Sarga 57
सप्तपञ्चाशः सर्गः — Hanumān’s Return, Roar of Success, and the Announcement “Sītā Seen”
सुन्दरकाण्ड
ఈ సర్గలో హనుమంతుడు లంక నుండి ఉత్తర తీరాన్ని లక్ష్యంగా చేసుకొని తిరిగి ఎగిరివస్తాడు. అతని ప్రయాణం దీర్ఘమైన ఖగోళ-సముద్ర ఉపమానంతో వర్ణించబడుతుంది—ఆకాశం సముద్రమై, చంద్రసూర్యులు కమలాలు/జలపక్షులై, నక్షత్రాలు జలచరాలై, మేఘాలు తీరపు వృక్షావళిలా, గాలితో లేచే అలలు తరంగాల్లా కనిపిస్తాయి. హనుమంతుడు మేఘగుంపుల్లో పదేపదే కనబడుతూ మరుగై, మేఘావృత చంద్రునిలా దర్శనమిస్తాడు. అతని సింహనాదం మేఘగర్జనతో పోలి, ప్రత్యక్షంగా చూడకముందే విజయసూచనగా మారుతుంది. ఎదురుచూస్తున్న వానరులు నిరాశను విడిచి ఉత్సుకతతో ఉల్లాసపడతారు. జాంబవంతుడు ఆ నాద స్వరూపం నుంచే కార్యసిద్ధిని నిర్ధారిస్తాడు—ఇంతటి విజయధ్వని వైఫల్యంనుండి పుట్టదు అని తర్కిస్తాడు. హనుమంతుడు మహేంద్ర పర్వతంపై దిగగానే అర్ఘ్య-నమస్కారాలతో స్వాగతం పొందుతాడు. వెంటనే అతడు సంక్షిప్తంగా నిర్ణాయక వార్త చెబుతాడు—“సీతను చూశాను.” ఆమె అశోకవనికలో రాక్షసీ కాపలాలో, దుఃఖిత స్థితిలో ఉందని సూచిస్తాడు. చివరికి అందరూ ఆనందోత్సవంతో లంక, సీత, రావణుల వివరాలను వినేందుకు సిద్ధమవుతారు.
Shlokas
Verse 1
स चन्द्रकुमुदं रम्यं सार्ककारण्डवं शुभम्।तिष्यश्रवणकादम्बमभ्रशैवालशाद्वलम्।।।।पुनर्वसुमहामीनं लोहिताङ्गमहाग्रहम्।ऐरावतमहाद्वीपं स्वातिहंसविलोलितम्।।।।वातसङ्घातजातोर्मि चन्द्रांशुशिशिराम्बुमत्।भुजङ्गयक्षगन्धर्वप्रबुद्धकमलोत्पलम्।।।।हनुमान्मारुतगतिर्महानौरिव सागरम्।अपारमपरिश्रान्तः पुप्लुवे गगनार्णवम् ।।।।
చంద్రకుముదమువలె రమ్యమై, సూర్యకారండవమువలె శుభమై, తిష్య-శ్రవణ నక్షత్రకాదంబమువలె, మేఘశైవాల-శాద్వలమువలె; పునర్వసు మహామీనమువలె, లోహితాంగ మహాగ్రహమువలె, ఐరావత మహాద్వీపమువలె, స్వాతి హంసలచే లలితమై; వాయుసంఘాతముచే పుట్టిన ఊర్ములతో, చంద్రకిరణశీతల జలమువలె, భుజంగ-యక్ష-గంధర్వుల ప్రబుద్ధ కమలోత్పలమువలె—అటువంటి అపార గగనసముద్రాన్ని మారుతగతి హనుమంతుడు అలసటలేక మహానౌకవలె దూకుతూ దాటెను।
Verse 2
स चन्द्रकुमुदं रम्यं सार्ककारण्डवं शुभम्।तिष्यश्रवणकादम्बमभ्रशैवालशाद्वलम्।।5.57.1।।पुनर्वसुमहामीनं लोहिताङ्गमहाग्रहम्।ऐरावतमहाद्वीपं स्वातिहंसविलोलितम्।।5.57.2।।वातसङ्घातजातोर्मि चन्द्रांशुशिशिराम्बुमत्।भुजङ्गयक्षगन्धर्वप्रबुद्धकमलोत्पलम्।।5.57.3।।हनुमान्मारुतगतिर्महानौरिव सागरम्।अपारमपरिश्रान्तः पुप्लुवे गगनार्णवम् ।।5.57.4।।
