Sarga 55
लङ्कादाहानन्तरचिन्ता — Hanuman’s Post-Conflagration Self-Examination and Assurance of Sita’s Safety
सुन्दरकाण्ड
తోకలోని అగ్నితో లంకను దహించి, ఆ అగ్నిని సముద్రంలో ఆర్పిన తరువాత హనుమంతుడు మండుతున్న నగరాన్ని పరిశీలిస్తాడు; వెంటనే భయం, ఆత్మనింద అతనిని కమ్ముకుంటాయి. అతడు క్రోధదోషాన్ని విశ్లేషిస్తాడు—క్రోధం వివేకాన్ని కూల్చివేస్తుంది, కఠిన వాక్యాలను పలికిస్తుంది, పెద్దలపైనా హింసకు దారి తీస్తుంది, ఏ కార్యమైనా ‘సరే’ అన్నట్లుగా అనిపింపజేస్తుంది. లంకదహనంలో కార్యమూలమైన సీతాసురక్షే నశించిందేమో అన్న సందేహంతో అతడు ఆత్మనాశచింతన వరకు వెళ్తాడు; దాని ఫలితంగా ఇక్ష్వాకువంశానికి—రామ, లక్ష్మణ, భరత, శత్రుఘ్నులకు—మరియు సుగ్రీవ మైత్రిసేనకూ మహావిపత్తు వస్తుందన్న భయంకర పరంపరను ఊహిస్తాడు. తర్వాత శుభనిమిత్తాలు, ధర్మసమ్మతమైన తర్కం అతని మనస్సును శాంతింపజేస్తాయి. జానకీ యొక్క పతివ్రతశీలం, తపస్సు, సత్యనిష్ఠ, అలాగే రాముని రక్షాశక్తి వలన ఆమె అగ్నికి అజేయురాలు—‘అగ్ని అగ్నిని కాల్చలేనట్లు’. ఆకాశంలో చారణుల వాక్యాన్ని అతడు వింటాడు—లంక దగ్ధమైంది, కాని జానకీ దగ్ధం కాలేదు; ఇది అద్భుతం. ఈ ప్రమాణాలు, నిమిత్తాలు, స్తుతులు అతనికి ధైర్యం నింపగా, హనుమంతుడు మళ్లీ సీతను ప్రత్యక్షంగా దర్శించి, ఆపై విజయవార్తతో రాముని వద్దకు బయలుదేరాలని నిశ్చయించుకుంటాడు.
Shlokas
Verse 1
लङ्कां समस्तां सन्दीप्य लाङ्गूलाग्निं महाबलः।निर्वापयामास तदा समुद्रे हरिसत्तमः।।सन्दीप्यमानां विध्वस्तां त्रस्तरक्षोगणां पुरीम्।आवेक्ष्य हनुमान् लङ्कां चिन्तयामास वानरः।।।।
సమస్త లంకను దహింపజేసిన మహాబలుడు హరిశ్రేష్ఠుడు హనుమంతుడు, అప్పుడు సముద్రజలంలో తన తోకపైని అగ్నిని ఆర్పివేశాడు। ఇంకా మండుతూ, భవనాలు ధ్వంసమై, భయంతో కలవరపడిన రాక్షసగణాలతో నిండిన ఆ నగరాన్ని చూచి హనుమంతుడు ఆలోచనలో పడ్డాడు।
Verse 2
तस्याभूत्सुमहांस्त्रासः कुत्सा चात्मन्यजायत।लङ्कां प्रदहता कर्म किंस्वित्कृतमिदं मया।।।।
లంక అగ్నికి ఆహుతి అవుతున్నదాన్ని చూసి హనుమంతునికి మహాభయం కలిగింది; తనపై తానే నిందాభావం పుట్టింది. అతడు—“లంకను దహనం చేసి నేను ఏ భయంకరమైన కర్మ చేశాను?” అని ఆలోచించాడు।
Verse 3
धन्यास्ते पुरुषश्रेष्ठा ये बुद्ध्या कोपमुत्थितम्।निरुन्धन्ति महात्मानो दीप्तमग्निमिवाम्भसा।।।।
ధన్యులు ఆ పురుషశ్రేష్ఠులు, ఆ మహాత్ములు—బుద్ధిచేత ఉద్భవించే కోపాన్ని నియంత్రిస్తారు; నీటితో జ్వలించే అగ్నిని ఆర్పినట్లుగా।
Verse 4
क्रुद्धः पापं न कुर्यात्कः क्रुद्धो हन्याद्गुरूनपि।क्रुद्धः परुषया वाचा नरस्साधूनधिक्षिपेत्।।।।
క్రోధించినవాడు చేయని పాపం ఏది? క్రోధంలో మనిషి గురువులనైనా హతమార్చగలడు; కఠిన వాక్యాలతో సాధువులను కూడా దూషించగలడు.
