Sarga 63
दधिमुख-विज्ञापनम् / Dadhimukha Reports the Madhuvana Incident
सुन्दरकाण्ड
ఈ సర్గలో వానర రాజ్యంలో ఒక రాజసభా-న్యాయ విచారణ వాతావరణం ఏర్పడుతుంది. మధువనానికి నియమిత రక్షకుడు దధిముఖుడు సుగ్రీవుని పాదాల వద్ద సాష్టాంగ నమస్కరించి—అంగదుని నాయకత్వంలో తిరిగివచ్చిన అన్వేషణ బృందం రక్షితమైన మధువనంలో ప్రవేశించి తేనె, ఫలాలు భుజించి, కాపలాదారులను బలవంతంగా అడ్డగించిందని నివేదిస్తాడు. లక్ష్మణుడు దధిముఖుని వ్యథకు కారణం అడుగుతాడు. అప్పుడు సుగ్రీవుడు వివేచనతో తీర్మానిస్తాడు—ఇలాంటి ఉల్లాసభరితమైన నియమలంఘనం కార్యసిద్ధి లేకుండా జరగదు; తప్పక సీతా దర్శనం జరిగినది. ముఖ్యంగా హనుమంతుడే సీతను చూశాడని అతడు ఊహిస్తాడు; ఎందుకంటే అతనిలో సాధనసామర్థ్యం, దృఢనిశ్చయం, మతి (బుద్ధి), మరియు నిరూపిత పరాక్రమం స్థిరంగా ఉన్నాయి. ఇలా శాసనభంగాన్ని కర్తవ్యసిద్ధికి సంకేతంగా మార్చి సుగ్రీవుడు రామలక్ష్మణులను ఆనందింపజేస్తాడు. తదుపరి హనుమంతుని ముందుండి నాయకులందరినీ త్వరగా తీసుకురావాలని ఆజ్ఞాపించి, సీతా వార్తను ప్రత్యక్షంగా వినాలని కోరుతాడు.
Shlokas
Verse 1
ततो मूर्ध्ना निपतितं वानरं वानरर्षभः।दृष्ट्वैवोद्विग्नहृदयो वाक्यमेतदुवाच ह।।।।
అప్పుడు వానరశ్రేష్ఠుడు సుగ్రీవుడు, నుదుటితో నేలను తాకి తన పాదాల వద్ద పడిపోయిన వానరుణ్ని చూసి హృదయం కలవరపడి ఈ మాటలు పలికాడు।
Verse 2
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ कस्मात्त्वं पादयोः पतितो मम।अभयं ते भवेद्वीर सर्वमेवाभिधीयताम्।।।।
లేచెను, లేచెను; నీవెందుకు నా పాదాల వద్ద పడితివి? వీరా, నీకు అభయం కలుగుగాక; ఉన్నదంతా యథాతథంగా చెప్పుము।
Verse 3
स तु विश्वासितस्तेन सुग्रीवेण महात्मना।उत्थाय सुमहाप्राज्ञो वाक्यं दधिमुखोऽब्रवीत्।।।।
మహాత్ముడైన సుగ్రీవుడు ధైర్యం చెప్పగా, అత్యంత ప్రజ్ఞావంతుడైన దధిముఖుడు లేచి ఈ వాక్యములు పలికెను।
Verse 4
नैवर्क्षरजसा राजन्न त्वया नापि वालिना।वनं निसृष्टपूर्वं हि भक्षितं तच्च वानरैः।।।।
హే రాజా! ఋక్షరాజుని కాలములోనూ, నీ కాలములోనూ, వాలియి కాలములోనూ ఈ వనం ఎప్పుడూ స్వేచ్ఛగా ప్రవేశించుటకు విడిచిపెట్టబడలేదు; అయినా వానరులు దానిని భక్షించి పాడుచేశారు।