మారుతగతిగల హనుమంతుడు అలసట లేకుండా ఆకాశ-సముద్రాన్ని దాటాడు—మహానౌక అపార సాగరాన్ని దాటినట్లు. అక్కడ చంద్రుడు కுமుదంలా, సూర్యుడు కారండవంలా, శుభ నక్షత్రాలు హంసలలా; పునర్వసు మహామీనంలా, లోహితాంగుడు (కుజుడు) మహాగ్రాహంలా, ఐరావతం మహాద్వీపంలా, స్వాతి హంసలా విహరించుచున్నట్లు కనిపించాయి. గాలివేగంతో అలలు లేచాయి, నీరు చంద్రకిరణాలవలె శీతలంగా ఉంది, కమల-ఉత్పలాలు నాగ-యక్ష-గంధర్వులవలె మేల్కొన్నట్లుగా వికసించాయి।
Verse 3
स चन्द्रकुमुदं रम्यं सार्ककारण्डवं शुभम्।तिष्यश्रवणकादम्बमभ्रशैवालशाद्वलम्।।5.57.1।।पुनर्वसुमहामीनं लोहिताङ्गमहाग्रहम्।ऐरावतमहाद्वीपं स्वातिहंसविलोलितम्।।5.57.2।।वातसङ्घातजातोर्मि चन्द्रांशुशिशिराम्बुमत्।भुजङ्गयक्षगन्धर्वप्रबुद्धकमलोत्पलम्।।5.57.3।।हनुमान्मारुतगतिर्महानौरिव सागरम्।अपारमपरिश्रान्तः पुप्लुवे गगनार्णवम् ।।5.57.4।।
చంద్రకిరణాలవల్ల శీతలమైన జలంలా ఆ గగనసముద్రం, వాయువేగపు గుంపులచే లేచిన అలలతో కదలాడింది; నాగులు, యక్షులు, గంధర్వులు మేల్కొన్న కమలాలు, కువలయాల వలె అందులో ప్రకాశించారు. మారుతవేగంతో సాగే హనుమంతుడు మహానౌకలా, అలసట లేకుండా, ఆ గగనార్ణవాన్ని దాటి దూకుతూ సాగెను।
Verse 4
स चन्द्रकुमुदं रम्यं सार्ककारण्डवं शुभम्।तिष्यश्रवणकादम्बमभ्रशैवालशाद्वलम्।।5.57.1।।पुनर्वसुमहामीनं लोहिताङ्गमहाग्रहम्।ऐरावतमहाद्वीपं स्वातिहंसविलोलितम्।।5.57.2।।वातसङ्घातजातोर्मि चन्द्रांशुशिशिराम्बुमत्।भुजङ्गयक्षगन्धर्वप्रबुद्धकमलोत्पलम्।।5.57.3।।हनुमान्मारुतगतिर्महानौरिव सागरम्।अपारमपरिश्रान्तः पुप्लुवे गगनार्णवम् ।।5.57.4।।
మారుతవేగంతో సాగే హనుమంతుడు, మహానౌకలా, అపారమైన ఆకాశ-సముద్రాన్ని అలసట లేకుండా దాటిపోయాడు।
Verse 5
ग्रसमान इवाकाशं ताराधिपमिवोल्लिखन्।हरन्निव सनक्षत्रं गगनं सार्कमण्डलम्।।।।मारुतस्यात्मजः श्रीमान्कपिर्व्योमचरो महान्।हनुमान्मेघजालानि विकर्षन्निव गच्छति।।।।
మారుతాత్మజుడైన శ్రీమంతుడు, మహాకపి హనుమంతుడు ఆకాశమార్గమున సాగుచు—ఆకాశమును గ్రసించుచున్నట్లుగా, చంద్రుని రాపిడిచేయుచున్నట్లుగా, నక్షత్రసహిత సూర్యమండలమున్న గగనమును లాగుచున్నట్లుగా, మేఘజాలములను తనతో పాటు వికర్షించుచున్నట్లుగా గమించెను।
Verse 6
