Sarga 65
सीतावृत्तान्तनिवेदनम् / Report of Sītā’s Condition and Tokens of Recognition
सुन्दरकाण्ड
ప్రస్రవణ పర్వతంలో తిరిగి వచ్చిన వానరులు శ్రీరామ, లక్ష్మణ, సుగ్రీవులకు నమస్కరించి, యువరాజు అంగదుని ముందుంచి సీతావృత్తాంతాన్ని విధివిధానంగా నివేదించసాగారు. వైదేహి జీవించి, క్షేమంగా ఉన్నదని విని శ్రీరాముడు—ఆమె ఎక్కడ ఉంది? నాపట్ల ఆమె మనోభావం ఏమిటి? అని సూక్ష్మంగా అడిగాడు. అప్పుడు సీతా పరిస్థితిని బాగా తెలిసిన హనుమంతునే చెప్పమని అందరూ కోరారు. హనుమంతుడు దిశానమస్కారంతో సీతను స్మరించి, సముద్రలంఘనం, దక్షిణ తీరంలో ఉన్న లంక స్థానం, అశోకవాటికలో బంధినిగా ఉన్న సీతను చూచిన విధాన్ని వివరించాడు. భయంకర రాక్షసీలు కాపలా కాస్తూ, పదేపదే బెదిరిస్తూ ఉండగా ఆమె శోకంలో మునిగి, ఏకవేణి ధరించి, నేలపై పడుకొని, శీతకాల కమలంలా వర్ణహీనంగా, రావణుణ్ణి తిరస్కరిస్తూ ప్రాణత్యాగానికి సిద్ధంగా ఉందని చెప్పాడు. ఇక్ష్వాకు వంశాన్ని స్తుతిస్తూ, రామ–సుగ్రీవ మైత్రి వార్తను తెలియజేసి ఆమె విశ్వాసాన్ని పొందినట్లు తెలిపాడు. సీత అభిజ్ఞానంగా చిత్రకూటంలోని కాకప్రసంగాన్ని చెప్పి, చూడామణిని ఇచ్చి—సుగ్రీవుడు వినుచుండగా అన్నీ శ్రీరామునికి తెలియజేయమని ఆజ్ఞాపించింది; ఇంకా తాను మరో నెల మాత్రమే సహిస్తానని హెచ్చరించింది. హనుమంతుడు క్రమంగా సమస్తాన్ని నివేదించి చూడామణిని శ్రీరామునికి సమర్పించాడు; అప్పుడు ఇద్దరు యువరాజుల హృదయాల్లో ఉపశమనం, శోకనివృత్తి కలిగింది.
Shlokas
Verse 1
ततः प्रस्रवणं शैलं ते गत्वा चित्रकाननम्।प्रणम्य शिरसा रामं लक्ष्मणं च महाबलम्।।।।युवराजं पुरस्कृत्य सुग्रीवमभिवाद्य च।प्रवृत्तिमथ सीतायाः प्रवक्तुमुपचक्रमुः।।।।
అనంతరం వారు విచిత్ర వనాలతో శోభించిన ప్రస్రవణ పర్వతానికి వెళ్లి, శిరస్సు వంచి శ్రీరామునికి మరియు మహాబలుడైన లక్ష్మణునికి ప్రణామం చేశారు. యువరాజును ముందుంచి సుగ్రీవునికీ అభివాదం చేసి, సీతాదేవి వార్తను—ఆమెకు జరిగినదీ, ఆమె స్థితినీ—వివరించుటకు ఆరంభించారు.