Verse 5
एभिः प्रधर्षिताश्चैव वानरा वनरक्षिभिः।मधून्यचिन्तयित्वेमान् भक्षयन्ति पिबन्ति च।।।।
వనరక్షకులు బలముగా అడ్డుకొనినప్పటికీ, ఆ వానరులు మమ్మల్ని లెక్కచేయక మధువును భక్షించుచు పానము చేయుచు ఉన్నారు।
Verse 6
शिष्टमत्रापविध्यन्ति भक्षयन्ति तथापरे।निवार्यमाणास्ते सर्वे भ्रुवो वै दर्शयन्ति हि।।।।
కొంతమంది మిగిలినదాన్ని విసిరివేస్తారు, మరికొందరు ఇంకా తింటూనే ఉంటారు; అడ్డుకున్నప్పుడు వారు అందరూ కనుబొమ్మలు ఎత్తి దర్పాన్ని, అవినయాన్ని ప్రదర్శిస్తారు।
Verse 7
इमे हि संरब्धतरास्तथा तैस्सम्प्रधर्षिताः।वारयन्तो वनात्तस्मात्क्रुद्धैर्वानरपुङ्गवैः।।।।
వారు ముందే మరింత ఉగ్రంగా ఉన్నారు; కాపలాదారుల చేత అవమానింపబడి ఇంకా రగిలిపోయారు. ఆ తోట నుండి వారిని ఆపి తరిమివేయబోతే, క్రోధించిన వానరపుంగవులు ప్రతిఘటించి కాపలాదారులను వేధించారు।
Verse 8
ततस्तैर्बहुभिर्वीरैर्वानरैर्वानरर्षभ।संरक्तनयनैः क्रोधाद्धरयः प्रविचालिताः।।।।
హే వానరర్షభా! అప్పుడు క్రోధంతో ఎర్రబడిన కన్నులున్న అనేక వీర వానరులు రోషంతో కాపలాదారులను తరిమివేశారు।
Verse 9
पाणिभिर्निहताः केचित्केचिज्जानुभिराहताः।प्रकृष्टाश्च यथाकामं देवमार्गं च दर्शिताः।।।।
కొంతమంది చేతుల దెబ్బలకు పడిపోయారు, మరికొందరు మోకాళ్ల దెబ్బలకు గాయపడ్డారు. కొందరిని ఇష్టమొచ్చినట్లు లాగి తిప్పి, లజ్జాకరమైన అవమానానికీ గురిచేశారు।
Verse 10
एवमेते हताश्शूरास्त्वयि तिष्ठति भर्तरि।कृत्स्नं मधुवनं चैव प्रकामं तैः प्रभक्ष्यते।।।।
హే స్వామీ! మీరు భర్తగా నిలిచియుండగానే ఆ వీరులు రక్షకులను ఓడించి, తమ ఇష్టానుసారం సమస్త మధువనాన్ని భక్షించారు।
Verse 11
एवं विज्ञाप्यमानं तं सुग्रीवं वानरर्षभम्।अपृच्छत्तं महाप्राज्ञो लक्ष्मणः परवीरहा।।।।
ఇలా నివేదింపబడుతున్న వానరశ్రేష్ఠుడు సుగ్రీవుణ్ని మహాప్రాజ్ఞుడు, పరవీరహంత అయిన లక్ష్మణుడు ప్రశ్నించాడు।
Verse 12
किमयं वानरो राजन् वनपः प्रत्युपस्थितः।कं चार्थमभिनिर्दिश्य दुःखितो वाक्यमब्रवीत्।।।।
హే రాజా! ఈ వానరుడు—వనరక్షకుడు—ఎందుకు మీ ఎదుటికి వచ్చాడు? దుఃఖంతో ఏ విషయాన్ని సూచిస్తూ మాటలు పలుకుతున్నాడు?
