Sarga 6
राक्षसेन्द्रनिवेशनविचारः (Survey of Ravana’s Residence and Lanka’s Inner Quarters)
सुन्दरकाण्ड
ఆరవ సర్గలో హనుమంతుడు ముందుగా పరిశీలించిన భవనాలలో సీతాదేవి కనబడకపోయినా, లంకలో వేగంగా అయినా క్రమబద్ధంగా సంచరిస్తాడు. కామరూపాన్ని ఇష్టానుసారం ధరించి, లాఘవం (చురుకుదనం) ఆధారంగా రాక్షసరాజు నివాసానికి చేరుకుంటాడు. అక్కడ అగ్నివర్ణ ఎర్ర ప్రాకారాలు, వెండి-బంగారు తోరణాలు, అంతఃపురాల పొరలు, అలాగే ఆభరణాల ఝంకారము, దుందుభి-శంఖధ్వనులు, యజ్ఞకర్మల కోలాహలం—సముద్రగర్జనలా నిరంతరం వినిపించే వాతావరణం వర్ణించబడుతుంది. లంక నగరంలోని సామాజిక-సైనిక వ్యవస్థను చూపుతూ ప్రహస్త, మహాపార్శ్వ, కుంభకర్ణ, విభీషణ, ఇంద్రజిత్ మొదలైన ప్రముఖ రాక్షసుల గృహాలను గ్రంథం ప్రస్తావిస్తుంది. అనంతరం రాజప్రాసాద కేంద్రంలో హనుమంతుడు సశస్త్ర రక్షకులు, సేనలు, శ్రేష్ఠ అశ్వాలు, మేఘ-పర్వతసమాన యుద్ధగజాలను చూస్తాడు; బంగారు-రత్న నిధులు, పాత్రలు, పల్లకీలు, క్రీడామండపాలు, శిల్పసౌందర్యంతో రూపొందిన ఉద్యానప్రాంగణాలు వంటి అపార వైభవాన్ని పరిశీలిస్తాడు. ఈ అధ్యాయం బోధ—సంయమంతో గూఢచర్యం చేసి శత్రువు సంపద, నిత్యానుష్ఠానాలు, రక్షణవ్యవస్థలను యథార్థంగా అంచనా వేయాలి; అయినా లక్ష్యాన్ని మరచిపోకూడదు. హనుమంతుని ధర్మోద్దేశ్యం సీతాన్వేషణే కాబట్టి, అవివేకంగా బయటపడకుండా, అనవసర ప్రమాదం లేకుండా కార్యాన్ని సాధించాలి.
Shlokas
Verse 1
स निकामं विमानेषु निषण्णः कामरूपधृत्।विचचार पुनर्लङ्कां लाघवेन समन्वितः।।।।
ఇష్టానుసారంగా రూపం ధరించగలవాడైన అతడు, ఎత్తైన విమానసదృశ ప్రాసాదాలలో చాలాసేపు కూర్చొని (ఫలితం లేక) మళ్లీ లాఘవంతో లంకలో సంచరించసాగాడు।
Verse 2
आससादाथ लक्ष्मीवान्राक्षसेन्द्रनिवेशनम्।प्राकारेणार्कवर्णेन भास्वरेणाभिसम्वृतम्।।।।
అప్పుడు లక్ష్మీవంతుడైన హనుమంతుడు రాక్షసేంద్రుని నివాసమునకు చేరెను. అది సూర్యవర్ణముగల, భాస్వరమైన ప్రాకారముచే చుట్టుముట్టబడియుండెను.
