Sarga 52
दूतधर्म-परामर्शः (Envoy-Immunity and Royal Counsel in Ravana’s Court)
सुन्दरकाण्ड
ఈ సర్గంలో హనుమంతుని వాక్యాలు విన్న రావణుడు కోపావేశంతో దూత హనుమంతుని సంహరించమని ఆజ్ఞాపిస్తాడు. ‘పాపిని చంపడం పాపం కాదు’ అని కూడా అతడు వాదిస్తాడు. అప్పుడు రాజధర్మరక్షకుడైన, నీతిపరుడైన విభీషణుడు ఆ ఆజ్ఞను సమర్థించడు. దూతను చంపడం రాజధర్మానికి విరుద్ధమని, లోకప్రసిద్ధ దూతధర్మం మరియు దౌత్యాచారాన్ని ఉల్లంఘించడమని చెప్పి, దూతవధం నిషిద్ధమని స్పష్టం చేస్తాడు. దూతలపై శాస్త్రసమ్మతంగా చెప్పబడిన ప్రత్యామ్నాయ శిక్షలు—అంగవిచ్ఛేదం, దండన/కొట్టడం, ముండనం, వికృతీకరణ మొదలైనవి—ఉండవచ్చునని, కాని మరణదండన మాత్రం వర్జ్యమని సూచిస్తాడు. విభీషణుడు వ్యూహపరంగా కూడా హెచ్చరిస్తాడు: హనుమంతుని చంపితే లాభం లేదు; సముద్రం దాటి తిరిగి వెళ్లగల సందేశవాహకుడు అతడే, అతడిని నశింపజేస్తే ప్రతిసందేశావకాశం పోతుంది, అనుకూల పరిస్థితుల్లో నిర్ణాయక యుద్ధావకాశమూ చేజారవచ్చు. కాబట్టి దూతపై కాక రామ-లక్ష్మణులపై బలాన్ని మళ్లించమని ఉపదేశిస్తాడు. చివరికి రావణుడు విభీషణుని మాటను అంగీకరిస్తాడు; క్రోధాన్ని యుక్తాయుక్త విచారంతో నియంత్రించడమే రాజనీతి అని ఈ సర్గం బోధిస్తుంది.
Shlokas
Verse 1
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वानरस्य महात्मनः।आज्ञापयद्वधं तस्य रावणः क्रोधमूर्छितः।।।।
ఆ మహాత్మ వానరుని మాటలు విని రావణుడు కోపావేశంతో మూర్ఛితుడై అతని వధకు ఆజ్ఞాపించాడు.
Verse 2
वधे तस्य समाज्ञप्ते रावणेन दुरात्मना।निवेदितवतो दौत्यं नानुमेने विभीषणः।।।।
దురాత్ముడైన రావణుడు అతని వధను ఆజ్ఞాపించినప్పుడు, దౌత్యాన్ని నివేదించిన వానిని చంపుటకు విభీషణుడు సమ్మతించలేదు।
Verse 3
तं रक्षोधिपतिं क्रुद्धं तच्च कार्यमुपस्थितम्।विदित्वा चिन्तयामास कार्यं कार्यविधौ स्थितः।।।।
రాక్షసాధిపతి క్రోధంతో ఉన్నాడని, కార్యం అత్యవసరంగా సమీపించిందని తెలిసికొని, కార్యాకార్యవిధిలో స్థిరుడైన విభీషణుడు ఏ కార్యం చేయవలెనో ఆలోచించెను।
Verse 4
निश्चितार्थस्ततस्साम्ना पूज्यं शत्रुजिदग्रजम्।उवाच हितमत्यर्थं वाक्यं वाक्यविशारदः।।।।
అనంతరం చేయవలసినదాన్ని నిర్ణయించుకొని, వాక్యవిశారదుడైన విభీషణుడు సామమార్గముతో శత్రుజయి, పూజ్యుడైన అగ్రజునకు అత్యంత హితకరమైన మాటలు పలికెను।
Verse 5
क्षमस्व रोषं त्यज राक्षसेन्द्र प्रसीद मद्वाक्यमिदं शृणुष्व।वधं न कुर्वन्ति परावरज्ञा दूतस्य सन्तो वसुधाधिपेन्द्राः।।।।