Verse 13
एवमुक्तस्तु सुग्रीवो लक्ष्मणेन महात्मना।लक्ष्मणं प्रत्युवाचेदं वाक्यं वाक्यविशारदः।।।।
మహాత్ముడైన లక్ష్మణుడు ఇలా పలికినప్పుడు, వాక్యనిపుణుడైన సుగ్రీవుడు లక్ష్మణుని ఉద్దేశించి ఈ మాటలు పలికెను।
Verse 14
आर्य लक्ष्मण सम्प्राह वीरो दधिमुखः कपिः।अङ्गदप्रमुखैर्वीरैर्भक्षितं मधु वानरैः।।।।विचित्य दक्षिणामाशामागतैर्हरिपुङ्गवैः।
ఆర్య లక్ష్మణా, వీర కపి దధిముఖుడు తెలిపినది—దక్షిణ దిశను విచారించి తిరిగివచ్చిన అంగదప్రధాన వీర వానరులు, ఆ హరిశ్రేష్ఠులు, మధువును భక్షించారు।
Verse 15
नैषामकृत्यानामीदृशस्स्यादुपक्रमः।।।।आगतैश्च प्रमथितं यथा मधुवनं हि तैः।धर्षितं च वनं कृत्स्नमुपयुक्तं च वानरैः।।।।
వారి కార్యసిద్ధి కాకపోతే ఇలాంటి ప్రవర్తన వారిలో ఉండేది కాదు।
Verse 16
नैषामकृत्यानामीदृशस्स्यादुपक्रमः।।5.63.15।।आगतैश्च प्रमथितं यथा मधुवनं हि तैः।धर्षितं च वनं कृत्स्नमुपयुक्तं च वानरैः।।5.63.16।।
తిరిగి వచ్చిన ఆ వానరులు మధువనాన్ని నిజంగా కలవరపెట్టారు; సమస్త వనాన్ని ధర్షించి, వానరులు అనుభవించారు కూడా।
Verse 17
वनं यदाऽभिपन्नास्ते साधितं कर्म वानरैः।दृष्टा देवी न सन्देहो न चान्येन हनूमता।।।।
వారు ఆ విధంగా ఆ వనంలో ప్రవేశించి ఉంటే, వానరుల కార్యం నిశ్చయంగా సిద్ధించిందని భావించాలి. సందేహమే లేదు—దేవిని దర్శించినది మరెవరో కాదు, హనుమంతుడే॥
Verse 18
न ह्यन्यस्साधने हेतुः कर्मणोऽस्य हनूमतः।कार्यसिद्धिर्मतिश्चैव तस्मिन्वानरपुङ्गवे।।।।व्यवसायश्च वीर्यं च श्रुतं चापि प्रतिष्ठितम्।
ఈ కార్యసాధనానికి నిజమైన ఉపాయం మరెవ్వరూ కాదు—హనుమంతుడే సమర్థుడు. ఆ వానరశ్రేష్ఠునిలో కార్యసిద్ధి, సుమతి, దృఢ ప్రయత్నం, పరాక్రమం, అలాగే పరీక్షిత సామర్థ్యం స్థిరంగా నిలిచివున్నాయి॥
Verse 19
जाम्बवान्यत्र नेता स्यादङ्गदश्च महाबलः।।।।हनुमांश्चाप्यधिष्ठाता न तस्य गतिरन्यथा।
ఎక్కడ జాంబవాన్ నాయకుడు, మహాబలుడు అంగదుడు తోడుగా, హనుమంతుడు అధిష్ఠాతగా ఉంటాడో, అక్కడ ఫలితం విజయమే తప్ప మరొకటి కాదని నిశ్చయం॥
Verse 20
अङ्गदप्रमुखैर्वीरैर्हतं मधुवनं किल।।5.63.20।।वारयन्तश्च सहितास्तदा जानुभिराहताः।
అంగదుని నాయకత్వంలోని వీరులు మధువనాన్ని ధ్వంసం చేశారని చెబుతారు. వారిని ఆపేందుకు కాపలాదారులు కలిసి వచ్చినప్పుడు, వారు మోకాళ్ల దెబ్బలతో పడగొట్టబడ్డారు॥
Verse 21
एतदर्थमयं प्राप्तो वक्तुं मधुरवागिह।।।।नाम्ना दधिमुखो नाम हरिः प्रख्यातविक्रमः।
ఈ విషయాన్ని తెలియజేయడానికి ఇక్కడికి వచ్చినవాడు ఈ మధురవాక్యుడు వానరుడు—దధిముఖుడు అనే పేరుతో, పరాక్రమంలో ప్రసిద్ధుడు॥
Verse 22
दृष्टा सीता महाबाहो सौमित्रे पश्य तत्त्वतः।।।।अभिगम्य तथा सर्वे पिबन्ति मधु वानराः।
హే మహాబాహు సౌమిత్రీ! తత్త్వముగా చూడు—సీతాదేవి దర్శనమైంది; అందుచేత సమస్త వానరులు తిరిగి వచ్చి మధువును పానము చేస్తున్నారు।
Verse 23
न चाप्यदृष्ट्वा वैदेहीं विश्रुताः पुरुषर्षभ।।।।वनं दत्तवरं दिव्यं धर्षयेयुर्वनौकसः।
హే పురుషర్షభా! వైదేహిని దర్శించకుండ, ప్రసిద్ధ వనవాసులు వరప్రదత్తమైన ఆ దివ్య వనాన్ని ధర్షించరు.
