Sarga 56
षट्पञ्चाशः सर्गः — वैदेही-आश्वासनम् तथा अरिष्टारोहणम् (Consoling Sita and Ascending Mount Arishta)
सुन्दरकाण्ड
ఈ సర్గలో హనుమంతుడు సీతతో చేసిన దర్శనం ముగిసి, తిరుగు ప్రయాణానికి మహాలంఘన ఆరంభం అవుతుంది. హనుమంతుడు శింశుపా వృక్షం వద్ద భక్తితో నమస్కరించి, వైదేహి అక్షతంగా ఉన్నదని స్పష్టంగా సాక్ష్యంగా చెబుతాడు—దూతకు మొదటి ధర్మం సత్యసాక్ష్యం, మర్యాదయుత వాక్యం (5.56.1). అనంతరం సీత భర్తృస్నేహంతో హనుమంతుని సామర్థ్యాన్ని ప్రశంసించి, ఒక నీతిని సూచిస్తుంది—రాముని రక్షణ కార్యం ఆయన యుద్ధయోగ్య పరాక్రమాన్ని ప్రతిఫలించాలి; లంక శరవర్షంతో ముంచెత్తబడాలి, సీత పునఃప్రాప్తి రాముని గౌరవానికి తగిన విధంగా జరగాలి (5.56.2–5). హనుమంతుడు యుక్తితో ధైర్యం చెప్పి, రాముడు శ్రేష్ఠ వానర-ఋక్షసేనతో త్వరలో వచ్చి ఆమె శోకాన్ని తొలగిస్తాడని హామీ ఇచ్చి, విధివతుగా వీడ్కోలు తీసుకుంటాడు (5.56.6–8). తరువాత దృశ్యం అరిష్ట పర్వతానికి మారుతుంది. మేఘావృతం, ధాతు-మణుల కాంతి, వేదపాఠంలా నినదించే జలధారలు, ప్రతిధ్వనించే జలపాతాలతో పర్వతం కవిత్వరీతిలో సజీవంలా వర్ణించబడుతుంది. హనుమంతుడు పర్వతాన్ని ఎక్కి దేహాన్ని విస్తరించగా, అతని భార-వేగానికి శిలలు నలిగిపోతాయి, వృక్షాలు కంపిస్తాయి, సింహాలు భయపడతాయి, విద్యాధరీలు చలించిపోతారు, దివ్యసత్త్వాలు ఆకాశంలోకి ఎగిరిపోతాయి; పర్వతం కూడా ఒత్తిడికి దిగజారి సమతలమైనట్లుగా కనిపిస్తుంది (5.56.9–33). చివరికి హనుమంతుడు సులభంగా ఆకాశంలోకి దూకి, తరంగాఘాతిత లవణసముద్రాన్ని దాటి ఉత్తర తీరానికి, రాముని పునర్మిళనానికి బయలుదేరుతాడు (5.56.34).
Shlokas
Verse 1
ततस्तु शिंशुपामूले जानकीं पर्युपस्थिताम्।अभिवाद्याब्रवीद्दिष्ट्या पश्यामि त्वामिहाक्षताम्।।।।
అనంతరం శింశుపా వృక్షమూలంలో నిలిచిన జానకీదేవిని సమీపించి హనుమంతుడు నమస్కరించి పలికెను—“దైవానుగ్రహంతో నిన్ను ఇక్కడ అక్షతంగా దర్శిస్తున్నాను.”