ग्रसमान इवाकाशं ताराधिपमिवोल्लिखन्।हरन्निव सनक्षत्रं गगनं सार्कमण्डलम्।।5.57.5।।मारुतस्यात्मजः श्रीमान्कपिर्व्योमचरो महान्।हनुमान्मेघजालानि विकर्षन्निव गच्छति।।5.57.6।।
మారుతాత్మజుడైన శ్రీమాన్ మహాకపి హనుమాన్ వ్యోమమార్గంలో మహావేగంగా సాగుచు, మేఘజాలాలను వెనుకకు లాగుచున్నవాడివలె గమనించెను।
Verse 7
पाण्डुरारुणवर्णानि नीलमाञ्जिष्ठकानि च।हरितारुणवर्णानि महाभ्राणि चकाशिरे।।।।
ఆ మహాభ్రాలు పాండుర-అరుణ, నీల-మాంజిష్ఠ, అలాగే హరిత-అరుణ వర్ణాలతో ప్రకాశించి మెరిసెను।
Verse 8
प्रविशन्नभ्रजालानि निष्पतंश्च पुनः पुनः।प्रच्छन्नश्च प्रकाशश्च चन्द्रमा इव लक्ष्यते।।।।
ఆయన మేఘజాలాలలో పదేపదే ప్రవేశించి మళ్లీ మళ్లీ బయలుదేరెను; క్షణమొకసారి ఆవృతుడై, క్షణమొకసారి ప్రకాశించి—చంద్రునివలె కనిపించెను।
Verse 9
विविधाभ्रघनापन्नगोचरो धवलाम्बरः।दृश्यादृश्यतनुर्वीरस्तदा चन्द्रायतेऽम्बरे।।।।
వివిధ ఘన మేఘసమూహాలలో సంచరించుచు, ధవళాకాశంలో ఆ వీరుడు క్షణమొకసారి దర్శనమిచ్చి క్షణమొకసారి అదృశ్యమై, అంబరంలో చంద్రునివలె భాసించెను।
Verse 10
तार्क्ष्यायमाणो गगने बभासे वायुनन्दनः।दारयन्मेघबृन्दानि निष्पतंश्च पुनः पुनः।।।।नदन्नादेन महता मेघस्वनमहास्वनः।
వాయునందనుడు హనుమంతుడు ఆకాశంలో గరుడునివలె ప్రకాశించెను. మేఘసమూహాలను చీల్చుచు, మళ్లీ మళ్లీ కనుమరుగై తిరిగి ప్రత్యక్షమగుచు, మేఘగర్జనవలె మహానాదంతో గర్జించెను।
Verse 11
प्रवरान्राक्षसान् हत्वा नाम विश्राव्य चात्मनः।।।।आकुलां नगरीं कृत्वा व्यथयित्वा च रावणम्।अर्दयित्वा बलं घोरं वैदेहीमभिवाद्य च।।।।आजगाम महातेजाः पुनर्मध्येन सागरम्।
శ్రేష్ఠ రాక్షసులను సంహరించి, తన నామకీర్తిని వ్యాపింపజేసి, నగరాన్ని కలవరపెట్టి, రావణుని వ్యథింపజేసి, అతని ఘోరసేనాబలాన్ని అణచివేసి—మహాతేజస్సు గల హనుమంతుడు వైదేహికి నమస్కరించి, మళ్లీ సముద్రమధ్యమార్గంగా ప్రయాణమయ్యాడు।
Verse 12
प्रवरान्राक्षसान् हत्वा नाम विश्राव्य चात्मनः।।5.57.11।।आकुलां नगरीं कृत्वा व्यथयित्वा च रावणम्।अर्दयित्वा बलं घोरं वैदेहीमभिवाद्य च।।5.57.12।।आजगाम महातेजाः पुनर्मध्येन सागरम्।
శ్రేష్ఠ రాక్షసులను సంహరించి, తన నామకీర్తిని వ్యాపింపజేసి, నగరాన్ని కలవరపెట్టి, రావణుని వ్యథింపజేసి, అతని భయంకర బలాన్ని అణచివేసి—ప్రకాశవంతుడైన హనుమంతుడు వైదేహికి నమస్కరించి, మళ్లీ సముద్రమధ్యమార్గంగా సాగిపోయాడు।
Verse 13
