Sarga 61
मधुवनप्रवेशः — The Vanaras Enter Madhuvana (Honey-Grove Episode)
सुन्दरकाण्ड
జాంబవంతుని ఉపదేశాన్ని స్వీకరించిన అంగదుడు తదితర తిరిగివచ్చిన వానరనాయకులు మహేంద్రపర్వతం నుండి హనుమంతునితో కలిసి ప్రయాణిస్తారు. హనుమంతుని విజయాన్ని స్తుతిస్తూ, శ్రీరామకార్యసేవకు మనసును సిద్ధం చేసుకుంటారు. మార్గమధ్యంలో వారు సుగ్రీవుని ప్రసిద్ధ మధువనాన్ని చేరుతారు—ఇంద్రవనంలా మనోహరమైన తోట, దానిని సుగ్రీవుని మాతులుడు దధిముఖుడు కాపాడుతూ ఉంటాడు. ఆనందంతో ఉప్పొంగిన వానరులు మధుపానం చేయుటకు అంగదుని అనుమతి కోరుతారు. అంగదుడు జాంబవంతుని సమ్మతి పొందిన తరువాత అనుమతిస్తాడు; వెంటనే వారు గాననృత్యాలతో మధు త్రాగి ఉల్లాసంగా క్రీడిస్తారు. క్రమేణా ఆ ఉల్లాసం అశాంతిగా మారుతుంది—తోట నాశనం అవుతుంది, చెట్లు పుష్పాలు పాడవుతాయి, మత్తుతో అందరి నియమం చెదిరిపోతుంది. దధిముఖుడు మందలింపు, అడ్డుకట్ట, వాగ్వాదం, సాంత్వన—అన్ని విధాల పాలన చేయబోయినా, మత్తు వానరులు అతనిని దూషించి కొట్టి, మధువనాన్ని దోచడం ఆపరు. ఈ సర్గం విజయానందం సామూహిక ఉత్సవంగా మారి మర్యాద, అధికార, నియంత్రణలను పరీక్షించే మధ్యంతర దృశ్యంగా నిలిచి, తరువాత హనుమంతుని కార్యసిద్ధిని రాజసభకు నివేదించే దిశగా కథను మళ్లిస్తుంది.
Shlokas
Verse 1
ततो जाम्बवतो वाक्यमगृह्णन्त वनौकसः।अङ्गदप्रमुखा वीरा हनुमांश्च महाकपिः।।।।
అప్పుడు అంగదప్రధానమైన వనవాసి వీరులు, మహాకపి హనుమంతుడుతో కూడి, జాంబవానుని వాక్యాన్ని స్వీకరించారు।
Verse 2
प्रीतिमन्तस्ततः सर्वे वायुपुत्रपरस्पराः।महेन्द्राद्रिं परित्यज्य पुप्लुवुः प्लवगर्षभाः।।।।मेरुमन्दरसङ्काशा मत्ता इव महागजाः।छादयन्त इवाकाशं महाकाया महाबलाः।।।।सभाज्यमानं भूतैस्तमात्मवन्तं महाबलम्।हनूमन्तं महावेगं वहन्त इव दृष्टिभिः।।।।राघवे चार्थनिर्ववृत्तिं कर्तुं च परमं यशः।समाधाय समृद्धार्थाः सर्वेसिद्धिभिरुन्नता।।।।प्रियाख्यानोन्मुखाः सर्वे सर्वे युद्धाभिनन्दिनः।सर्वे रामप्रतीकारे निश्चितार्था मनस्स्विनः।।।।
అప్పుడు వాయుపుత్రుడు హనుమంతుని నాయకత్వంలో ఆనందభరితులైన ఆ ప్లవగశ్రేష్ఠులు మహేంద్రపర్వతాన్ని విడిచి ఒకే గుంపుగా దూకుతూ ముందుకు సాగారు. మేరు–మందరాలవలె మహత్తరులు, మత్తగజాలవలె మహాకాయులు మహాబలులు అయిన వారు లంఘనంతో ఆకాశాన్ని కప్పివేసినట్లే కనిపించారు. సమస్త భూతగణాలు ఆత్మసంయమి, మహాబలుడు, మహావేగుడు అయిన హనుమంతుని స్తుతించగా, వానరులు అతనిని అనిమిషంగా చూచి, చూపులతోనే మోస్తున్నట్లుగా నిలిచారు. రాఘవుని కార్యసిద్ధి చేయుటకును పరమయశస్సు పొందుటకును సంకల్పించి, వారు మనస్సును సమాధానపరచి, విజయసిద్ధులతో ఉన్నతులై ప్రయోజనసంపన్నులయ్యారు. అందరూ మధురవార్తలకు ఉత్సుకులు, అందరూ యుద్ధాన్ని అభినందించువారు, అందరూ దృఢచిత్తులై రామకార్యమున నిశ్చయార్థులయ్యారు.