Verse 2
ततः प्रस्रवणं शैलं ते गत्वा चित्रकाननम्।प्रणम्य शिरसा रामं लक्ष्मणं च महाबलम्।।5.65.1।।युवराजं पुरस्कृत्य सुग्रीवमभिवाद्य च।प्रवृत्तिमथ सीतायाः प्रवक्तुमुपचक्रमुः।।5.65.2।।
ఆ తరువాత వారు విచిత్ర వనాలతో శోభించే ప్రస్రవణ పర్వతానికి చేరారు. శిరస్సు వంచి శ్రీరామునికీ మహాబలుడైన లక్ష్మణునికీ ప్రణామం చేసి; యువరాజును ముందుంచి గౌరవించి, సుగ్రీవునికీ అభివాదం చేసి, ఆపై సీతాదేవి విషయమైన సమస్త వృత్తాంతాన్ని చెప్పడం ప్రారంభించారు।
Verse 3
रावणान्तः पुरे रोधं राक्षसीभिश्च तर्जनम्।रामे समनुरागं च यश्चायं समयः कृतः।।।।एतदाख्यान्ति ते सर्वे हरयो रामसन्निधौ।
రావణుని అంతఃపురంలో సీత నిర్బంధం, రాక్షసీ స్త్రీల బెదిరింపులు, రామునిపై ఆమె అచంచల అనురాగం, అలాగే విధించిన గడువు—ఇవన్నీ వానరులు రామసన్నిధిలో నివేదించారు.
Verse 4
वैदेहीमक्षतां श्रुत्वा रामस्तूत्तरमब्रवीत्।।।।क्व सीता वर्तते देवी कथं च मयि वर्तते।एतन्मे सर्वमाख्यात वैदेहीं प्रति वानराः।।।।
వైదేహి క్షేమంగా ఉందని విని రాముడు పలికెను—“దేవి సీత ఇప్పుడు ఎక్కడ ఉంది? నా పట్ల ఆమె భావం ఏ విధంగా ఉంది? హే వానరులారా, వైదేహి విషయమంతా నాకు వివరంగా చెప్పండి.”
Verse 5
वैदेहीमक्षतां श्रुत्वा रामस्तूत्तरमब्रवीत्।।5.65.4।।क्व सीता वर्तते देवी कथं च मयि वर्तते।एतन्मे सर्वमाख्यात वैदेहीं प्रति वानराः।।5.65.5।।
వైదేహి క్షేమంగా ఉందని విని రాముడు అన్నాడు—“దేవి సీత ఎక్కడ ఉంది? నా పట్ల ఆమె భావం ఏమిటి? హే వానరులారా, వైదేహి గురించి అన్నీ నాకు చెప్పండి.”
Verse 6
रामस्य गदितं श्रुत्वा हरयो रामसन्निधौ।चोदयन्ति हनूमन्तं सीतावृत्तान्तकोविदम्।।।।
రామసన్నిధిలో రాముని వాక్యము విని, సీతావృత్తాంతములో నిపుణుడైన హనుమంతుని వానరులు మాట్లాడి వివరించుమని ప్రేరేపించారు।
Verse 7
श्रुत्वा तु वचनं तेषां हनुमान्मारुतात्मजः।प्रणम्य शिरसा देव्यै सीतायै तां दिशं प्रति।।।।उवाच वाक्यं वाक्यज्ञस्सीताया दर्शनं यथा।
వారి వచనము విని మారుతాత్మజుడైన హనుమంతుడు దేవీ సీత ఉన్న దిశకు శిరసా నమస్కరించి, వాక్యనిపుణుడై సీతాదర్శనము ఎలా జరిగిందో అట్లే చెప్పడం ప్రారంభించాడు।
Verse 8
समुद्रं लङ्घयित्वाहं शतयोजनमायतम्।।।।अगच्छं जानकीं सीतां मार्गमाणो दिदृक्षया।
నేను శతయోజన విస్తారమైన సముద్రమును లంఘించి, దర్శనాభిలాషతో జానకీ సీతను వెదుకుతూ అక్కడికి వెళ్లాను।
Verse 9
तत्र लङ्केति नगरी रावणस्य दुरात्मनः।।।।दक्षिणस्य समुद्रस्य तीरे वसति दक्षिणे।
అక్కడ ‘లంకా’ అనే నగరము ఉంది—దురాత్ముడైన రావణునిది; అది దక్షిణ సముద్రపు దక్షిణ తీరమున నిలిచియున్నది।
Verse 10
तत्र दृष्टा मया सीता रावणान्तः पुरे सती।।।।सन्न्यस्य त्वयि जीवन्ती रामा राम मनोरथम्।
అక్కడ నేను సీతను చూశాను—రావణుని అంతఃపురంలో ఉన్న మీ పతివ్రత భార్యను. హే రామా, ఆమె మీ మీదనే ఆశ నిలిపి జీవిస్తోంది; ఇతర కోరికలన్నిటినీ విసర్జించింది.