पर्वतेन्द्रं सुनाभं च समुपस्पृश्य वीर्यवान्।।।।ज्यामुक्त इव नाराचो महावेगोऽभ्युपागतः।
వీర్యవంతుడైన హనుమంతుడు పర్వతేంద్రుడు సునాభను తాకుతూ, ధనుస్సు జ్యా నుండి విడిచిన బాణంలా మహావేగంతో ముందుకు దూసుకెళ్లాడు।
Verse 14
स किञ्चिदनुसम्प्राप्तः समालोक्य महागिरिम्।।।।महेन्द्रं मेघसङ्काशं ननाद हरिपुङ्गवः।
కొద్దిగా ముందుకు చేరి, మేఘసదృశమైన మహాగిరి మహేంద్రాన్ని చూసిన వానరశ్రేష్ఠుడు హనుమంతుడు గర్జించాడు।
Verse 15
स पूरयामास कपिर्दिशो दश समन्ततः।।।।नदन्नादेन महता मेघस्वनमहास्वनः।
మేఘగర్జన వంటి మహానాదంతో గర్జిస్తూ ఆ కపి చుట్టూ దశదిశలన్నిటినీ నింపివేశాడు।
Verse 16
स तं देशमनुप्राप्तः सुहृद्धर्शनलालसः।।।।ननाद हरिशार्दूलो लाङ्गूलं चाप्यकम्पयत्।
ఆ స్థలానికి చేరి, స్నేహితుల దర్శనానికి తపనతో, వానరులలో వ్యాఘ్రమైన హనుమంతుడు ఘోషించి గర్జించాడు; తన తోకను కూడా కంపింపజేశాడు।
Verse 17
तस्य नानद्यमानस्य सुपर्णचरिते पथि।।।।फलतीवास्य घोषेण गगनं सार्कमण्डलम्।
సుపర్ణుడు (గరుడుడు) సంచరించిన మార్గంలో అతడు గర్జించుచుండగా, ఆ ఘోషతో సూర్యమండలంతో కూడిన ఆకాశం చీలిపోవునట్లు అనిపించింది।
Verse 18
ये तु तत्रोत्तरे तीरे समुद्रस्य महाबलाः।।।।पूर्वं संविष्ठिताश्शूरा वायुपुत्रदिदृक्षवः।महतो वातनुन्नस्य तोयदस्येव गर्जितम्।।।।शुश्रुवुस्ते तदा घोषमूरुवेगं हनूमतः।
అప్పుడు సముద్రపు ఉత్తర తీరంలో ముందే కూర్చున్న ఆ మహాబలశాలులు, శూర వానరులు—వాయుపుత్రుని దర్శించాలనే తపనతో—హనుమంతుని తొడల మహావేగం వల్ల ఉద్భవించిన ఘోషను విన్నారు; అది గాలిచేత నెట్టబడిన మహామేఘ గర్జన వంటిది।
Verse 19
ये तु तत्रोत्तरे तीरे समुद्रस्य महाबलाः।।5.57.18।।पूर्वं संविष्ठिताश्शूरा वायुपुत्रदिदृक्षवः।महतो वातनुन्नस्य तोयदस्येव गर्जितम्।।5.57.19।।शुश्रुवुस्ते तदा घोषमूरुवेगं हनूमतः।
సముద్రపు ఉత్తర తీరంలో ముందే నిలిచిన ఆ మహాబలవంతులైన వీర వానరులు—వాయుపుత్రుని దర్శించాలనే ఆకాంక్షతో—ఆ క్షణమే హనుమంతుని మహాగర్జనను విన్నారు; అది అతని పరుగెత్తే అవయవాల బల-వేగం నుండి పుట్టి, గాలిచేత నడిపించబడిన వర్షమేఘ గర్జన వంటిది।
Verse 20
ते दीनमनसस्सर्वे शुश्रुवुः काननौकसः।।।।वानरेन्द्रस्य निर्घोषं पर्जन्यनिनदोपमम्।
దుఃఖభారితమనస్సులతో ఉన్న ఆ అరణ్యవాసి వానరులందరూ వానరేంద్రుని మహానినాదాన్ని విన్నారు—అది మేఘగర్జనతో సమానం.