Verse 3
प्रीतिमन्तस्ततः सर्वे वायुपुत्रपरस्पराः।महेन्द्राद्रिं परित्यज्य पुप्लुवुः प्लवगर्षभाः।।5.61.2।।मेरुमन्दरसङ्काशा मत्ता इव महागजाः।छादयन्त इवाकाशं महाकाया महाबलाः।।5.61.3।।सभाज्यमानं भूतैस्तमात्मवन्तं महाबलम्।हनूमन्तं महावेगं वहन्त इव दृष्टिभिः।।5.61.4।।राघवे चार्थनिर्ववृत्तिं कर्तुं च परमं यशः।समाधाय समृद्धार्थाः सर्वेसिद्धिभिरुन्नता।।5.61.5।।प्रियाख्यानोन्मुखाः सर्वे सर्वे युद्धाभिनन्दिनः।सर्वे रामप्रतीकारे निश्चितार्था मनस्स्विनः।।5.61.6।।
అప్పుడు వాయుపుత్రుడు హనుమంతుని నాయకత్వంలో ఆనందభరితులైన ఆ ప్లవగశ్రేష్ఠులు మహేంద్రపర్వతాన్ని విడిచి ఒకే గుంపుగా దూకుతూ ముందుకు సాగారు. మేరు–మందరాలవలె మహత్తరులు, మత్తగజాలవలె మహాకాయులు మహాబలులు అయిన వారు లంఘనంతో ఆకాశాన్ని కప్పివేసినట్లే కనిపించారు. సమస్త భూతగణాలు ఆత్మసంయమి, మహాబలుడు, మహావేగుడు అయిన హనుమంతుని స్తుతించగా, వానరులు అతనిని అనిమిషంగా చూచి, చూపులతోనే మోస్తున్నట్లుగా నిలిచారు. రాఘవుని కార్యసిద్ధి చేయుటకును పరమయశస్సు పొందుటకును సంకల్పించి, వారు మనస్సును సమాధానపరచి, విజయసిద్ధులతో ఉన్నతులై ప్రయోజనసంపన్నులయ్యారు. అందరూ మధురవార్తలకు ఉత్సుకులు, అందరూ యుద్ధాన్ని అభినందించువారు, అందరూ దృఢచిత్తులై రామకార్యమున నిశ్చయార్థులయ్యారు.