Verse 3
रक्षितं राक्षसैर्घोरैः सिंहैरिव महद्वनम्।समीक्षमाणो भवनं चकाशे कपिकुञ्जरः।।।।
భయంకర రాక్షసులు కాపాడుతున్న—సింహాలు కాపాడే మహావనంలా—ఆ భవనాన్ని పరిశీలిస్తూ కపికుంజరుడు హనుమంతుడు తేజస్సుతో ప్రకాశించాడు।
Verse 4
रूप्यकोपहितै श्चित्रैस्तोरणैर्हेमभूषितैः।विचित्राभिश्च कक्ष्याभिर्द्वारैश्च रुचिरैर्वृतम्।।।।
ఆ భవనం వెండితో పొదిగిన, బంగారంతో అలంకరించిన విచిత్ర తోరణాలతోను, నానావిధ కక్ష్యా-ప్రాకారాలతోను, మనోహర ద్వారాలతోను చుట్టుముట్టబడి ఉండెను।
Verse 5
गजास्थितैर्महामात्रैः शूरैश्च विगतश्रमैः।उपस्थितमसंहार्यैः र्हयैः स्यन्दनयायिभिः।।।।
అతడు మార్గాలు సిద్ధంగా ఉన్నట్లు చూచెను—ఏనుగులపై నిలిచిన మహామాత్రులచే, అలాగే అలసటలేని శూరులచే; వారు అజేయ అశ్వయుక్త రథాలలో సంచరించుచుండిరి।
Verse 6
सिंहव्याघ्रतनुत्राणैर्दान्तकाञ्चनराजतैः।घोषवद्भिर्विचित्रैश्च सदा विचरितं रथैः।।।।
సింహ-వ్యాఘ్రచర్మావరణాలతో, దంతము-సువర్ణ-రజతాలతో అలంకరింపబడిన, ఘోషతో నిండిన విచిత్ర రథాలు ఎల్లప్పుడూ సంచరించుచుండెను।
Verse 7
बहुरत्नसमाकीर्णं परार्थ्यसनभाजनम्।महारथसमावासं महारथमहास्वनम्।।।।
అది అనేక రత్నాలతో నిండినది, ఉత్తమ ఆసన-పాత్రాలతో సమృద్ధమైనది, మహారథులకు విస్తారమైన నిలయమై, మహారథుల మహాధ్వనితో మార్మోగుచుండెను।
Verse 8
दृश्यैश्च परमोदारैस्तैस्तैश्च मृगपक्षिभिः।विविधै र्बहुसाहस्रैः परिपूर्णं समन्ततः।।।।
ఆ స్థలం చుట్టూరా అత్యంత మనోహరమైన దృశ్యాలతో, నానావిధ మృగపక్షుల వేలాది సమూహాలతో సమంతతః పరిపూర్ణంగా ఉండెను।
Verse 9
विनीतैरन्तपालैश्च रक्षोभिश्च सुरक्षितम्।मुख्याभिश्च वरस्त्रीभिः परिपूर्णं समन्ततः।।।।
అది వినయశీలులైన అంతఃపాలకులచే మరియు రాక్షసులచే బాగా రక్షింపబడెను; సమంతతః ప్రధానమైన సుందర స్త్రీలతో నిండియుండెను।
Verse 10
मुदितप्रमदारत्नं राक्षसेन्द्रनिवेशनम्।वराभरणसंह्रादैः समुद्रस्वनन्निस्वनम्।।।।
రాక్షసేంద్రుని నివాసము ఆనందిత స్త్రీరత్నాల కాంతితో మెరిసిపోతూ, శ్రేష్ఠాభరణాల ఝంఝనాదాలతో సముద్రధ్వనిలా నిరంతరం మార్మోగుతూ ఉండెను।
Verse 11
तद्राजगुणसम्पन्नं मुख्यैश्चागुरुचन्दनैः।महाजनैः समाकीर्णां सिंहैरिव महद्वनम्।।।।
ఆ స్థలం రాజోచిత గుణసంపన్నమై, శ్రేష్ఠ అగరు-చందన సువాసనతో పరిమళించి, మహాజనులతో నిండినది—సింహాలతో కిటకిటలాడే మహావనంలా కనిపించింది।
Verse 12
भेरीमृदङ्गाभिरुतं शङ्खघोषनिनादितम्।नित्यार्चितं पर्वहुतं पूजितं राक्षसैः सदा।।।।
అది భేరీ మృదంగ ధ్వనులతో మార్మోగుతూ, శంఖనాదాలతో ప్రతిధ్వనిస్తూ ఉండెను; నిత్యార్చనతో అలంకృతమై, పర్వదినములలోను తిథులలోను హోమాహుతులు సమర్పింపబడి, రాక్షసులచే సదా పూజింపబడెను।
Verse 13
समुद्रमिव गम्भीरं समुद्रमिव निस्स्वनम्।महात्मनो महाद्वेश्म महारत्नपरिच्छदम्।।।।महारत्नसमाकीर्णं ददर्श स महाकपिः।
సముద్రమువలె గంభీరమై, సముద్రమువలె ఘోషముతో నినదించుచున్న, ఆ మహాత్ముని మహావిశాల భవనమును—మహారత్నాలతో అలంకృతమై, మహారత్నసమాకీర్ణమై ఉన్నదానిని—మహాకపి దర్శించెను.
