కడ పాండుర వేశ్మాల చిత్రణలు, సువాసన పుష్పాలతో నిండిన సరస్సులు; మరల కేశరయుక్త పద్మాలు, మంగళకరమైన చిత్రకళ, అలాగే మనోహర వనాలు కూడా కనిపించెను।
Verse 11
पुष्पाह्वयं नामविराजमानंरत्नप्रभाभिश्च विवर्धमानम्।वेश्मोत्तमानामपि चोच्यमानंमहाकपिस्तत्र महाविमानम्।।5.7.11।।
అక్కడ మహాకపి పుష్పకమని ప్రసిద్ధమైన మహావిమానాన్ని చూచెను—రత్నప్రభలతో మరింత మరింత ప్రకాశించుచు, ఉత్తమ భవనాలకన్నా కూడా శ్రేష్ఠమని కీర్తింపబడుచు విరాజిల్లుచున్నది।
Verse 12
कृताश्च वैडूर्यमया विहङ्गाः रूप्यप्रवालैश्च तथा विहङ्गाः।चित्राश्च नानावसुभिर्भुजङ्गाः जात्यानुरूपास्तुरगाः शुभाङ्गाः।।5.7.12।।
అక్కడ వైడూర్యమణితో చెక్కబడిన పక్షులు, అలాగే వెండి మరియు ప్రవాళాలతో నిర్మితమైన పక్షులు కూడా ఉన్నాయి. నానావిధ రత్నాలతో రంగురంగులుగా చేసిన సర్పాలు ఉన్నాయి; ఉత్తమ జాతికి తగిన లక్షణాలతో శుభాంగులైన అశ్వాలు కూడా ఉన్నాయి।
Verse 13
प्रवालजाम्बूनदपुष्पपक्षाः सलीलमावर्जितजिह्मपक्षाः।कामस्य साक्षादिव भान्ति पक्षाः कृता विहङ्गाः सुमुखाः सुपक्षाः।।5.7.13।।
ప్రవాళము మరియు జాంబూనద-సువర్ణపుష్పములవంటి రెక్కలతో చేసిన ఆ పక్షిరూపాలు, నీటిలో క్రీడించుచు వంకర రెక్కలను తిప్పుతున్నట్లుగా కనిపించెను. సుముఖములు, సురెక్కలుగల ఆ నిర్మిత పక్షులు కామదేవుని పరివారపు రెక్కలే ప్రత్యక్షమై ప్రకాశిస్తున్నట్లుగా భాసించెను।
Verse 14
नियुज्यमानास्तु गजाः सुहस्ताः सकेसराश्चोत्पलपत्रहस्ताः।बभूवदेवी च कृता सुहस्तालक्ष्मी स्तथा पद्मिनि पद्महस्ता।।5.7.14।।
అక్కడ సుందర సుండు గల ఏనుగులు అమర్చబడి ఉన్నాయి; అవి కేశరసహిత నీలకమలపత్రాలను పట్టుకున్నట్లుగా ఉన్నాయి. అలాగే దేవీ లక్ష్మీ కూడా చిత్రింపబడెను—సుహస్త, పద్మినివలె, పద్మసరోవరమందు నిలిచి చేతిలో పద్మాన్ని ధరించినది।
Verse 15
इतीव तद्गृहमभिगम्य शोभनम्सविस्मयो नगमिव चारुशोभनम्।पुनश्च तत्परमसुगन्धि सुन्दरम्हिमात्यये नगमिव चारुकन्दरम्।।5.7.15।।
ఇలా ఆ శోభన గృహాన్ని—మనోహరంగా ప్రకాశించే పర్వతంలా—చేరి అతడు విస్మయమొందెను. మరల దానిని చూచెను—అత్యంత సుగంధభరితమై సుందరంగా, హిమఋతువు తీరిన తరువాత మనోహర గుహలతో కూడిన పర్వతంలా।
Verse 16
ततः स तां कपिरभिपत्य पूजितां चरन् पुरीं दशमुखबाहुपालिताम्।अदृश्य तां जनकसुतां सुपूजितां सुदुःखितः पतिगुणवेगवर्जिताम्।।5.7.16।।
అప్పుడు ఆ కపి దశముఖుని భుజబలంతో రక్షింపబడిన, పూజితమైన ఆ నగరంలో ప్రవేశించి అంతటా సంచరించాడు; కానీ పరమపూజ్య జనకనందినిని—భర్త గుణవేగానికి దూరమైన ఆమెను—చూడక అతడు ఘోర దుఃఖంలో మునిగిపోయాడు।
Verse 17
ततस्तदा बहुविधभावितात्मनः कृतात्मनो जनकसुतां सुवर्त्मनः।अपश्यतोऽभवदतिदुःखितं मनः सुचक्षुषः प्रविचरतो महात्मनः।।5.7.17।।
అప్పుడు అనేక విధాల ఆలోచనలతో నిండిన మనస్సు గలవాడు, నియమితాత్ముడు, ధర్మమార్గస్థుడు, సుదృష్టి మహాత్ముడు సంచరిస్తూ కూడా జనకసుతను కనుగొనలేక, అతని హృదయం అత్యంత దుఃఖంతో కలత చెందింది।
Hanuman must remain undistracted by the city’s overwhelming beauty and luxury while executing reconnaissance; the pivotal action is his continued movement through Ravana’s guarded capital despite rising distress from not finding Sita.
Splendor is not identical with righteousness: the sarga contrasts aesthetic magnificence with moral lack, teaching that a dharma-bound agent values purpose, restraint, and compassion over sensory fascination and political intimidation.
Laṅkā’s mansion complexes, moon-terraces (candraśālā), armory-halls for conches and weapons, and the Pushpaka vimāna itself function as cultural-architectural landmarks; lotus-pond imagery and Lakṣmī iconography mark elite prosperity motifs within the built environment.