Verse 24
ततः प्रहृष्टो धर्मात्मा लक्ष्मणस्सह राघवः।।।।श्रुत्वा कर्णसुखां वाणीं सुग्रीववदनाच्च्युताम्।प्राहृष्यत भृशं रामो लक्ष्मणश्च महाबलः।।।।
అప్పుడు సుగ్రీవుని ముఖం నుండి వెలువడిన చెవులకు మధురమైన వాక్యాన్ని విని ధర్మాత్ముడైన రాఘవుడు రాముడు లక్ష్మణునితో కలిసి ఎంతో ఆనందించాడు; మహాబలుడైన లక్ష్మణుడూ పరమ హర్షంతో నిండిపోయాడు।
Verse 25
ततः प्रहृष्टो धर्मात्मा लक्ष्मणस्सह राघवः।।5.63.24।।श्रुत्वा कर्णसुखां वाणीं सुग्रीववदनाच्च्युताम्।प्राहृष्यत भृशं रामो लक्ष्मणश्च महाबलः।।5.63.25।।
హే రాజా! ఋక్షరాజుని కాలములోనూ, నీ కాలములోనూ, వాలియి కాలములోనూ ఈ వనం ఎప్పుడూ స్వేచ్ఛగా ప్రవేశించుటకు విడిచిపెట్టబడలేదు; అయినా వానరులు దానిని భక్షించి పాడుచేశారు।
Verse 26
श्रुत्वा दधिमुखस्येदं सुग्रीवस्सम्प्रहृष्य च।वनपालं पुनर्वाक्यं सुग्रीवः प्रत्यभाषत।।।।
దధిముఖుని ఈ నివేదికను విని సుగ్రీవుడు అత్యంత హర్షించాడు; తరువాత మళ్లీ వనపాలకునితో మాటలాడాడు।
Verse 27
प्रीतोऽस्मि सोऽहं यद्भुक्तं वनं तैः कृतकर्मभिः।मर्षितं मर्षणीयं च चेष्टितं कृतकर्मणाम्।।।।
కృతకార్యులైన వారు ఈ వనాన్ని అనుభవించినందుకు నేను సంతోషిస్తున్నాను. కృతకార్యుల ప్రవర్తన క్షమ్యమే; నేను దానిని క్షమించాను, అది క్షమించదగినదే।
Verse 28
इच्छामि शीघ्रं हनुमत्प्रधानान् शाखामृगांस्तान् मृगराजदर्पान्।द्रष्टुं कृतार्थान् सह राघवाभ्यां श्रोतुं च सीताधिगमे प्रयत्नम्।।5.63.28।।
నేను వెంటనే హనుమంతుని నాయకత్వంలో ఉన్న ఆ శాఖామృగ వానరులను—సింహసమాన దర్పంతో, కృతార్థులైన వారిని—చూడాలని కోరుతున్నాను; అలాగే ఇద్దరు రాఘవులతో కలిసి సీతాధిగమానికి వారు చేసిన ప్రయత్నాన్ని కూడా వినాలని ఉంది।
Verse 29
प्रीतिस्फीताक्षौ सम्प्रहृष्टौ कुमारौ दृष्ट्वा सिद्धार्थौ वानराणां च राजा।अङ्गैः संहृष्टैः कर्मसिद्धिं विदित्वा बाह्वोरासन्नां सोऽतिमात्रं ननन्द।।।।
లక్ష్యసిద్ధితో ఆనందోల్లాసంగా, ప్రీతితో నిండిన నేత్రాలున్న రామలక్ష్మణ కుమారులను చూచి వానరరాజు కూడా కార్యసిద్ధి సమీపమని గ్రహించాడు. అంగాంగమూ హర్షంతో పులకించి అతడు అత్యంతంగా ఆనందించాడు।
Frequently Asked Questions
A protected royal grove (Madhuvana) is violated by returning vanaras, and the guards are assaulted. The dilemma is whether to punish the breach as indiscipline or interpret it as a mission-sign; Sugriva chooses a dharma-based royal discretion—pardon—because the conduct indicates accomplished duty.
Competence and success leave discernible marks: leaders should read outcomes, not only infractions. The sarga teaches that governance balances rule-enforcement with contextual judgment, and that exceptional tasks require recognizing the one most fit (Hanuman) without diminishing the collective.
Madhuvana is the key cultural landmark: a boon-protected, regulated grove associated with royal authority and communal resources (honey/fruit). The “southern direction” search context frames the episode as the return-point of the expedition that sought Sita.