Verse 14
विराजमानं वपुषा गजाश्वरथसङ्कुलम्।।।।लङ्काभरणमित्येव सोऽमन्यत महाकपिः।चचार हनुमांस्तत्र रावणस्य समीपतः।।।।
దేహకాంతితో విరాజిల్లుచు, గజాశ్వరథసమూహములతో నిండియుండుటచే, మహాకపికి అది ‘లంకాభరణము’ అనిపించెను. అక్కడ హనుమంతుడు రావణుని సమీపమున సంచరించెను.
Verse 15
विराजमानं वपुषा गजाश्वरथसङ्कुलम्।।5.6.14।।लङ्काभरणमित्येव सोऽमन्यत महाकपिः।चचार हनुमांस्तत्र रावणस्य समीपतः।।5.6.15।।
దేహకాంతితో విరాజిల్లుచు, గజాశ్వరథసమూహములతో నిండియుండుటచే, మహాకపికి అది ‘లంకాభరణము’ అనిపించెను. అక్కడ హనుమంతుడు రావణుని సమీపమున సంచరించెను.
Verse 16
गृहाद्गृहं राक्षसानामुद्यानानि च वानरः।वीक्षमाणोऽह्यसंत्रस्तः प्रासादांश्च चचार सः।।।।
వానరుడైన హనుమంతుడు అసంత్రస్తుడై రాక్షసుల గృహమునుండి గృహమునకు, వారి ఉద్యానములను మరియు ప్రాసాదములను వీక్షించుచు సంచరించెను.
Verse 17
अवप्लुत्य महावेगः प्रहस्तस्य निवेशनम्।ततोऽन्यत्पुप्लुवे वेश्म महापार्श्वस्य वीर्यवान्।।।।
మహావేగశాలియైన వీర కపి ప్రహస్తుని నివాసం నుండి దూకి, ఆపై పరాక్రమశాలియైన మహాపార్శ్వుని మరొక గృహంపైకి ఎగిరి చేరాడు।
Verse 18
अथ मेघप्रतीकाशं कुम्भकर्णनिवेशनम्।विभीषणस्य च तदा पुप्लुवे स महाकपिः।।।।
ఆపై ఆ మహాకపి మేఘసదృశమైన కుంభకర్ణుని నివాసం నుండి దూకి, అక్కడి నుండి విభీషణుని గృహానికీ ఎగిరి చేరాడు।
Verse 19
महोदरस्य च गृहं विरूपाक्षस्य चैव हि।विद्युज्जिह्वस्य भवनं विद्युन्मालेस्तथैव च।।।।वज्रदंष्ट्रस्य च तथा पुप्लुवे स महाकपिः।
ఆ మహాకపి మహోదరుని గృహం, విరూపాక్షుని గృహం, తరువాత విద్యుజ్జిహ్వుని భవనం, అలాగే విద్యున్మాలీది, ఇంకా వజ్రదంష్ట్రుని నివాసానికీ దూకుతూ వెళ్లాడు।
Verse 20
शुकस्य च महातेजाः सारणस्य च धीमतः।।।।तथा चेन्द्रजितो वेश्म जगाम हरियूथपः।
ఆ తేజోవంతుడైన వానరయూథపతి శుకుని గృహానికి, ధీమంతుడైన సారణుని గృహానికి, అలాగే ఇంద్రజితుని నివాసానికీ వెళ్లాడు।
Verse 21
जम्बुमालेः सुमालेश्च जगाम हरिसत्तमः।।।।रश्मिकेतोश्च भवनं सूर्यकेतोस्तथैव च।वज्रकायस्य च तथा पुप्लुवे स महाकपिः।।।।
శ్రేష్ఠ వానరుడు జంబుమాలీ, సుమాలీ వారి గృహాలకు వెళ్లాడు; అలాగే రశ్మికేతు నివాసానికి, సూర్యకేతు నివాసానికి, తరువాత వజ్రకాయుని గృహానికీ దూకి చేరాడు।
Verse 22
जम्बुमालेः सुमालेश्च जगाम हरिसत्तमः।।5.6.21।।रश्मिकेतोश्च भवनं सूर्यकेतोस्तथैव च।वज्रकायस्य च तथा पुप्लुवे स महाकपिः।।5.6.22।।