Verse 21
निशम्य नदतो नादं वानरास्ते समन्ततः।।।।बभूवुरुत्सुकास्सर्वे सुहृद्धर्शनकाङ्क्षिणः।
ఆ గర్జించే నాదాన్ని విని చుట్టూ ఉన్న వానరులందరూ ఉత్సుకులై, తమ సుహృదుని దర్శించాలనే ఆకాంక్షతో నిండిపోయారు.
Verse 22
जाम्बवान् स हरिश्रेष्ठः प्रीतिसंहृष्टमानसः।।।।उपामन्त्र्य हरीन् सर्वानिदं वचनमब्रवीत्।
అప్పుడు హరిశ్రేష్ఠుడైన జాంబవాన్ ఆనందంతో ఉల్లసితమనస్సుతో, వానరులందరినీ పిలిచి ఈ వాక్యాన్ని పలికాడు.
Verse 23
सर्वथा कृतकार्योऽसौ हनुमान्नात्र संशयः।।।।न ह्यस्याकृतकार्यस्य नाद एवंविधो भवेत्।
‘హనుమంతుడు నిశ్చయంగా తన కార్యాన్ని సంపూర్ణంగా సాధించాడు—ఇందులో సందేహం లేదు. ఎందుకంటే కార్యం అసంపూర్ణమైతే ఇలాంటి నాదం అతనిలోనుండి రాదు.’
Verse 24
तस्य बाहूरुवेगं च निनादं च महात्मनः।।।।निशम्य हरयो हृष्टाः समुत्पेतुस्ततस्ततः।
ఆ మహాత్ముని భుజ-ఊరుల వేగాన్ని, అతని ప్రతిధ్వనించే నినాదాన్ని విని వానరులు హర్షించి అక్కడక్కడా ఎగిరి పడ్డారు.
Verse 25
ते नगाग्रान्नगाग्राणि शिखराच्छिखराणि च।।।।प्रहृष्टाः समपद्यन्त हनूमन्तं दिदृक्षवः।
హనుమంతుని దర్శించాలనే ఉత్సుకతతో హర్షించిన వారు, ఒక వృక్షశిఖరం నుండి మరొక వృక్షశిఖరానికి, ఒక పర్వతశిఖరం నుండి ఇంకొక శిఖరానికి దూకుతూ చేరుకున్నారు।
Verse 26
ते प्रीताः पादपाग्रेषु गृह्य शाखाः सुविष्ठिताः।।।।वासांसीव प्रशाखाश्च समाविध्यन्त वानराः।
ఆనందించిన వానరులు చెట్ల అగ్రభాగాలపై బలంగా నిలబడి, కొమ్మలను పట్టుకొని విస్తరించిన శాఖలను స్వాగతార్థం వస్త్రాలు ఊపినట్లుగా ఊపసాగారు।
Verse 27
गिरिगह्वरसंलीनो यथा गर्जति मारुतः।।।।एवं जगर्ज बलवान् हनुमान्मारुतात्मजः।
పర్వత గుహల్లో బంధింపబడిన గాలి ఎలా గర్జిస్తుందో, అలాగే వాయుదేవుని కుమారుడైన బలవంతుడు హనుమంతుడు గర్జించాడు।
Verse 28
तमभ्रघनसङ्काशमापतन्तं महाकपिम्।।।।दृष्ट्वा ते वानरास्सर्वे तस्थुः प्राञ्जलयस्तदा।
ఘనమైన మేఘసమూహంలా వేగంగా దూసుకొస్తున్న ఆ మహాకపిని చూసి, వానరులందరూ అప్పుడు అంజలి ఘటించి నిలిచారు।
Verse 29
ततस्तु वेगवांस्तस्य गिरेर्गिरिनिभः कपिः।।।।निपपात महेन्द्रस्य शिखरे पादपाकुले।
అనంతరం పర్వతసమానాకారుడైన ఆ వేగవంతుడు కపి, మహేంద్ర పర్వతపు వృక్షసమృద్ధ శిఖరంపై దిగివచ్చాడు।
Verse 30
हर्षेणापूर्यमाणोऽसौ रम्ये पर्वतनिर्झरे।।।।छिन्नपक्ष इवाऽकाशात्पपात धरणीधरः।
హర్షంతో నిండిన అతడు రమ్యమైన పర్వతనిర్ఝర తీరానికి, రెక్కలు తెగిన పర్వతంలా, ఆకాశం నుండి దిగిపడ్డాడు।