Verse 2
ततस्तं प्रस्थितं सीता वीक्षमाणा पुनः पुनः।भर्तृस्नेहान्वितं वाक्यं हनुमन्तमभाषत।।।।
అప్పుడు సీత, బయలుదేరుటకు సిద్ధమైన హనుమంతుని మళ్లీ మళ్లీ తిలకిస్తూ, భర్తపై అచంచల స్నేహంతో నిండిన వాక్యములు పలికెను।
Verse 3
काममस्य त्वमेवैकः कार्यस्य परिसाधने।पर्याप्तः परवीरघ्न यशस्यस्ते बलोदयः।।।।
హే శత్రువీర సంహారకా! ఈ కార్యసాధనకు నీవొక్కడే సమర్థుడవు; నీ ఈ విజయప్రయత్నం నీకు యశస్సును, బలానికి నూతనోదయాన్ని కలిగిస్తుంది।
Verse 4
शरैस्तु सङ्कुलां कृत्वा लङ्कां परबलार्दनः।मां नयेद्यदि काकुत्स्थस्तत्तस्य सदृशं भवेत्।।।।
పరబలార్దనుడైన కాకుత్స్థ రాముడు లంకను తన బాణాలతో నిండుగా చేసి నన్ను తీసుకుపోతే, ఆ కార్యం నిజంగా ఆయనకు తగినదే అవుతుంది।
Verse 5
तद्यथा तस्य विक्रान्तमनुरूपं महात्मनः।भवत्याहवशूरस्य तथा त्वमुपपादय।।।।
కాబట్టి మహాత్ముడైన యుద్ధశూర రాముని వీరగతి ఆయనకు తగినట్లుగానే వికసించేలా నీవు ఏర్పాటుచేయి।
Verse 6
तदर्थोपहितं वाक्यं प्रश्रितं हेतुसंहितम्।निशम्य हनुमांस्तस्या वाक्यमुत्तरमब्रवीत्।।।।
ఆమె ఉద్దేశ్యపూర్వకమైన, వినయభరితమైన, యుక్తిసహితమైన మాటలను విని హనుమంతుడు ఆమెకు ప్రత్యుత్తరం పలికాడు।
Verse 7
क्षिप्रमेष्यति काकुत्स्थः हर्यृक्षप्रवरैर्वृतः।यस्ते युधि विजित्यारीन् शोकं व्यपनयिष्यति।।।।
కాకుత్స్థ శ్రీరాముడు వానర-ఋక్షులలో శ్రేష్ఠులచే పరివృతుడై అతి త్వరలో వచ్చును; యుద్ధములో నీ శత్రువులను జయించి నీ శోకమును తొలగించును।
Verse 8
एवमाश्वास्य वैदेहीं हनुमान् मारुतात्मजः।गमनाय मतिं कृत्वा वैदेहीमभ्यवादयत्।।।।
ఈ విధంగా వైదేహిని ధైర్యపరచి, మారుతాత్మజ హనుమానుడు ప్రయాణానికి నిశ్చయము చేసుకొని వైదేహిని భక్తితో అభివాదము చేశాడు।
Verse 9
ततस्स कपिशार्दूलः स्वामिसन्दर्शनोत्सुकः।आरुरोह गिरिश्रेष्ठमरिष्टमरिमर्दनः।।।।
అనంతరం శత్రుమర్దనుడు, కపివీరులలో వ్యాఘ్రమైన హనుమంతుడు స్వామి దర్శనానికి ఉత్సుకుడై శ్రేష్ఠమైన అరిష్ట పర్వతాన్ని అధిరోహించెను।
Verse 10
तुङ्गपद्मकजुष्टाभिर्नीलाभिर्वनराजिभिः।सोत्तरीयमिवाम्भोदैः शृंगान्तरविलम्बिभिः।।।।
ఎత్తైన పద్మక వృక్షాలతో నిండిన నీలవర్ణ వనపంక్తులు, శిఖరాల మధ్య వేలాడే మేఘమాలలతో అరిష్ట పర్వతం ఉత్తరీయం ధరించినట్లుగా ప్రకాశించింది।
Verse 11
बोध्यमानमिव प्रीत्या दिवाकरकरैश्शुभैः।उन्मिषन्तमिवोद्धूतैर्लोचनैरिव धातुभिः।।।।