శ్రేష్ఠ వానరుడు జంబుమాలీ, సుమాలీ వారి గృహాలకు వెళ్లాడు; అలాగే రశ్మికేతు నివాసానికి, సూర్యకేతు నివాసానికి, తరువాత వజ్రకాయుని గృహానికీ దూకి చేరాడు।
Verse 23
धूम्राक्षस्य च सम्पातेर्भवनं मारुतात्मजः।विद्युद्रूपस्य भीमस्य घनस्य विघनस्य च।।।।शुकनासस्य वक्रस्य शठस्य विकटस्य च।ब्रह्मकर्णस्य दंष्ट्रस्य रोमशस्य च रक्षसः।।।।युद्धोन्मत्तस्य मत्तस्य ध्वजग्रीवस्य नादिनः।विद्युज्जिह्वेन्द्रजिह्वानां तथा हस्तिमुखस्य च।।।।कराळस्य पिशाचस्य शोणिताक्षस्य चैव हि।
మారుతాత్మజుడైన హనుమంతుడు ధూమ్రాక్షుడు, సంపాతి, విద్యుద్రూపుడు, భీముడు, ఘనుడు, విఘనుడు; శుకనాసుడు, వక్రుడు, శఠుడు, వికటుడు; బ్రహ్మకర్ణుడు, దంష్ట్రుడు, రోమశుడు; యుద్ధోన్మత్తుడు, మత్తుడు, ధ్వజగ్రీవుడు, నాదిన్; విద్యుజ్జిహ్వుడు, ఇంద్రజిహ్వుడు; అలాగే హస్తిముఖుడు, కరాళుడు, పిశాచుడు, శోణితాక్షుడు—ఈ రాక్షసుల నివాసాలను లంఘించి ముందుకు సాగెను।
Verse 24
धूम्राक्षस्य च सम्पातेर्भवनं मारुतात्मजः।विद्युद्रूपस्य भीमस्य घनस्य विघनस्य च।।5.6.23।।शुकनासस्य वक्रस्य शठस्य विकटस्य च।ब्रह्मकर्णस्य दंष्ट्रस्य रोमशस्य च रक्षसः।।5.6.24।।युद्धोन्मत्तस्य मत्तस्य ध्वजग्रीवस्य नादिनः।विद्युज्जिह्वेन्द्रजिह्वानां तथा हस्तिमुखस्य च।।5.6.25।।कराळस्य पिशाचस्य शोणिताक्षस्य चैव हि।
మారుతాత్మజుడైన హనుమంతుడు ధూమ్రాక్షుడు, సంపాతి, విద్యుద్రూపుడు, భీముడు, ఘనుడు, విఘనుడు; శుకనాసుడు, వక్రుడు, శఠుడు, వికటుడు; బ్రహ్మకర్ణుడు, దంష్ట్రుడు, రోమశుడు; యుద్ధోన్మత్తుడు, మత్తుడు, ధ్వజగ్రీవుడు, నాదిన్; విద్యుజ్జిహ్వుడు, ఇంద్రజిహ్వుడు; అలాగే హస్తిముఖుడు, కరాళుడు, పిశాచుడు, శోణితాక్షుడు—ఈ రాక్షసుల నివాసాలను లంఘించి ముందుకు సాగెను।
Verse 25
धूम्राक्षस्य च सम्पातेर्भवनं मारुतात्मजः।विद्युद्रूपस्य भीमस्य घनस्य विघनस्य च।।5.6.23।।शुकनासस्य वक्रस्य शठस्य विकटस्य च।ब्रह्मकर्णस्य दंष्ट्रस्य रोमशस्य च रक्षसः।।5.6.24।।युद्धोन्मत्तस्य मत्तस्य ध्वजग्रीवस्य नादिनः।विद्युज्जिह्वेन्द्रजिह्वानां तथा हस्तिमुखस्य च।।5.6.25।।कराळस्य पिशाचस्य शोणिताक्षस्य चैव हि।
మారుతాత్మజుడైన హనుమంతుడు ధూమ్రాక్షుడు, సంపాతి, విద్యుద్రూపుడు, భీముడు, ఘనుడు, విఘనుడు; శుకనాసుడు, వక్రుడు, శఠుడు, వికటుడు; బ్రహ్మకర్ణుడు, దంష్ట్రుడు, రోమశుడు; యుద్ధోన్మత్తుడు, మత్తుడు, ధ్వజగ్రీవుడు, నాదిన్; విద్యుజ్జిహ్వుడు, ఇంద్రజిహ్వుడు; అలాగే హస్తిముఖుడు, కరాళుడు, పిశాచుడు, శోణితాక్షుడు—ఈ రాక్షసుల నివాసాలను లంఘించి ముందుకు సాగెను।
Verse 26