Verse 11
दृष्टा मे राक्षसीमध्ये तर्ज्यमाना मुहुर्मुहुः।।।।राक्षसीभिर्विरूपाभी रक्षिता प्रमदावने।
నేను ఆమెను రాక్షసీ స్త్రీల మధ్య చూశాను—మళ్లీ మళ్లీ బెదిరింపులకు గురవుతూ. వికృతాకార రాక్షసీలు ఆమెను ప్రమదావనంలో చుట్టుముట్టి కాపలా కాస్తున్నారు.
Verse 12
दुःख मासाद्यते देवी तथाऽदुःखोचिता सती।।।।रावणान्तः पुरे रुद्धा राक्षसीभि स्सुरक्षिता।एकवेणीधरा दीना त्वयि चिन्तापरायणा।।।।अधःशय्या विवर्णाङ्गी पद्मिनीव हिमागमे।रावणाद्विनिवृत्तार्था मर्तव्यकृतनिश्चया।।।।देवी कथञ्चित्काकुत्स्थ त्वन्मना मार्गिता मया।
సుఖానికి అర్హమైన ఆ దేవి ఇప్పుడు దుఃఖాన్ని అనుభవిస్తోంది. రావణుని అంతఃపురంలో నిర్బంధింపబడి, రాక్షసీల చేత కఠినంగా కాపాడబడుతోంది. ఒక్క జడను ధరించి, దైన్యంతో, ఆమె పూర్తిగా మీ గురించిన చింతలోనే లీనమై ఉంది.
Verse 13
दुःख मासाद्यते देवी तथाऽदुःखोचिता सती।।5.65.12।।रावणान्तः पुरे रुद्धा राक्षसीभि स्सुरक्षिता।एकवेणीधरा दीना त्वयि चिन्तापरायणा।।5.65.13।।अधःशय्या विवर्णाङ्गी पद्मिनीव हिमागमे।रावणाद्विनिवृत्तार्था मर्तव्यकृतनिश्चया।।5.65.14।।देवी कथञ्चित्काकुत्स्थ त्वन्मना मार्गिता मया।
ఆమె నేలపై శయనిస్తోంది; ఆమె అవయవాలు వర్ణహీనమయ్యాయి—హిమకాలంలో కమలినిలా. రావణుని పూర్తిగా తిరస్కరించి, ఆమె మరణాన్ని స్వీకరించాలనే నిశ్చయం చేసుకుంది.