హే రాక్షసేంద్రా! ఈ కోపాన్ని క్షమించి విడిచిపెట్టు; ప్రసన్నుడవై నా మాట వినుము. ధర్మాధర్మవివేకమున్న సత్పురుష రాజులు దూతను వధించరు।
Verse 6
राजधर्मविरुद्धं च लोकवृत्तेश्च गर्हितम्।तव चासदृशं वीर कपेरस्य प्रमापणम्।।।।
ఈ వానరుని సంహరించడం రాజధర్మానికి విరుద్ధం, లోకాచారంలో నిందనీయం; ఓ వీరా, అది నీకు తగినదీ కాదు।
Verse 7
धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च राजधर्मविशारदः।परावरज्ञो भूतानां त्वमेव परमार्थवित्।।।।
నీవు ధర్మజ్ఞుడు, కృతజ్ఞుడు, వివేకవంతుడు; రాజధర్మంలో నిపుణుడు; భూతజాతిలో ఉన్నత-నిమ్న భేదాన్ని తెలిసినవాడు—నిజంగా నీవే పరమార్థవేత్తవు।
Verse 8
गृह्यन्ते यदि रोषेण त्वादृशोऽपि विचक्षणः।तत श्शास्त्रविपश्चित्त्वं श्रम एव हि केवलम्।।।।
నీ వంటి విచక్షణుడుకూడా కోపానికి లోనైతే, శాస్త్రజ్ఞానం మరియు పాండిత్యం కేవలం వ్యర్థశ్రమమే అవుతుంది।
Verse 9
तस्मात्प्रसीद शत्रुघ्न राक्षसेन्द्र दुरासद।युक्तायुक्तं विनिश्चित्य दूतदण्डो विधीयताम्।।।।
కాబట్టి ఓ శత్రుఘ్నా, ఓ దురాసద రాక్షసేంద్రా, శాంతించుము. యుక్తాయుక్తాలను నిర్ణయించి దూతకు తగిన దండన విధించబడుగాక।
Verse 10
विभीषणवचः श्रुत्वा रावणो राक्षसेश्वरः।रोषेण महताविष्टो वाक्यमुत्तरमब्रवीत्।।।।
విభీషణుని వచనాన్ని విని రాక్షసేశ్వరుడైన రావణుడు మహా కోపంతో ఆవేశపడిపోయి ప్రత్యుత్తర వాక్యాన్ని పలికెను।
Verse 11
न पापानां वधे पापं विद्यते शत्रुसूदन।तस्मादेनं वधिष्यामि वानरं पापचारिणम्।।।।
హే శత్రుసూదన! పాపులను సంహరించుటలో పాపం లేదు; అందుచేత ఈ పాపాచారి వానరుని నేను వధించెదను।
Verse 12
अधर्ममूलं बहुदोषयुक्तमनार्यजुष्टं वचनं निशम्य।उवाच वाक्यं परमार्थतत्त्वं विभीषणो बुद्धिमतां वरिष्ठः।।।।
అధర్మమూలమై, అనేక దోషాలతో నిండినదై, ఆర్యులకు అనుచితమైన ఆ మాటలను విని, బుద్ధిమంతులలో శ్రేష్ఠుడైన విభీషణుడు పరమార్థతత్త్వానుగుణమైన వాక్యాన్ని పలికెను।
Verse 13
प्रसीद लङ्केश्वर राक्षसेन्द्र धर्मार्थयुक्तं वचनं शृणुष्व।दूतानवध्यान् समयेषु राजन् सर्वेषु सर्वत्र वदन्ति सन्तः।।।।
హే లంకేశ్వరా, హే రాక్షసేంద్రా! ప్రసన్నుడవై ధర్మార్థయుక్తమైన మాటను వినుము. హే రాజా! సజ్జనులు—సర్వకాలములలో సర్వత్ర దూతలను వధించరాదని చెప్పుదురు।
Verse 14
असंशयं शत्रुरयं प्रवृद्धः कृतं ह्यनेनाप्रियमप्रमेयम्।न दूतवध्यां प्रवदन्ति सन्तो दूतस्य दृष्टा बहवो हि दण्डाः।।।।
నిస్సందేహంగా ఈ శత్రువు బలవంతుడు; ఇతడు అపరిమితమైన అప్రీతి కలిగించే హానిని చేసెను. అయినా సజ్జనులు దూతవధను సమ్మతించరు; దూతకు అనేక దండనలు విధించబడినవి।