भवनम् क्रममाणः णोऽसौ हनुमान्मारुतात्मजः।।।।तेषु तेषु महार्हेषु भवनेषु महायशाः।तेषामृद्धिमतामृद्धिं ददर्श स महाकपिः।।।।
వాయుపుత్రుడైన హనుమంతుడు ధూమ్రాక్షుడు, సంపాతి; విద్యుద్రూపుడు, భీముడు, ఘనుడు, విఘనుడు; శుకనాసుడు, వక్రుడు, శఠుడు, వికటుడు; బ్రహ్మకర్ణుడు, దంష్ట్రుడు, రోమశుడు; యుద్ధోన్మత్తుడు, మత్తుడు; ధ్వజగ్రీవుడు, నాదిన్; విద్యుజ్జిహ్వుడు, ఇంద్రజిహ్వుడు; అలాగే హస్తిముఖుడు, కరాళుడు, పిశాచుడు, శోణితాక్షుడు—ఇవన్నీ రాక్షసుల గృహాలను దాటి ముందుకు సాగెను।
Verse 27
भवनम् क्रममाणः णोऽसौ हनुमान्मारुतात्मजः।।5.6.26।।तेषु तेषु महार्हेषु भवनेषु महायशाः।तेषामृद्धिमतामृद्धिं ददर्श स महाकपिः।।5.6.27।।
ఆ ఆ మహార్హమైన భవనాలలో మహాయశస్సుగల మహాకపి, సంపన్నుల అపారమైన ఐశ్వర్యసమృద్ధిని దర్శించాడు।
Verse 28
सर्वेषां समतिक्रम्य भवनानि समन्ततः।आससादाथ लक्ष्मीवान् राक्षसेद्रनिवेशनम्।।।।
చుట్టూ ఉన్న అన్ని భవనాలను దాటి, భాగ్యశాలి హనుమంతుడు అప్పుడు రాక్షసేంద్రుడు రావణుని నివాసానికి చేరాడు।
Verse 29
रावणस्योपशायिन्यो ददर्श हरिसत्तमः।विचरन्हरिशार्दूलो राक्षसीर्विकृतेक्षणाः।।।।शूलमुद्गरहस्ताश्च शक्तितोमरधारिणी:।
లోపల సంచరిస్తూ వానరశ్రేష్ఠుడు, హరిశార్దూలుడు హనుమంతుడు రావణుని శయనసమీపంలో వికృతమైన భయంకర నేత్రాల రాక్షసీ స్త్రీలను చూశాడు—వారి చేతుల్లో శూలాలు, ముద్గరాలు ఉండి, శక్తి మరియు తోమరాలను ధరించి ఉన్నారు।
Verse 30
ददर्श विविधान् गुल्मान् तस्य रक्षःपतेर्गृहे।।।।राक्षसांश्च महाकायान्नानाप्रहरणोद्यतान्।
ఆ రాక్షసపతి గృహంలో అతడు వివిధ రకాల సాయుధ దళాలను చూశాడు; అలాగే మహాకాయ రాక్షసులను కూడా చూశాడు—వారు నానావిధ ఆయుధాలతో యుద్ధానికి సిద్ధంగా ఉన్నారు।
Verse 31
रक्तान् श्वेतान् सितांश्चैव हरींश्चापि महाजवान्।।।।कुलीनान् रूपसम्पन्नान् गजान्परगजारुजान्।निष्ठितान् गजशिक्षयामैरावतसमान्युधि।।।।निहन्त्रून् परसैन्यानां गृहे तस्मिन् ददर्श सः।क्षरतश्च यथा मेघान् स्रवतश्च यथा गिरीन्।।।।मेघसन्ततिनिर्घोषान् दुर्धर्षान् समरे परैः।
అతడు అక్కడ మహావేగశాలులైన అశ్వాలను చూచెను—రక్తవర్ణ, శ్వేత, ధవళ మరియు హరితవర్ణములనూ।
Verse 32
रक्तान् श्वेतान् सितांश्चैव हरींश्चापि महाजवान्।।5.6.31।।कुलीनान् रूपसम्पन्नान् गजान्परगजारुजान्।निष्ठितान् गजशिक्षयामैरावतसमान्युधि।।5.6.32।।निहन्त्रून् परसैन्यानां गृहे तस्मिन् ददर्श सः।क्षरतश्च यथा मेघान् स्रवतश्च यथा गिरीन्।।5.6.33।।मेघसन्ततिनिर्घोषान् दुर्धर्षान् समरे परैः।