Verse 31
ततस्ते प्रीतमनसस्सर्वे वानरपुङ्गवाः।।।।हनुमन्तं महात्मानं परिवार्योपतस्थिरे।परिवार्य च ते सर्वे परां प्रीतिमुपागताः।।।।
అప్పుడు ప్రీతితో నిండిన సమస్త వానరనాయకులు మహాత్ముడైన హనుమంతుని చుట్టుముట్టి సమీపంలో నిలిచారు; అలా ఆయనను పరివేష్టించి వారు పరమానందాన్ని పొందారు।
Verse 32
ततस्ते प्रीतमनसस्सर्वे वानरपुङ्गवाः।।5.57.31।।हनुमन्तं महात्मानं परिवार्योपतस्थिरे।परिवार्य च ते सर्वे परां प्रीतिमुपागताः।।5.57.32।।
అప్పుడు ఆనందభరిత హృదయాలతో సమస్త వానరనాయకులు మహాత్ముడైన హనుమంతుని చుట్టూ చేరి ఆయన సమీపంలో నిలిచారు; ఆయనను పరివేష్టించి వారు అత్యున్నత సుఖాన్ని పొందారు।
Verse 33
प्रहृष्टवदना स्सर्वे तमरोगमुपागतम्।उपायनानि चादाय मूलानि च फलानि च।।।।प्रत्यर्चयन् हरिश्रेष्ठं हरयो मारुतात्मजम्।
అందరి ముఖాలు హర్షంతో వికసించాయి. ఆయన క్షేమంగా తిరిగివచ్చినదాన్ని చూసి వానరులు—వానరశ్రేష్ఠుడైన మారుతాత్మజుని—ఉపహారాలు, కందమూలాలు, ఫలాలు తీసుకొని భక్తితో సత్కరించారు।
Verse 34
हनुमांस्तु गुरून् वृद्धाञ्जाम्बवत्प्रमुखांस्तदा।।।।कुमारमङ्गदं चैव सोऽवन्दत महाकपिः।
అప్పుడు మహాకపి హనుమంతుడు జాంబవంతుడు మొదలైన గురువులు, వృద్ధులను నమస్కరించి, యువరాజు అంగదునికీ భక్తితో వందనం చేశాడు।
Verse 35
स ताभ्यां पूजितः पूज्यः कपिभिश्च प्रसादितः।।।।दृष्टा सीतेति विक्रान्त स्संक्षेपेण न्यवेदयत्।
ఆ ఇద్దరు నాయకులచే పూజింపబడి, వానరులచే ప్రసన్నుడైన పరాక్రమశాలి హనుమంతుడు సంక్షేపంగా నివేదించాడు—“సీతను దర్శించాను.”
Verse 36
निषसाद च हस्तेन गृहीत्वा वालिनस्सुतम्।।।।रमणीये वनोद्देशे महेन्द्रस्य गिरेस्तदा।
అప్పుడు హనుమంతుడు వాలి కుమారుని చేతిని పట్టుకొని మహేంద్రగిరి యొక్క మనోహర వనప్రదేశంలో కూర్చున్నాడు।
Verse 37
हनुमानब्रवीद्धृष्टस्तदा तान्वानरर्षभान्।।।।अशोकवनिकासंस्था दृष्टा सा जनकात्मजा।रक्षमाणा सुघोराभी राक्षसीभिरनिन्दिता।।।।एकवेणीधरा बाला रामदर्शनलालसा।उपवासपरिश्रान्ता जटिला मलिना कृशा।।।।
అప్పుడు ఆనందంతో హనుమంతుడు ఆ వానరశ్రేష్ఠులతో ఇలా అన్నాడు—“అశోకవనికలో జనకనందిని సీతను నేను చూశాను. ఆమె నిర్దోషిణి; కానీ అత్యంత భయంకరమైన రాక్షసీ స్త్రీలచే కాపాడబడుతోంది. ఒక్క వ్రేణి ధరించి, బాలికలా, రామదర్శనానికి తపిస్తూ; ఉపవాసంతో శ్రమించి—జటిల కేశాలు, మలిన దేహం, కృశంగా మారింది.”