Verse 15
वैरूप्यमङ्गेषु कशाभिघातो मौण्ड्यं तथा लक्षणसन्निपातः।एतान् हि दूते प्रवदन्ति दण्डान् वधस्तु दूतस्य न नः श्रुतोऽस्ति।।।।
అవయవాలను వికృతం చేయడం, కొరడాలతో కొట్టడం, తల ముండనం చేయడం, ముద్రల్ని చెడగొట్టడం—ఇవే దూతకు విధించబడిన దండనలు; కాని దూతను చంపడం ధర్మసమ్మతమని మేమెప్పుడూ వినలేదు।
Verse 16
कथं च धर्मार्थविनीतबुद्धिः परावरप्रत्ययनिश्चितार्थः।भवद्विधः कोपवशे हि तिष्ठेत् कोपं नियच्छन्ति हि सत्त्ववन्तः।।।।
ధర్మం, రాజనీతి విషయాల్లో వినీతబుద్ధి కలిగి, హితాహితాలను నిర్ణయించగల మీలాంటి వాడు కోపవశుడై ఎలా నిలుస్తాడు? సత్త్వవంతులు కోపాన్ని నియంత్రిస్తారు।
Verse 17
न धर्मवादे न च लोकवृत्ते न शास्त्रबुद्धिग्रहणेषु चापि।विद्येत कश्चित्तव वीर तुल्य स्त्वंह्युत्तमस्सर्वसुरासुराणाम्।।।।
హే వీరా! ధర్మవాదంలో, లోకనీతిలో/రాజకార్యంలో, శాస్త్రాల సూక్ష్మార్థ గ్రహణంలో కూడా నీతో సమానుడు ఎవరూ లేరు. నీవు సమస్త దేవాసురులలో అగ్రగణ్యుడు।
Verse 18
शूरेण वीरेण निशाचरेन्द्र सुरासुराणामपि दुर्जयेन।त्वया प्रगल्भाः सुरदैत्यसङ्घा जिताश्च युद्धेष्वसकृन्नरेन्द्राः।।।।
హే నిశాచరేంద్రా! నీవు శూరుడు, వీరుడు, దేవాసురులకైనా దుర్జయుడు. నీ చేత యుద్ధాలలో ధైర్యవంతులైన దేవ-దైత్య సమూహాలు, అనేక నరేంద్రులు పదేపదే పరాజితులయ్యారు।
Verse 19
न चाप्यस्य कपेर्घाते कञ्चित्पश्याम्यहं गुणम्।तेष्वयं पात्यतां दण्डो यैरयं प्रेषितः कपिः।।।।
ఈ వానరుణ్ని చంపడంలో నాకు ఏ ప్రయోజనమూ కనిపించడం లేదు. దండం అయితే ఇతన్ని పంపిన వారిపైనే పడాలి।
Verse 20
साधुर्वा यदि वाऽसाधुः परैरेष समर्पितः।ब्रुवन् परार्थं परवान्न दूतो वधमर्हति।।।।
అతడు సాధువైనా అసాధువైనా, ఇతడు ఇతరులచే పంపబడినవాడు; పరుల కార్యమే పలుకుచు పరాధీనుడైన దూత వధకు అర్హుడు కాదు।
Verse 21
अपि चास्मिन् हते राजन्नान्यं पश्यामि खेचरम्।इह यः पुनरागच्छेत्परं पारं महोदधेः।।।।
మరియు రాజా, ఇతడు హతుడైతే, ఈ మహాసముద్రపు దూర తీరాన్ని ఆకాశమార్గమున దాటి మళ్లీ ఇక్కడికి రాగల మరొక ఖేచరుణ్ణి నేను చూడను।
Verse 22
तस्मान्नास्य वधे यत्नः कार्य: परपुरञ्जय।भवान् सेन्द्रेषु देवेषु यत्नमास्थातुमर्हति।।।।
కాబట్టి పరపురంజయా, ఇతని వధకు యత్నం చేయకూడదు; మీరు ఇంద్రసహిత దేవతలపై కూడా యత్నం చేయుటకు అర్హులు।
Verse 23
अस्मिन्विनष्टे न हि वीरमन्यं पश्यामि यस्तौ वरराजपुत्रौ।युद्धाय युद्धप्रियदुर्विनीतावुद्योजयेद्धीर्घपथावरुद्धौ।।।।