Verse 4
प्रीतिमन्तस्ततः सर्वे वायुपुत्रपरस्पराः।महेन्द्राद्रिं परित्यज्य पुप्लुवुः प्लवगर्षभाः।।5.61.2।।मेरुमन्दरसङ्काशा मत्ता इव महागजाः।छादयन्त इवाकाशं महाकाया महाबलाः।।5.61.3।।सभाज्यमानं भूतैस्तमात्मवन्तं महाबलम्।हनूमन्तं महावेगं वहन्त इव दृष्टिभिः।।5.61.4।।राघवे चार्थनिर्ववृत्तिं कर्तुं च परमं यशः।समाधाय समृद्धार्थाः सर्वेसिद्धिभिरुन्नता।।5.61.5।।प्रियाख्यानोन्मुखाः सर्वे सर्वे युद्धाभिनन्दिनः।सर्वे रामप्रतीकारे निश्चितार्था मनस्स्विनः।।5.61.6।।
అప్పుడు వాయుపుత్రుడు హనుమంతుని నాయకత్వంలో ఆనందభరితులైన ఆ ప్లవగశ్రేష్ఠులు మహేంద్రపర్వతాన్ని విడిచి ఒకే గుంపుగా దూకుతూ ముందుకు సాగారు. మేరు–మందరాలవలె మహత్తరులు, మత్తగజాలవలె మహాకాయులు మహాబలులు అయిన వారు లంఘనంతో ఆకాశాన్ని కప్పివేసినట్లే కనిపించారు. సమస్త భూతగణాలు ఆత్మసంయమి, మహాబలుడు, మహావేగుడు అయిన హనుమంతుని స్తుతించగా, వానరులు అతనిని అనిమిషంగా చూచి, చూపులతోనే మోస్తున్నట్లుగా నిలిచారు. రాఘవుని కార్యసిద్ధి చేయుటకును పరమయశస్సు పొందుటకును సంకల్పించి, వారు మనస్సును సమాధానపరచి, విజయసిద్ధులతో ఉన్నతులై ప్రయోజనసంపన్నులయ్యారు. అందరూ మధురవార్తలకు ఉత్సుకులు, అందరూ యుద్ధాన్ని అభినందించువారు, అందరూ దృఢచిత్తులై రామకార్యమున నిశ్చయార్థులయ్యారు.
Verse 5
प्रीतिमन्तस्ततः सर्वे वायुपुत्रपरस्पराः।महेन्द्राद्रिं परित्यज्य पुप्लुवुः प्लवगर्षभाः।।5.61.2।।मेरुमन्दरसङ्काशा मत्ता इव महागजाः।छादयन्त इवाकाशं महाकाया महाबलाः।।5.61.3।।सभाज्यमानं भूतैस्तमात्मवन्तं महाबलम्।हनूमन्तं महावेगं वहन्त इव दृष्टिभिः।।5.61.4।।राघवे चार्थनिर्ववृत्तिं कर्तुं च परमं यशः।समाधाय समृद्धार्थाः सर्वेसिद्धिभिरुन्नता।।5.61.5।।प्रियाख्यानोन्मुखाः सर्वे सर्वे युद्धाभिनन्दिनः।सर्वे रामप्रतीकारे निश्चितार्था मनस्स्विनः।।5.61.6।।
అప్పుడు వాయుపుత్రుడు హనుమంతుని నాయకత్వంలో ఆనందభరితులైన ఆ ప్లవగశ్రేష్ఠులు మహేంద్రపర్వతాన్ని విడిచి ఒకే గుంపుగా దూకుతూ ముందుకు సాగారు. మేరు–మందరాలవలె మహత్తరులు, మత్తగజాలవలె మహాకాయులు మహాబలులు అయిన వారు లంఘనంతో ఆకాశాన్ని కప్పివేసినట్లే కనిపించారు. సమస్త భూతగణాలు ఆత్మసంయమి, మహాబలుడు, మహావేగుడు అయిన హనుమంతుని స్తుతించగా, వానరులు అతనిని అనిమిషంగా చూచి, చూపులతోనే మోస్తున్నట్లుగా నిలిచారు. రాఘవుని కార్యసిద్ధి చేయుటకును పరమయశస్సు పొందుటకును సంకల్పించి, వారు మనస్సును సమాధానపరచి, విజయసిద్ధులతో ఉన్నతులై ప్రయోజనసంపన్నులయ్యారు. అందరూ మధురవార్తలకు ఉత్సుకులు, అందరూ యుద్ధాన్ని అభినందించువారు, అందరూ దృఢచిత్తులై రామకార్యమున నిశ్చయార్థులయ్యారు.