అతడు కులీనులైన, రూపసంపన్నులైన గజాలను చూచెను; శత్రుగజాలను కూడా జయించగలవారు, గజశిక్షలో నిష్ణాతులు, యుద్ధంలో ఐరావతసమానులు।
Verse 33
रक्तान् श्वेतान् सितांश्चैव हरींश्चापि महाजवान्।।5.6.31।।कुलीनान् रूपसम्पन्नान् गजान्परगजारुजान्।निष्ठितान् गजशिक्षयामैरावतसमान्युधि।।5.6.32।।निहन्त्रून् परसैन्यानां गृहे तस्मिन् ददर्श सः।क्षरतश्च यथा मेघान् स्रवतश्च यथा गिरीन्।।5.6.33।।मेघसन्ततिनिर्घोषान् दुर्धर्षान् समरे परैः।
ఆ గృహంలో అతడు శత్రుసేనలను సంహరించు గజాలను చూచెను—మేఘాలవలె మదజలాన్ని కురిపించువారు, పర్వతాలవలె ధారలను ప్రవహింపజేయువారు; యుద్ధంలో మేఘసమూహంలా గర్జించువారు, శత్రువులకు దుర్ధర్షులు।
Verse 34
सहस्रं वाहिनीस्तत्र जाम्बूनदपरिष्कृताः।।।।हेमजालपरिच्छन्नास्तरुणादित्यसन्निभाः।ददर्श राक्षसेन्द्रस्य रावणस्य निवेशने।।।।
అక్కడ రాక్షసేంద్రుడు రావణుని నివాసంలో అతడు సహస్ర సంఖ్యలో వాహినులను చూచెను—జాంబూనద స్వర్ణంతో అలంకృతులు, స్వర్ణజాలసదృశ కవచాలతో ఆవృతులు, నవోదయ సూర్యునివలె ప్రకాశించువారు।
Verse 35
सहस्रं वाहिनीस्तत्र जाम्बूनदपरिष्कृताः।।5.6.34।।हेमजालपरिच्छन्नास्तरुणादित्यसन्निभाः।ददर्श राक्षसेन्द्रस्य रावणस्य निवेशने।।5.6.35।।
రాక్షసేంద్రుడు రావణుని నివాసంలో అతడు సహస్ర వాహినులను చూచెను—జాంబూనద స్వర్ణంతో విభూషితులు, స్వర్ణజాలసదృశ కవచధారులు, ఉదయించే సూర్యునివలె కాంతిమంతులు।
Verse 36
शिबिका विविधाकाराः स कपिर्मारुतात्मजः।लतागृहाणि चित्राणि चित्रशालागृहाणि च।।।।क्रीडागृहाणि चान्यानि दारुपर्वतकानपि।कामस्य गृहकं रम्यं दिवागृहकमेव च।।।।ददर्श राक्षसेन्द्रस्य रावणस्य निवेशने।
మారుతాత్మజుడైన ఆ కపి రావణుని నివాసంలో నానావిధ ఆకారాల శిబికలు, రంగురంగుల లతామండపాలు, చిత్రశాలలతో కూడిన గృహాలను చూచెను।
Verse 37
शिबिका विविधाकाराः स कपिर्मारुतात्मजः।लतागृहाणि चित्राणि चित्रशालागृहाणि च।।5.6.36।।क्रीडागृहाणि चान्यानि दारुपर्वतकानपि।कामस्य गृहकं रम्यं दिवागृहकमेव च।।5.6.37।।ददर्श राक्षसेन्द्रस्य रावणस्य निवेशने।
రాక్షసేంద్రుడైన రావణుని నివాసంలో అతడు మరికొన్ని క్రీడాగృహాలు, దారుతో చేసిన కృత్రిమ పర్వతాలు, కామక్రీడకు రమ్యమైన గృహకము, అలాగే పగటి విహారార్థం ప్రత్యేకమైన దివాగృహమును చూచెను।
Verse 38
स मन्दरगिरिप्रख्यं मयूरस्थानसङ्कुलम्।।।।ध्वजयष्टिभिराकीर्णं ददर्श भवनोत्तमम्।अनेकरत्नसङ्कीर्णं निधिजालं समन्ततः।।।।धीरनिष्ठितकर्मान्तं गृहं भूतपतेरिव।
అతడు మందరగిరి సమానమైన మహాభవనాన్ని—మయూరస్థానాలతో నిండినదాన్ని, ధ్వజయష్టులతో ఎక్కడికక్కడ కిక్కిరిసినదాన్ని—చూచెను।