ఇతడు నశించినచో, దీర్ఘ మార్గముచే ఆవరించబడి ఉన్న, యుద్ధప్రియులైన దుర్వినీతులైన ఆ ఇద్దరు శ్రేష్ఠ రాజపుత్రులను యుద్ధానికి ప్రేరేపించగల మరొక వీరుణ్ణి నేను చూడను।
Verse 24
पराक्रमोत्साहमनस्विनां च सुरासुराणामपि दुर्जयेन।त्वया मनोनन्दन नैतानां युद्धायतिर्नाशयतुं न युक्ता।।।।
హే జనమనోనందనా! పరాక్రమం, ఉత్సాహం, మహామనస్సు కల దేవాసురులకైనా నెగ్గలేని నీవు, ఈ రాక్షసుల కారణంగా యుద్ధావకాశాన్ని వ్యర్థంగా నాశనం చేయుట తగదు।
Verse 25
हिताश्च शूराश्च समाहिताश्च कुलेषु जाताश्च महागुणेषु।मनस्विनश्शस्त्रभृतां वरिष्ठाः कोट्यग्रतस्ते सुभृताश्च योधाः।।।।
నీ ముందర కోట్యగ్రంగా యోధులు నిలిచియున్నారు—హితైషులు, శూరులు, సమాహితచిత్తులు, మహాగుణసంపన్న కులజులు; మహామనస్సులు, శస్త్రధారులలో శ్రేష్ఠులు, మరియు సమ్యక్ పారితోషికంతో పోషింపబడిన వీరులు।
Verse 26
तदेकदेशेन बलस्य तावत्केचित्तवाऽऽदेशकृतोऽभियान्तुतौ राजपुत्रौ विनिगृह्य मूढौ परेषु ते भावयितुं प्रभावम्।।।।
అప్పుడు నీ ఆజ్ఞను అనుసరించే కొందరు సైనికులు సేనలో ఒక భాగంతో ముందుకు వెళ్లి, ఆ ఇద్దరు మూర్ఖ రాజకుమారులను పట్టుకొనిరావాలి; శత్రువుల ఎదుట నీ ప్రభావం ప్రకాశించునట్లు.
Verse 27
निशाचराणामधिपोऽनुजस्य विभीषणस्योत्तमवाक्यमिष्टम्।जग्राह बुद्ध्या सुरलोकशत्रु र्महाबलो राक्षसराजमुख्यः।।।।
నిశాచరుల అధిపతి, దేవలోకశత్రువు, మహాబలశాలి రాక్షసరాజప్రధానుడు రావణుడు తన అనుజుడు విభీషణుని ప్రియమైన హితకరమైన ఉత్తమ వాక్యాన్ని బుద్ధితో స్వీకరించాడు।
Frequently Asked Questions
Rāvaṇa orders the killing of Hanumān despite his declared status as an envoy; Vibhīṣaṇa challenges this as a breach of rājadharma and dūta-dharma, insisting that an emissary is not to be executed even when the message is offensive.
Authority must be governed by restraint: anger-driven justice corrupts policy, while dharma requires distinguishing proper from improper (युक्तायुक्त) and selecting proportionate, lawful penalties—especially where diplomatic norms protect emissaries.
The great ocean (महोदधि) functions as a strategic landmark underscoring Hanumān’s unique mobility; culturally, the sarga foregrounds courtly statecraft traditions—envoy-protocol (दूतधर्म) and the catalog of sanctioned non-lethal punishments (दूतदण्ड).