Verse 5
वाच्यावाच्यं प्रकुपितो न विजानाति कर्हिचित्।नाकार्यमस्ति क्रुद्धस्य नावाच्यं विद्यते क्वचित्।।।।
ప్రకుపితుడైన మనిషి ఏది చెప్పాలి, ఏది చెప్పకూడదో ఎప్పుడూ గ్రహించడు. క్రోధించినవాడికి అकार्यమనే పని లేదు; ఎక్కడా ‘అనుచితంగా చెప్పరానిది’ అని ఏదీ ఉండదు.
Verse 6
यस्समुत्पतितं क्रोधं क्षमयैव निरस्यति।यथोरगस्त्वचं जीर्णां स वै पुरुष उच्यते।।।।
ఎవడు ఉప్పొంగే క్రోధాన్ని క్షమతోనే తొలగిస్తాడో—పాము జీర్ణ చర్మాన్ని విడిచినట్లు—అతడే నిజమైన పురుషుడని చెప్పబడును।
Verse 7
धिगस्तु मां सुदुर्बुद्धिं निर्लज्जं पापकृत्तमम्।अचिन्तयित्वा तां सीतामग्निदं स्वामिघातुकम्।।।।
నాపై ధిక్కారం—అతి దుర్బుద్ధి, నిర్లజ్జ, పాపకారుడనైన నేను—సీతను ఆలోచించకుండానే అగ్ని పెట్టి, స్వామి హితానికి ఘాతకుడనయ్యాను।
Verse 8
यदि दग्धा त्वियं लङ्का नूनमार्याऽपि जानकी।दग्धा तेन मया भर्तुर्हितं कार्यमजानता।।।।
ఈ లంక దగ్ధమై ఉంటే, నిశ్చయంగా ఆర్య జానకీ కూడా దగ్ధమై ఉంటుంది; అజ్ఞానంతో నేను ప్రభువు హితకార్యాన్ని నాశనం చేసుకున్నాను।
Verse 9
यदर्थमयमारम्भस्तत्कार्यमवसादितम्।मया हि दहता लङ्कां न सीता परिरक्षिता।।।।
ఏ లక్ష్యంతో ఈ ప్రయత్నం ప్రారంభమైందో, ఆ కార్యమే నాశనమైంది; ఎందుకంటే లంకను దహించుచూ నేను సీతను రక్షించలేదు।
Verse 10
ईषत्कार्यमिदं कार्यं कृतमासीन्न संशयः।तस्य क्रोधाभिभूतेन मया मूलक्षयः कृतः।।।।
ఈ కార్యం నిజంగా కొంతవరకు నెరవేరింది—సందేహమే లేదు. కానీ కోపానికి లోనై నేను నా కార్యసాధన యొక్క మూలాన్నే నాశనం చేసుకున్నాను।
Verse 11
विनष्टा जानकी नूनं न ह्यदग्धः प्रदृश्यते।लङ्कायां कश्चिदुद्धेशस्सर्वा भस्मीकृता पुरी।।।।
నిశ్చయంగా జానకీ నశించి ఉండాలి; ఎందుకంటే లంకలో కాలిపోని చిన్న ప్రదేశమూ కనిపించడం లేదు. సమస్త నగరం భస్మమైపోయింది।
Verse 12
यदि तद्विहतं कार्यं मम प्रज्ञाविपर्ययात्।इहैव प्राणसंन्यासो ममापि ह्यद्य रोचते।।।।
నా బుద్ధివిపర్యయంవల్ల ఆ కార్యం నాశనమై ఉంటే, ఈ క్షణమే ఇక్కడే ప్రాణత్యాగం చేయడం నాకూ సముచితంగా తోస్తోంది।
Verse 13
किमग्नौ निपताम्यद्य आहोस्विद्बडबामुखे।शरीरमाहो सत्त्वानां दद्मि सागरवासिनाम्।।।।
నేను ఈరోజు అగ్నిలో పడాలా, లేక బడబాగ్ని ముఖంలోకి దూకాలా? లేదా సముద్రంలో నివసించే జీవులకు నా శరీరాన్ని ఆహారంగా సమర్పించాలా?