శుభమైన సూర్యకిరణాలు ప్రేమతో మేల్కొలుపుతున్నట్లుగా ఆ పర్వతం కనిపించింది; ధూళి తొలగగానే ధాతు శిలలు కళ్లలా వెలిసినట్లు, అది కన్నులు విప్పుతున్నట్లుగా అనిపించింది।
Verse 12
तोयौघननिस्स्वनैर्मन्द्रैः प्राधीतमिव पर्वतम्।प्रगीतमिव विस्पष्टैर्नानाप्रस्रवणस्वनैः।।।।
ప్రవహించే జలధారల గంభీర నినాదాలతో ఆ పర్వతం మంత్రోచ్చారణ చేస్తున్నట్లుగా అనిపించింది; అనేక జలపాతాల స్పష్టమైన విభిన్న స్వరాలతో అది గానం చేస్తున్నట్లుగా తోచింది।
Verse 13
देवदारुभिरत्युच्चैरूर्ध्वबाहुमिव स्थितम्।प्रपातजलनिर्घोषैः प्राक्रुष्टमिव सर्वतः।।।।
అత్యంత ఎత్తైన దేవదారు వృక్షాలతో ఆ పర్వతం చేతులు పైకెత్తి నిలిచినట్లుగా కనిపించింది; జలపాతాల ఘోషతో అది అన్ని వైపుల నుంచీ పిలుస్తున్నట్లుగా అనిపించింది।
Verse 14
वेपमानमिव श्यामैः कम्पमानैश्शरद्वनैः।वेणुभिर्मारुतोद्धूतैः कूजन्तमिव कीचकैः।।।।
నల్లగా కంపించే శరదృతు మేఘాలతో ఆ పర్వతం వణుకుతున్నట్లుగా అనిపించింది; గాలికి ఊగే వెదురు కాండాలు కూయే ‘కీచక’ నాళాలవలె సజీవ ధ్వనితో మ్రోగుతున్నట్లుగా తోచింది।
Verse 15
निश्श्वसन्तमिवामर्षाद्घोरैराशीविषोत्तमैः।नीहारकृतगम्भीरैर्ध्यायन्तमिव गह्वरैः।।।।
భయంకరమైన, శ్రేష్ఠమైన విషసర్పాలతో నిండిన ఆ పర్వతం కోపంతో ఫుసఫుసలాడుతున్నట్లు అనిపించింది; మబ్బులతో గంభీరమైన గుహాగహ్వరాలు అంతర్ముఖ ధ్యానంలో లీనమైనట్లుగా తోచాయి।
Verse 16
मेघपादनिभैः पादैः प्रक्रान्तमिव सर्वतः।जृंम्भमाणमिवाऽकाशे शिखरैरभ्रमालिभिः।।।।
మేఘపాదాల వంటి పాదప్రాంతాలతో అది అన్ని వైపులా అడుగులు వేస్తున్నట్లుగా కనిపించింది; మేఘమాలలతో అలంకరించిన శిఖరాలతో అది ఆకాశంలో జంభిస్తున్నట్లుగా తోచింది।
Verse 17
कूटैश्च बहुधा कीर्णैश्शोभितं बहुकन्दरैः।सालतालाश्वकर्णैश्च वंशैश्च बहुभिर्वृतम्।।।।
అనేక శిఖరాలతో విస్తరించి, ఎన్నో కందరాలతో శోభించిన ఆ పర్వతం అతి కాంతిమంతంగా కనిపించింది; శాల, తాళ, అశ్వకర్ణ వృక్షాలు మరియు అనేక వెదురు చెట్లతో కప్పబడి ఉంది।
Verse 18
लतावितानैर्विततैः पुष्पवद्भिरलङ्कृतम्।नानामृगगणाकीर्णं धातुनिष्यन्दभूषितम्।।।।
పుష్పభారితంగా విస్తరించిన లతావితానాలతో అది అలంకరించబడింది; అనేక మృగగణాలతో నిండిపోయింది; మరియు రంగురంగుల ధాతురస ప్రవాహాలతో మరింత శోభించింది।
Verse 19
बहुप्रस्रवणोपेतं शिलासञ्चयसङ्कटम्।महर्षियक्षगन्धर्वकिन्नरोरगसेवितम्।।।।
అనేక జలపాతాలతో సమృద్ధిగా, రాళ్ల గుట్టలతో కఠినంగా ఉన్న ఆ పర్వతం; మహర్షులు, యక్షులు, గంధర్వులు, కిన్నరులు మరియు ఉరగజాతి సత్త్వాలచే సేవింపబడింది।