Verse 6
प्रीतिमन्तस्ततः सर्वे वायुपुत्रपरस्पराः।महेन्द्राद्रिं परित्यज्य पुप्लुवुः प्लवगर्षभाः।।5.61.2।।मेरुमन्दरसङ्काशा मत्ता इव महागजाः।छादयन्त इवाकाशं महाकाया महाबलाः।।5.61.3।।सभाज्यमानं भूतैस्तमात्मवन्तं महाबलम्।हनूमन्तं महावेगं वहन्त इव दृष्टिभिः।।5.61.4।।राघवे चार्थनिर्ववृत्तिं कर्तुं च परमं यशः।समाधाय समृद्धार्थाः सर्वेसिद्धिभिरुन्नता।।5.61.5।।प्रियाख्यानोन्मुखाः सर्वे सर्वे युद्धाभिनन्दिनः।सर्वे रामप्रतीकारे निश्चितार्था मनस्स्विनः।।5.61.6।।
అప్పుడు వాయుపుత్రుడు హనుమంతుని నాయకత్వంలో ఆనందభరితులైన ఆ ప్లవగశ్రేష్ఠులు మహేంద్రపర్వతాన్ని విడిచి ఒకే గుంపుగా దూకుతూ ముందుకు సాగారు. మేరు–మందరాలవలె మహత్తరులు, మత్తగజాలవలె మహాకాయులు మహాబలులు అయిన వారు లంఘనంతో ఆకాశాన్ని కప్పివేసినట్లే కనిపించారు. సమస్త భూతగణాలు ఆత్మసంయమి, మహాబలుడు, మహావేగుడు అయిన హనుమంతుని స్తుతించగా, వానరులు అతనిని అనిమిషంగా చూచి, చూపులతోనే మోస్తున్నట్లుగా నిలిచారు. రాఘవుని కార్యసిద్ధి చేయుటకును పరమయశస్సు పొందుటకును సంకల్పించి, వారు మనస్సును సమాధానపరచి, విజయసిద్ధులతో ఉన్నతులై ప్రయోజనసంపన్నులయ్యారు. అందరూ మధురవార్తలకు ఉత్సుకులు, అందరూ యుద్ధాన్ని అభినందించువారు, అందరూ దృఢచిత్తులై రామకార్యమున నిశ్చయార్థులయ్యారు.
Verse 7
प्लवमानाः खमाप्लुत्य ततस्ते काननौकसः।नन्दनोपमयासेदुर्वनं द्रुमलतायुतम्।।।।
అప్పుడు ఆ అరణ్యవాసులు ఆకాశంలోకి దూకుతూ ఎగిరి, ఇంద్రుని నందనవనంలాంటి, వృక్షలతలతో నిండిన ఆ వనాన్ని చేరుకున్నారు।
Verse 8
यत्तन्मधुवनं नाम सुग्रीवस्याभिरक्षितम्।अधृष्यं सर्वभूतानां सर्वभूतमनोहरम्।।।।
‘మధువనం’ అనే ఆ వనం సుగ్రీవుని స్వంతమని భావించి కట్టుదిట్టంగా కాపాడబడేది; అది సమస్త ప్రాణులకు అజేయమై, అందరి మనసులను హరించేది।
Verse 9
यद्रक्षति महावीर्य स्सदा दधिमुखः कपिः।मातुलः कपिमुख्यस्य सुग्रीवस्य महात्मनः।।।।
ఆ మధువనాన్ని సదా మహావీర్యుడైన కపి దధిముఖుడు కాపాడేవాడు; అతడు వానరాధిపతుల్లో శ్రేష్ఠుడైన మహాత్మ సుగ్రీవుని మేనమామ.