Verse 14
दुःख मासाद्यते देवी तथाऽदुःखोचिता सती।।5.65.12।।रावणान्तः पुरे रुद्धा राक्षसीभि स्सुरक्षिता।एकवेणीधरा दीना त्वयि चिन्तापरायणा।।5.65.13।।अधःशय्या विवर्णाङ्गी पद्मिनीव हिमागमे।रावणाद्विनिवृत्तार्था मर्तव्यकृतनिश्चया।।5.65.14।।देवी कथञ्चित्काकुत्स्थ त्वन्मना मार्गिता मया।
హే కాకుత్స్థా! నీ మీదే మనస్సు నిలిపిన ఆ సాధ్వీ దేవిని నేను ఎంతో వెదికిన తరువాత ఏదో విధంగా కనుగొన్నాను।
Verse 15
इक्ष्वाकुवंशविख्यातिं शनैः कीर्तयतानघ।।।।सा मया नरशार्दूल विश्वासमुपपादिता।
హే అనఘా, హే నరశార్దూలా! ఇక్ష్వాకువంశపు ప్రసిద్ధ మహిమను మెల్లగా కీర్తిస్తూ నేను ఆమెకు నాపై విశ్వాసం కలిగేలా చేశాను।
Verse 16
तत स्सम्भाषिता देवी सर्वमर्थं च दर्शिता।।।।रामसुग्रीवसख्यं च श्रुत्वा प्रीतिमुपागता।नियत स्समुदाचारो भक्तिश्चास्यास्तथा त्वयि।।।।
అనంతరం నేను దేవితో సంభాషించి సమస్త విషయాన్ని వివరించాను। రామ-సుగ్రీవ సఖ్యసంధి విన్న వెంటనే ఆమె ఆనందంతో నిండిపోయింది; ఆమె సదాచారం స్థిరమైనది, నీ పట్ల ఆమె భక్తి కూడా అంతే దృఢమైనది।
Verse 17
तत स्सम्भाषिता देवी सर्वमर्थं च दर्शिता।।5.65.16।।रामसुग्रीवसख्यं च श्रुत्वा प्रीतिमुपागता।नियत स्समुदाचारो भक्तिश्चास्यास्तथा त्वयि।।5.65.17।।
అప్పుడు నేను దేవితో సంభాషించి సమస్త విషయాన్ని వెల్లడించాను. రామ-సుగ్రీవ సఖ్యసంధి విన్నాక ఆమె హర్షించింది; ఆమె సదాచారం అచంచలమైనది, నీ పట్ల ఆమె భక్తి కూడా దృఢంగా నిలిచింది।
Verse 18
एवं मया महाभागा दृष्टा जनकनन्दिनी।उग्रेण तपसा युक्ता त्वद्भक्त्या पुरुषर्षभ।।।।
హే పురుషర్షభా! నేను జనకనందినీ అయిన ఆ మహాభాగ్య సీతను ఇలా దర్శించాను—ఆమె ఉగ్ర తపస్సుతో యుక్తురాలై, నీపై భక్తిచేతనే ధైర్యంగా నిలిచియుండెను।
Verse 19
अभिज्ञानं च मे दत्तं यथा वृत्तं तवान्तिके।चित्रकूटे महाप्राज्ञ वायसं प्रति राघव।।।।
హే మహాప్రాజ్ఞ రాఘవా! ఆమె నాకు గుర్తింపునకు చిహ్నమును ఇచ్చి, నీ సమక్షంలో జరిగినట్లే చిత్రకూటంలో కాకి విషయమైన వృత్తాంతాన్ని యథాతథంగా వివరించింది।
Verse 20
विज्ञाप्यश्च नरव्याघ्रो रामो वायुसुत त्वया।अखिलेनेह यद्धृष्टमिति मामाह जानकी।।।।
జానకీ నాతో ఇలా చెప్పింది—“హే వాయుసుతా! నరవ్యాఘ్రుడైన రామునికి ఇక్కడ నీవు చూచినదంతా సమగ్రంగా నివేదించుము।”
Verse 21
अयं चास्मै प्रदातव्यो यत्नात्सुपरिरक्षितः।ब्रुवता वचनान्येवं सुग्रीवस्योपशृण्वतः।।।।
“మరియు ఈ వస్తువును నేను ఎంతో యత్నంతో కాపాడి ఉంచాను; ఇది ఆయనకు తప్పక ఇవ్వుము. ఈ మాటలను సుగ్రీవుడూ వినునట్లు చెప్పుము।”
Verse 22
एष चूडामणिश्श्रीमान् मया सुपरिरक्षितः।मनश्शिलायास्तिलको गण्डपार्श्वे निवेशितः।।।।त्वया प्रणष्ठे तिलके तं किल स्मर्तुमर्हसि।
“ఈ శ్రీమంతమైన చూఢామణిని నేను ఎంతో జాగ్రత్తగా కాపాడి ఉంచాను. అలాగే మనశ్శిలతో చేసిన తిలకము నా చెంప ప్రక్కన ఉంచబడినది—నీ వియోగముచేత ఆ తిలకము నశించినప్పుడు, ఆ విషయాన్ని ఆయనకు జ్ఞాపకము చేయుము; అది ఆయన స్మరించుట యుక్తమే।”
Verse 23
एष निर्यातितश्श्रीमान्मया ते वारि सम्भवः।एतं दृष्ट्वा प्रहृष्यामि व्यसने त्वामिवानघ।।।।
ఈ సముద్రజన్యమైన శ్రీమంతమైన రత్నాన్ని నేను నీకు పంపాను. దీనిని చూచినప్పుడు నా విపత్తులోనూ నాకు హర్షం కలుగుతుంది—హే నిర్దోషా, నిన్నే చూచినట్లుగా.