Verse 14
कथं हि जीवता शक्यो मया द्रष्टुं हरीश्वरः।तौ वा पुरुषशार्दूलौ कार्यसर्वस्वघातिना।।।।
నేను జీవించి ఉండగానే వానరేశ్వరుడు సుగ్రీవుని ఎలా దర్శించగలను? ఈ కార్యానికి సంబంధించిన సర్వస్వాన్ని నాశనం చేసిన తరువాత ఆ ఇద్దరు పురుషశార్దూలులు—రామలక్ష్మణుల ఎదుట నేను ఎలా నిలబడగలను?
Verse 15
मया खलु तदेवेदं रोषदोषात्प्रदर्शितम्।प्रथितं त्रिषु लोकेषु कपित्वमनवस्थितम्।।।।
కోపదోషం వల్ల నేను నిజంగా అదే అశాంతమైన ‘వానరస్వభావం’ను ప్రదర్శించాను; దానిని మూడు లోకాలలోనూ ప్రసిద్ధి (కుప్రసిద్ధి) చెందేలా చేశాను।
Verse 16
धिगस्तु राजसं भावमनीशमनवस्थितम्।ईश्वरेणापि यद्रागान्मया सीता न रक्षिता।।।।
ఈ రాజసికమైన, అదుపులేని, అశాంతమైన ప్రేరణకు ధిక్కారం! శక్తి ఉన్నప్పటికీ రాగవశంగా నేను సీతను రక్షించలేదు।
Verse 17
विनष्टायां तु सीतायां तावुभौ विनशिष्यतः।तयोर्विनाशे सुग्रीवः सबन्धुर्विनशिष्यति।।।।
సీత నశిస్తే ఆ ఇద్దరు—రామలక్ష్మణులు—నిశ్చయంగా నశిస్తారు; వారి వినాశంతో సుగ్రీవుడు కూడా తన బంధువులతో సహా నశించిపోతాడు।
Verse 18
एतदेव वचश्श्रुत्वा भरतो भ्रातृवत्सलः।धर्मात्मा सहशत्रुघ्नः कथं शक्ष्यति जीवितुम्।।।।
ఈ వార్త మాత్రమే విని, సోదరప్రేమతో నిండిన ధర్మాత్ముడు భరతుడు—శత్రుఘ్నునితో కూడ—ఎలా జీవించగలడు?
Verse 19
इक्ष्वाकुवंशे धर्मिष्ठे गते नाशमसंशयम्।भविष्यन्ति प्रजास्सर्वाश्शोकसन्तापपीडिताः।।।।
అత్యంత ధర్మనిష్ఠమైన ఇక్ష్వాకువంశం నాశమైతే—సందేహం లేకుండా—సమస్త ప్రజలు శోకసంతాపాలతో పీడితులవుతారు.