Verse 38
हनुमानब्रवीद्धृष्टस्तदा तान्वानरर्षभान्।।5.57.37।।अशोकवनिकासंस्था दृष्टा सा जनकात्मजा।रक्षमाणा सुघोराभी राक्षसीभिरनिन्दिता।।5.57.38।।एकवेणीधरा बाला रामदर्शनलालसा।उपवासपरिश्रान्ता जटिला मलिना कृशा।।5.57.39।।
ఆనందంతో హనుమంతుడు వానరశ్రేష్ఠులతో ఇలా అన్నాడు—“అశోకవనికలో ఉన్న జనకనందిని సీతను నేను చూశాను; ఆమె నిర్దోషిణి, కానీ భయంకరమైన రాక్షసీ స్త్రీలచే కాపాడబడుతోంది.”
Verse 39
हनुमानब्रवीद्धृष्टस्तदा तान्वानरर्षभान्।।5.57.37।।अशोकवनिकासंस्था दृष्टा सा जनकात्मजा।रक्षमाणा सुघोराभी राक्षसीभिरनिन्दिता।।5.57.38।।एकवेणीधरा बाला रामदर्शनलालसा।उपवासपरिश्रान्ता जटिला मलिना कृशा।।5.57.39।।
ఆమె ఒక్క వ్రేళ్లతో బంధించిన జడను ధరించిన యువతి; శ్రీరామ దర్శనానికి తపనపడింది. ఉపవాసంతో బాగా క్షీణించి, జటిల కేశాలతో, మలినంగా, కృశంగా ఆమె కనిపించింది।
Verse 40
ततो दृष्टेति वचनं महार्थममृतोपमम्।निशम्य मारुतेस्सर्वे मुदिता वानराभवन्।।।।
అనంతరం మారుతి పలికిన ‘ఆమె దర్శనమైంది’ అనే మహార్థమయమైన, అమృతసమానమైన మాట విని వానరులందరూ ఆనందించారు।
Verse 41
क्ष्वेलन्त्यन्ये नदन्त्यन्ये गर्जन्त्यन्ये महाबलाः।चक्रुः किलकिलामन्ये प्रतिगर्जन्ति चापरे।।।।
కొంతమంది మహాబల వానరులు హూంకరించారు, మరికొందరు కిలకిలలాడారు, ఇంకొందరు గర్జించారు; కొందరు కిలకిల ధ్వని చేశారు, మరికొందరు ప్రతిగర్జనతో స్పందించారు।
Verse 42
केचिदुच्छ्रितलाङ्गूलाः प्रहृष्टाः कपिकुञ्जराः।आयताञ्चितदीर्घाणि लाङ्गूलानि प्रविव्यधुः।।।।
కొంతమంది ఆనందంతో ఉప్పొంగిన, గజసమాన వానరులు తోకలను ఎత్తి, తమ దీర్ఘమైన సన్నని తోకలతో నేలను బలంగా కొట్టారు।
Verse 43
अपरे च हनूमन्तं वानरा वारणोपमम्।आप्लुत्य गिरिशृङ्गेभ्यस्संस्पृशन्ति स्म हर्षिताः।।।।
ఇతర వానరులు హర్షంతో పర్వతశిఖరాల నుండి దూకి, గజసమ పరాక్రముడైన హనుమంతుని చేరి స్నేహంతో ఆలింగనం చేసుకున్నారు।
Verse 44
उक्तवाक्यं हनूमन्तमङ्गदस्तमथाब्रवीत्।सर्वेषां हरिवीराणां मध्ये वचनमुत्तमम्।।।।
హనుమంతుడు పలికిన తరువాత, అంగదుడు సమస్త హరివీరుల మధ్య నిలిచి హనుమంతునికి ఉత్తమమైన ప్రత్యుత్తరం పలికాడు।
Verse 45
सत्त्वे वीर्ये न ते कश्चित्समो वानर विद्यते।यदवप्लुत्य विस्तीर्णं सागरं पुनरागतः।।।।
హే వానరా! బలంలో, వీర్యంలో నీకు సమానుడు ఎవ్వరూ లేరు; ఎందుకంటే నీవు విస్తారమైన సముద్రాన్ని దాటి మళ్లీ తిరిగి వచ్చావు।
Verse 46
अहो स्वामिनि ते भक्तिरहो वीर्यमहो धृतिः।दिष्ट्या दृष्टा त्वया देवी रामपत्नी यशस्विनी।।।।दिष्ट्या त्यक्ष्यति काकुत्स्थ श्शोकं सीतावियोगजम्।
అహో! స్వామిపట్ల నీ భక్తి ఎంత మహత్తరమో; అహో! నీ వీర్యం, నీ ధైర్యధృతి ఎంత గొప్పవో! దైవానుగ్రహంతో నీవు యశస్వినీ దేవి—రామపత్నీ—సీతమ్మను దర్శించావు। అదే శుభదైవంతో కాకుత్స్థుడు సీతావియోగజ శోకాన్ని విడిచిపెడతాడు।