Verse 24
जीवितं धारयिष्यामि मासं दशरथात्मज।।।।ऊर्ध्वं मासान्न जीवेयं रक्षसां वशमागता।
హే దశరథనందనా! నేను ఒక నెల వరకు ప్రాణాన్ని నిలుపుకుంటాను. ఆ నెల దాటితే రాక్షసుల వశమై నేను జీవించను.
Verse 25
इति मामब्रवीत्सीता कृशाङ्गी धर्मचारिणी।।।।रावणान्तः पुरे रुद्धा मृगीवोत्फुल्ललोचना।
ఇట్లు సీత నాతో పలికింది—కృశాంగి, ధర్మనిష్ఠ; రావణుని అంతఃపురములో నిర్బంధింపబడి, భయంతో ఉలిక్కిపడిన జింకవలె విస్తార నేత్రాలుగలది।
Verse 26
एतदेव मयाख्यातं सर्वं राघव यद्यथा।।।।सर्वथा सागरजले संतारः प्रविधीयताम्।
రాఘవా, జరిగినదంతా యథాతథంగా నేను నీకు తెలిపాను. ఇప్పుడు ఏ విధంగానైనా సముద్రజలాన్ని దాటుటకు ఏర్పాట్లు చేయబడుగాక।
Verse 27
तौ जाताश्वासौ राजपुत्रौ विदित्वा तच्चाभिज्ञानं राघवाय प्रदाय।देव्या चाख्यातं सर्वमेवानुपूर्व्याद्वाचा सम्पूर्णं वायुपुत्त्र श्शशंस।।।।
ఆ ఇద్దరు రాజకుమారులు ఊరట పొందినట్లు తెలిసి, వాయుపుత్రుడు రాఘవునికి ఆ అభిజ్ఞాన చిహ్నాన్ని సమర్పించాడు. అనంతరం దేవి చెప్పినదంతా క్రమంగా, వాక్యముల ద్వారా సంపూర్ణంగా వివరించాడు।
Frequently Asked Questions
The messenger’s duty is framed as ethically exact reporting: Hanumān must convey Sītā’s suffering without distortion, provide verifiable proofs (abhijñāna), and deliver the message in a way that supports strategic action while honoring courtly protocol (including reporting within Sugrīva’s hearing).
Dharma is sustained through truth, evidence, and steadfast loyalty: Sītā’s unwavering devotion and Hanumān’s disciplined speech convert grief into clarity, showing that moral endurance and reliable testimony are prerequisites for righteous intervention.
Prasravaṇa (the rendezvous site for debriefing), Laṅkā on the southern seashore, the Pramadāvana/Aśoka-grove setting of captivity, and Citrakūṭa (invoked via the crow anecdote) function as narrative coordinates for mapping the search, confinement, and verification chain.