Verse 20
तदहं भाग्यरहितो लुप्तधर्मार्थसङ्ग्रहः।।।।रोषदोषपरीतात्मा व्यक्तं लोकविनाशनः।
అప్పుడు నేను దురదృష్టవంతుడను, ధర్మార్థసంగ్రహాన్ని కోల్పోయినవాడను; క్రోధదోషంతో కమ్ముకున్న మనస్సుతో—నిజంగా లోకవినాశకారణుడను.
Verse 21
इति चिन्तयतस्तस्य निमित्तान्युपपेदिरे।पूर्वमप्युपलब्धानि साक्षात्पुनरचिन्तयत्।।।।
ఇలా ఆలోచిస్తున్న అతనికి శకున-నిమిత్తాలు కన్పించాయి—మునుపే తెలిసినవే; వాటిని మళ్లీ ప్రత్యక్షంగా చూసి అతడు తిరిగి విచారించాడు.
Verse 22
अथवा चारुसर्वाङ्गी रक्षिता स्वेन तेजसा।न नशिष्यति कल्याणी नाग्निरग्नौ प्रवर्तते।।।।
లేదా ఆ సర్వాంగసుందరి కల్యాణి తన స్వంత తేజస్సుతోనే రక్షింపబడుతోంది; ఆమె నశించదు—ఎందుకంటే అగ్ని అగ్నిపై ప్రభావం చూపదు.
Verse 23
न हि धर्मात्मनस्तस्य भार्याममिततेजसः।स्वचारित्राभिगुप्तां तां स्प्रष्टुमर्हति पावकः।।।।
ధర్మాత్ముడైన, అపార తేజస్సుగల ఆ భర్త యొక్క భార్య—తన పతివ్రతధర్మంతో రక్షింపబడిన ఆమెను—అగ్నిదేవుడు కూడా స్పర్శించుటకు యోగ్యుడు కాడు।
Verse 24
नूनं रामप्रभावेण वैदेह्यास्सुकृतेन च।यन्मां दहनकर्मायं नादहद्धव्यवाहनः।।।।
నిశ్చయంగా రామప్రభావం వల్లను, వైదేహి పుణ్యబలంవల్లను, దహనస్వభావుడైన ఈ హవ్యవాహన అగ్నిదేవుడు నన్ను దహించలేదు।
Verse 25
त्रयाणां भरतादीनां भ्रात्रूणां देवता च या।रामस्य च मन: कान्ता सा कथं विनशिष्यति।।।।
భరతాది ముగ్గురు సోదరులకు దేవతవలె పూజ్యురాలైనదీ, రాముని హృదయప్రియురాలైనదీ అయిన ఆ సీత ఎలా నశించగలదు?
Verse 26
यद्वा दहनकर्मायं सर्वत्र प्रभुरव्ययः।न मे दहति लाङ्गूलं कथमार्यां प्रधक्ष्यति।।।
లేదా, సర్వత్ర ప్రభువైన అవ్యయుడూ దహనస్వభావుడూ అయిన ఈ అగ్నిదేవుడు నా తోకనే దహించలేదు; మరి ఆర్యురాలైన సీతను ఎలా దహించగలడు?