Verse 10
ते तद्वनमुपागम्य बभूवुः परमोत्कटाः।वानरा वानरेन्द्रस्य मनः कान्ततमं महत्।।।।
ఆ వనాన్ని చేరగానే వానరులు పరమోత్కట హర్షంతో ఉప్పొంగిపోయారు. అది వానరేంద్రుని హృదయానికి అత్యంత ప్రియమైన మహత్తరమైన మనోహర వనం॥
Verse 11
ततस्ते वानरा हृष्टा दृष्टवा मधुवनं महत्।कुमारमभ्ययाचन्त मधूनि मधुपिङ्गलाः।।।।
ఆ మహా మధువనాన్ని చూసి మధుపింగల వానరులు హర్షించారు. వారు కుమారుని సమీపించి మధువు ఆస్వాదించుటకు అనుమతి యాచించారు॥
Verse 12
ततः कुमारस्तान् वृद्धान् जाम्बवत्प्रमुखान् कपीन्।अनुमान्य ददौ तेषां विसर्गं मधुभिक्षणे।।।।
అప్పుడు కుమారుడు జాంబవాన్ మొదలైన వృద్ధ వానరులను పరిగణించి, వారికి మధువు భక్షించుటకు అనుమతి ప్రసాదించాడు॥
Verse 13
ततश्चानुमता स्सर्वे सम्प्रहृष्टा वनौकसः।मुदिताः प्रेरिताश्चापि प्रनृत्यन्तोऽभवंस्तदा।।।।
అనుమతి లభించగానే ఆ అరణ్యవాసులందరూ పరమానందంతో ఉల్లసించారు. హర్షోద్గారంతో ప్రేరితులై వారు అప్పుడే నర్తించసాగారు॥
Verse 14
गायन्ति केचित्प्रणमन्ति केचिन्नृत्यन्ति केचित्प्रहसन्ति केचित्।पतन्ति केचिद्विचरन्ति केचित्ल्पवन्ति केचित्प्रलपन्ति केचित्।।।।
కొంతమంది పాడుతున్నారు, కొంతమంది నమస్కరిస్తున్నారు, కొంతమంది నర్తిస్తున్నారు, కొంతమంది హసిస్తున్నారు. కొంతమంది పడిపోతున్నారు, కొంతమంది ఇటూ అటూ సంచరిస్తున్నారు, కొంతమంది దూకుతున్నారు, మరికొందరు ఆనందంలో పలవరించుతున్నారు॥
Verse 15
परस्परं केचिदुपाश्रयन्ते परस्परं केचिदुपाक्रमन्ते।परस्परं केचिदुपब्रुवन्ते परस्परं केचिदुपारमन्ते।।।।
కొంతమంది వానరులు పరస్పరం ఆశ్రయించి నిలిచారు; కొంతమంది పరస్పరం ఆలింగనం చేసి పట్టుకున్నారు. కొంతమంది దగ్గరగా వచ్చి మాటలాడారు; మరికొందరు క్రీడలతో పరస్పరాన్ని హర్షింపజేశారు॥
Verse 16
द्रुमाद्द्रुमं केचिदभिद्रवन्ते क्षितौ नगाग्रान्निपतन्ति केचित्।महीतलात्केचिदुदीर्णवेगा महाद्रुमाग्राण्यभिसम्पतन्ति।।।।
కొంతమంది వానరులు వేగంగా ఒక చెట్టునుంచి మరో చెట్టుకు దూకుతూ పరుగెత్తారు; కొంతమంది ఎత్తైన శిఖరాలనుంచి నేలపై పడిపోయారు. మరికొందరు నేలపై నుంచి మహావేగం సంతరించుకొని మహావృక్షాల శిఖరాలపైకి ఎగిరి చేరారు॥
Verse 17
गायन्तमन्यः प्रहसन्नुपैति हसन्तमन्यः प्ररुदन्नुपैति।रुदन्तमन्यः प्रणुदन्नुपैति नुदन्तमन्यः प्रणदन्नुपैति।।।।
ఒకడు పాడుతున్నవాడి దగ్గరకు గట్టిగా నవ్వుతూ వచ్చాడు; మరొకడు నవ్వుతున్నవాడిపై అరుస్తూ దూసుకొచ్చాడు. ఇంకొకడు విలపిస్తున్నవాడిని తోసుకుంటూ దాడి చేశాడు; మరొకడు ప్రేరేపింపబడుతున్నవాడిపై కేకలు వేస్తూ పడిపోయాడు॥
Verse 18
समाकुलं तत्कपिसैन्यमासीन्मधुप्रसानोत्कटसत्त्वचेष्टम्।न चात्र कश्चिन्न बभूव मत्तो न चात्र कश्चिन्न बभूव तृप्तः।।।।
మధుపానంతో వారి ఉగ్ర స్వభావచేష్టలు రగిలి, ఆ వానరసేన అంతా కలకలంగా మారింది. అక్కడ మత్తు లేనివాడు ఎవడూ లేడు; తృప్తి చెందినవాడూ ఎవడూ లేడు॥