Verse 47
ततोऽङ्गदं हनूमन्तं जाम्बवन्तं च वानराः।।।।परिवार्य प्रमुदिता भेजिरे विपुलाश्शिलाः।
అప్పుడు ఆనందించిన వానరులు అంగదుడు, హనుమంతుడు, జాంబవంతుడిని చుట్టుముట్టి, హర్షంతో విశాలమైన శిలలపై తమ తమ స్థానాలలో కూర్చున్నారు।
Verse 48
श्रोतुकामास्समुद्रस्य लङ्घनं वानरोत्तमाः।।।।दर्शनं चापि लङ्कायास्सीताया रावणस्य च।तस्थुः प्राञ्जलयस्सर्वे हनुमद्वचनोन्मुखाः।।।।
సముద్రలంఘన వృత్తాంతమును, లంకాదర్శనమును, సీతా-రావణుల వార్తను వినుటకు ఉత్సుకులైన శ్రేష్ఠ వానరులందరూ కరజోడించి నిలిచి, హనుమంతుని వచనాల వైపే మనస్సు నిలిపిరి।
Verse 49
श्रोतुकामास्समुद्रस्य लङ्घनं वानरोत्तमाः।।5.57.48।।दर्शनं चापि लङ्कायास्सीताया रावणस्य च।तस्थुः प्राञ्जलयस्सर्वे हनुमद्वचनोन्मुखाः।।5.57.49।।
సముద్రలంఘన కథను, లంకలో దర్శించినదానిని—సీతను మరియు రావణుని—వినుటకు ఉత్సుకులైన అగ్ర వానరులందరూ కరజోడించి నిలిచి, హనుమంతుని వచనాలకే ఏకాగ్రులై యుండిరి।
Verse 50
तस्थौ तत्राङ्गदः श्रीमान् वानरैर्बहुभिर्वृतः।उपास्यमानो विबुधैर्दिवि देवपतिर्यथा।।।।
అక్కడ శ్రీమంతుడైన అంగదుడు అనేక వానరులతో చుట్టుముట్టబడి నిలిచెను; స్వర్గమున దేవగణములచే ఉపాసింపబడే దేవాధిపతి యెట్లుండునో అట్లే అతడు సేవింపబడుచుండెను।
Verse 51
हनूमता कीर्तिमता यशस्विना तथाङ्गदेनाङ्गदबद्धबाहुना।मुदा तदाऽध्यासितमुन्नतं महन्महीधराग्रं ज्वलितं श्रियाभवत्।।।।
అప్పుడు కీర్తిమంతుడైన హనుమంతుడు మరియు యశస్వియైన అంగదుడు—భుజములపై అంగదములు (బాజుబందులు) శోభించువాడు—ఆనందముతో అక్కడ అధిష్ఠించగా, ఆ ఉన్నతమైన మహా పర్వతశిఖరం శ్రీకాంతితో జ్వలించెను।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is truthful, disciplined reporting after a high-risk mission: Hanumān returns without fatigue, signals success without boasting, and delivers a concise, verifiable claim (“Sītā seen”), prioritizing mission integrity over self-display.
Success is communicated through reliable signs and accountable speech: Jāmbavān models inference grounded in observable evidence (the triumphant roar), while Hanumān models pramāṇa by giving the minimal decisive statement that transforms collective doubt into purposeful action.
Mahendra mountain on the northern shore serves as the rendezvous and morale-restoration site; Laṅkā and Aśokavanikā are referenced as operational targets; the ocean and sky are poetically mapped via nakṣatras (Svātī, Tiṣya, Śravaṇa, Punarvasu) and celestial bodies to frame the return journey.