Verse 20
लतापादपसङ्घातं सिंहाध्युषितकन्दरम्।व्याघ्रसङ्घसमाकीर्णं स्वादुमूलफलद्रुमम्।।।।
అది లతా-వృక్షసమూహములతో ఘనంగా నిండియుండెను; దాని గుహలలో సింహములు నివసించెను; వ్యాఘ్రసమూహములతో కిటకిటలాడెను; మధుర మూలములు, ఫలములు కలిగిన వృక్షములతో సమృద్ధిగా ఉండెను।
Verse 21
तमारुरोह हनुमान् पर्वतं पवनात्मजः।रामदर्शनशीघ्रेण प्रहर्षेणाभिचोदितः।।।।
రామదర్శనము త్వరగా పొందాలనే ఆకాంక్షతో, హర్షముచే ప్రేరితుడైన పవనపుత్రుడు హనుమంతుడు ఆ పర్వతమును అధిరోహించెను।
Verse 22
तेन पादतलाक्रान्ता रम्येषु गिरिसानुषु।सघोषास्समशीर्यन्त शिलाश्चूर्णीकृतास्ततः।।।।
అతని పాదతలముల క్రింద రమ్యమైన గిరిసానువులపై ఉన్న శిలలు ఘోషతో చీలిపోయి, తరువాత చూర్ణమై కిందకు జారిపడెను।
Verse 23
स तमारुह्य शैलेन्द्रं व्यवर्धत महाकपिः।दक्षिणादुत्तरं पारं प्रार्थयन् लवणाम्भसः।।।।
శైలేంద్రమును అధిరోహించిన ఆ మహాకపి, దక్షిణ తీరమునుండి లవణసముద్రము ఉత్తర తీరమును చేరాలని కోరుతూ, తన దేహమును విస్తరింపజేసెను।
Verse 24
अधिरुह्य ततो वीरः पर्वतं पवनात्मजः।ददर्श सागरं भीमं मीनोरगनिषेवितम्।।।।
అప్పుడు పవనాత్మజుడైన ఆ వీరుడు హనుమంతుడు పర్వతాన్ని అధిరోహించి, మత్స్యాలు మరియు నాగులు సంచరించే భయంకరమైన సముద్రాన్ని దర్శించాడు।
Verse 25
स मारुत इवाऽकाशं मारुतस्यात्मसम्भवः।प्रपेदे हरिशार्दूलो दक्षिणादुत्तरां दिशम्।।।।
మారుతుని నుండే జన్మించిన ఆ హరిశార్దూలుడు హనుమంతుడు, వాయువులానే ఆకాశంలోకి దూకి, దక్షిణం నుండి ఉత్తర దిశ వైపు వేగంగా సాగాడు।
Verse 26
स तदा पीडितस्तेन कपिना पर्वतोत्तमः।ररास सह तैर्भूतैः प्रविशन्वसुधातलम्।।।।कम्पमानैश्च शिखरैः पतद्भिरपि च द्रुमैः।
అప్పుడు ఆ కపి ఒత్తిడితో ఆ శ్రేష్ఠ పర్వతం తనలోని జీవులతో కలిసి భూమిలోకి దిగుతూ ఘోరంగా మ్రోగింది; శిఖరాలు కంపించాయి, చెట్లు కూలిపోయాయి।
Verse 27
तस्योरुवेगोन्मथिताः पादपाः पुष्पशालिनः।।।।निपेतुर्भूतले रुग्णाश्शक्रायुधहता इव।
అతని తొడల ఉగ్రవేగంతో కదిలిన పుష్పభారిత వృక్షాలు, ఇంద్రవజ్రంతో కొట్టబడ్డ రోగులవలె నేలపై పడిపోయాయి।
Verse 28
कन्दरान्तरसंस्थानां पीडितानां महौजसाम्।।।।सिंहानां निनदो भीमो नभो भिन्दन् स शुश्रुवे।
పర్వత గుహలలో నివసించే మహాబల సింహాలు నలిగిపోతుండగా, ఆకాశాన్ని చీల్చినట్లుగా భయంకరమైన గర్జన వినిపించింది।
Verse 29