Verse 19
ततो वनं तत्परिभक्ष्यमाणं द्रुमांश्च विध्वंसितपत्रपुष्पान्।समीक्ष्य कोपाद्धधिवक्रनामा निवारयामास कपिः कपींस्तान्।।।।
అప్పుడు ఆ వనం చెల్లాచెదురుగా తినబడుతూ, చెట్లు ఆకులు-పూలు నశించినట్లు చూసి, కోపంతో దధివక్ర (దధిముఖ) అనే వానరుడు ఆ వానరులను ఆపి నియంత్రించేందుకు ప్రయత్నించాడు॥
Verse 20
स तैः प्रवृद्धैः परिभर्त्स्यमानो वनस्य गोप्ता हरिवीरवृद्धः।चकार भूयो मतिमुग्रतेजा वनस्य रक्षां प्रति वानरेभ्यः।।।।
ఆ పెద్దల చేత గట్టిగా మందలింపబడిన ఆ వానరవీరవృద్ధుడు—ఉగ్రతేజస్సుతో ఉపవనరక్షకుడు—మళ్లీ వానరుల నుండి ఆ తోటను ఎలా కాపాడాలనే విషయమై మనస్సు పెట్టాడు.
Verse 21
उवाच कांश्चित्परुषाणि धृष्टमसक्तमन्यांश्च तलैर्जघान।समेत्य कैश्चित्कलहं चकार तथैव साम्नोपजगाम कांश्चित्।।।।
కొంతమందితో అతడు ధైర్యంగా కఠిన వాక్యాలు పలికాడు; మరికొందరిని ఆపి నిశ్శబ్దం చేశాడు; ఇంకొందరిని తన అరచేతితో కొట్టాడు. కొందరితో ఎదురెళ్లి కలహం చేశాడు; మరికొందరిని మాత్రం సామమార్గంతో, మృదువాక్యాలతో సమీపించాడు.
Verse 22
स तैर्मदात्संपरिवार्य वाक्यैर्भलाच्छ तेन प्रतिवार्यमाणैः।प्रधर्षितस्त्यक्तभयै स्समेत्य प्रकृष्यते चाप्यनवेक्ष्य दोषम्।।।।
మత్తుతో ఉన్న వానరులు అతనిని చుట్టుముట్టి దూషణాత్మక కఠిన వాక్యాలతో దాడి చేశారు; బలప్రయోగంతో అతనిని అడ్డుకున్నారు. భయాన్ని విడిచిన వారు గుంపుగా చేరి అతనిని పట్టుకుని, తమ తప్పును కూడా లెక్కచేయకుండా లాగుతూ తీసుకెళ్లారు.
Verse 23
नखैस्तुदन्तो दशनैर्दशन्त स्तलैश्च पादैश्च समापयन्तः।मदात्कपिं तं कपय स्समग्रा महावनं निर्विषयं च चक्रुः।।।।
మత్తుతో ఉన్న ఆ వానరులు అందరూ కలిసి ఆ వానరుని గోళ్లతో గీకి, పళ్లతో కొరికి, అరచేతులతో కొట్టి, కాళ్లతో తన్ని బాధించారు; అలాగే ఆ మహావనాన్ని కూడా పూర్తిగా భోగశూన్యంగా చేసి, అంతా దోచివేశారు.
Frequently Asked Questions
A conflict arises between celebratory entitlement and protected property: the vanaras, elated by Hanumān’s success, seek sanctioned access to Madhuvana’s honey but slide into intoxication and destruction, challenging the boundaries of permission, restraint, and communal accountability.
The sarga contrasts mission-aligned purpose with impulse-driven excess: even righteous causes can be compromised by loss of self-governance, and effective leadership must balance sāma (conciliation) and daṇḍa (correction) when safeguarding shared resources.
Madhuvana—Sugrīva’s well-guarded, Nandana-like grove—is the key landmark, introduced as a culturally significant royal preserve under Dadhimukha’s stewardship; Mahendrādri is referenced as the departure point for the returning vanara force.