Verse 39
स मन्दरगिरिप्रख्यं मयूरस्थानसङ्कुलम्।।5.6.38।।ध्वजयष्टिभिराकीर्णं ददर्श भवनोत्तमम्।अनेकरत्नसङ्कीर्णं निधिजालं समन्ततः।।5.6.39।।धीरनिष्ठितकर्मान्तं गृहं भूतपतेरिव।
ఆ గృహం అనేక రత్నాలతో నిండినది, చుట్టూ నిధుల సమూహాలతో ఆవరించబడినది; ధైర్యంగా నిశ్చితమైన కర్మాంతంతో నిర్మితమై, భూతపతి శివుని నివాసంలా కనిపించెను।
Verse 40
अर्चिर्भिश्चापि रत्नानां तेजसा रावणस्य च।।।।विरराजाथ तद्वेश्म रश्मिमानिव रश्मिभिः।
రత్నాల కాంతులతోను రావణుని స్వతేజస్సుతోను ఆ భవనం ప్రకాశించింది; కిరణాలతో వెలిగే సూర్యునివలె విరాజిల్లింది।
Verse 41
जाम्बूनदमयान्येन शयनान्यासनानि च।।।।भाजनानि च मुख्यानि ददर्श हरियूथपः।
హరియూథపుడు జాంబూనద స్వర్ణమయమైన శయనాలు, ఆసనాలు మరియు శ్రేష్ఠమైన పాత్రలను చూచెను।
Verse 42
मध्वासवकृतक्लेदं मणिभाजनसङ्कुलम्।।।।मनोरममसंबाधं कुबेरभवनं यथा।नूपुराणां च घोषेण काञ्चीनां निनदेन च।।।।मृदङ्तलघोषैश्च घोषवद्भिर्विनादितम्।प्रासादसङ्घातयुतं स्त्रीरत्नशतसङ्कुलम्।।।सुव्यूढकक्ष्यं हनुमान् प्रविवेश महागृहाम्।
హనుమానుడు కుబేరభవనంలా ఉన్న ఆ విశాలమైన, మనోహరమైన, అడ్డంకులేని మహాగృహంలో ప్రవేశించెను. అక్కడ మధు, ఆసవముల వల్ల నేల తడిగా ఉండెను; మణిరత్నభాజనములు విరివిగా నిండియుండెను. నూపురాల ఘోష, కాంచీల నినాదం, మృదంగాల తాళధ్వని కలిసి గంభీరంగా ప్రతిధ్వనించెను. అది ప్రాసాదసమూహాలతో అనుసంధానమై, శతశః స్త్రీరత్నాలతో నిండినదై, సువ్యవస్థిత అంతఃకక్ష్యలతో అలంకృతమై ఉండెను।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is covert reconnaissance: Hanumān must enter and traverse enemy palaces—rich with pleasures and guarded by armed rākṣasas—without losing mission focus (finding Sītā) or provoking premature confrontation.
Competence and devotion are shown as disciplined attention: true strength includes restraint, accurate perception, and freedom from distraction by wealth, spectacle, or fear while pursuing a righteous objective.
Landmarks include Lanka’s fortified royal quarter and Rāvaṇa’s gem-filled residence; culturally, the text highlights palace soundscapes (ornaments, drums, conches), ritual observances (daily worship and new/full-moon sacrifices), and the display of military assets (troops, elephants, horses, chariots).