Verse 27
पुनश्चाचिन्तयत्तत्र हनुमान्विस्मितस्तदा।हिरण्यनाभस्य गिरेर्जलमध्ये प्रदर्शनम्।।।।
అప్పుడు ఆశ్చర్యచకితుడైన హనుమంతుడు అక్కడ మళ్లీ ఆలోచించాడు—జలమధ్యంలో హిరణ్యనాభ పర్వతం ఈ విధంగా అద్భుతంగా దర్శనమివ్వడం ఏమిటి అని।
Verse 28
तपसा सत्यवाक्येन अनन्यत्वाच्च भर्तरि।अपि सा निर्दहेदग्निं न तामग्निः प्रधक्ष्यति।।।।
తపస్సు, సత్యవాక్యము, భర్తపట్ల అనన్యభక్తి బలముతో ఆమె అగ్నినికూడా దహించగలదు; కాని అగ్ని ఆమెను దహించలేడు।
Verse 29
स तथा चिन्तयंस्तत्र देव्या धर्मपरिग्रहम्।शुश्राव हनुमान्वाक्यं चारणानां महात्मनाम्।।।।
అక్కడ దేవి యొక్క ధర్మపరిగ్రహాన్ని—ధర్మంలో దృఢనిష్ఠను—ఆలోచిస్తూ హనుమంతుడు మహాత్మ చారణుల వాక్యాలను విన్నాడు।
Verse 30
अहो खलु कृतं कर्म दुष्करं हि हनूमता।अग्निं विसृजताऽभीक्ष्णं भीमं राक्षसवेश्मनि।।।।
అహో! హనుమంతుడు నిజంగా దుష్కరమైన కార్యాన్ని సాధించాడు—రాక్షసుల గృహాలలో పదేపదే భయంకరమైన అగ్నిని విసర్జిస్తూ।
Verse 31
प्रपलायितरक्षः स्त्रीबालवृद्धसमाकुला।जनकोलाहलाध्माता क्रन्दन्तीवाद्रिकन्दरै: ।।।।
పలాయనమయ్యే రాక్షస స్త్రీలు, పిల్లలు, వృద్ధులతో నగరం కిక్కిరిసింది; జనకోలాహలంతో నిండిపోయి, గుహలవంటి సందుల్లోంచి జ్ఞాపకంగా విలపిస్తున్నట్లుగా కనిపించింది।
Verse 32
दग्धेयं नगरी सर्वा साट्टप्राकारतोरणा।जानकी न च दग्धेति विस्मयोऽद्भुत एव नः।।।।
ఈ సమస్త నగరం—ప్రాకారాలు, తోరణద్వారాలతో సహా—దగ్ధమైంది; అయినా జానకీ దగ్ధం కాలేదు. ఇది మా కొరకు నిజంగా అద్భుతమైన విస్మయం.
Verse 33
स निमित्तैश्च दृष्टार्थैः कारणैश्च महागुणैः।ऋषिवाक्यैश्च हनुमानभवत्प्रीतमानसः।।।।
తాను ప్రత్యక్షంగా చూచిన శుభనిమిత్తాలు, సముచిత కారణాలు, మంగళలక్షణాలు మరియు ఋషితుల్యుల వచనాల వల్ల హనుమానుని హృదయం ఆనందంతో నిండింది.
Verse 34
ततः कपिः प्राप्तमनोरथार्थस्तामक्षतां राजसुतां विदित्वा।प्रत्यक्षतस्तां पुनरेव दृष्टवा प्रतिप्रयाणाय मतिं चकार।।।।
అప్పుడు కపి హనుమాన్—తన కార్యసిద్ధి పొందినవాడై—రాజకుమారి (సీత) అక్షతగా ఉందని తెలిసి, ఆమెను మరల ప్రత్యక్షంగా చూసి, తిరుగు ప్రయాణానికి నిర్ణయించాడు.
Frequently Asked Questions
Hanumān confronts a dharma-sankat: his necessary act of burning Laṅkā may have violated mission-priority if it endangered Sītā. The chapter stages a rigorous self-critique of krodha-driven action and its potential to nullify rightful objectives.
Anger erodes viveka (discernment) and makes harmful speech and deeds appear acceptable; true strength is the capacity to restrain rising anger like casting off a worn skin. Dharma is preserved through self-governance, evidence-based reflection, and recommitment to purpose.
Laṅkā’s burning cityscape and the ocean where the tail-fire is quenched frame the scene; Baḍabāmukha (submarine fire) appears in Hanumān’s contemplation of self-destruction; Hiraṇyanābha mountain’s appearance amid water is recalled as an auspicious wonder supporting Sītā’s safety.