त्रस्तव्यावृत्तवसना व्याकुलीकृतभूषणाः।।।।विद्याधर्यः समुत्पेतुस्सहसा धरणीधरात्।
భయంతో వణికిపోయి, వస్త్రాలు చెదిరి, ఆభరణాలు అవ్యవస్థగా అయిన విద్యాధరీ కన్యలు సహసా పర్వతశిఖరంనుండి ఎగిరి లేచారు।
Verse 30
अतिप्रमाणा बलिनो दीप्तजिह्वा महाविषाः।।।।निपीडितशिरोग्रीवा व्यचेष्टन्त महाहयः।
అతివిశాలమైన, బలవంతమైన, దీప్తజిహ్వలతో మహావిషధరులైన ఆ మహాసర్పములు—హనుమంతుని ఘోరపీడనవల్ల శిరస్సు, గ్రీవలు నలిగిపోయి—విలవిలలాడినవి।
Verse 31
किन्नरोरगन्धर्वयक्षविद्याधरास्तदा।।।।पीडितं तं नगवरं त्यक्त्वा गगनमास्थिता:।
అప్పుడు కిన్నరులు, ఉరగులు (నాగులు), గంధర్వులు, యక్షులు, విద్యాధరులు—పీడితమైన ఆ పర్వతశ్రేష్ఠాన్ని విడిచి—ఆకాశమును ఆశ్రయించారు।
Verse 32
स च भूमिधरः श्रीमान्बलिना तेन पीडितः।।।।सवृक्षशिखरोदग्रः प्रविवेश रसातलम्।
ఆ బలవంతునిచే నలిగిపోయి, శ్రీమంతమైన ఆ పర్వతము—వృక్షములతోను, ఎత్తైన శిఖరములతోను కూడి—రసాతలములో (పాతాళములో) ప్రవేశించింది।
Verse 33
दशयोजनविस्तारस्त्रिंशद्योजनमुच्छ्रितः।।।।धरण्यां समतां यातः स बभूव धराधरः।
పది యోజనాల విస్తారమూ, ముప్పై యోజనాల ఎత్తూ గల ఆ పర్వతము భూమితో సమమై సమతలమైపోయెను।
Verse 34
स लिलङ्घयिषुर्भीमं सलीलं लवणार्णवम्।।।।कल्लोलास्फालवेलान्तमुत्पपात नभो हरिः।
భయంకరమైన లవణసముద్రాన్ని—దాని మహాతరంగాలు తీరం మీద ఢీకొనుచుండగా—దాటాలని కోరిన వానర వీరుడు హనుమంతుడు లీలగా ఆకాశంలోకి ఎగిరెను।
Frequently Asked Questions
Sītā’s counsel creates a dharma-guided constraint on strategy: the rescue must be achieved in a way worthy of Rāma’s royal and martial stature—decisive yet principled—so that victory is not merely successful but morally and reputationally consonant with maryādā.
Right action includes right manner: Hanumān models disciplined service (salutation, truthful report, and reassurance), while Sītā articulates that ends and means must align—heroic capacity should express itself through ethically ordered kingship, not impulsive force.
The śiṃśupā tree as the intimate locus of Sītā’s captivity and testimony; Mount Ariṣṭa as a vividly personified launch-point for the return mission; and the lavaṇārṇava (salt ocean) as the liminal boundary Hanumān must cross to reunite intelligence with command.