Sarga 49
रावणदर्शनम् — Hanuman Beholds Ravana in Court
सुन्दरकाण्ड
ఈ సర్గలో రాక్షసులు హనుమంతుణ్ని బంధించి, అవమానకరంగా లాగుతూ రావణసభకు తీసుకువస్తారు. ఆ అవమానక్రియకు హనుమంతుడు ఆశ్చర్యపడతాడు; అయినా కోపాన్ని నియంత్రించుకుంటాడు, కళ్ళు ఎర్రబడతాయి, ధైర్యంగా రావణదర్శనానికి నిలుస్తాడు. తర్వాత సభలో రాజసౌభాగ్యమయమైన దృశ్యం విస్తరిస్తుంది. రావణుని రూపం ఘనమైన అలంకారవర్ణనతో చెప్పబడుతుంది—ముత్యాల జాలంతో నేసిన బంగారు కిరీటం, వజ్ర-మణిభూషణాలు, పట్టు వస్త్రాలు, ఎర్ర చందనలేపనం, శరీరంపై విచిత్ర అలంకరణలు. అతని పది తలలు మందరపర్వత శిఖరాలవలె భయంకరమని, మేరు పర్వతంపై వర్షభారిత మేఘంలా, నాలుగు సముద్రాలతో చుట్టబడిన జగత్తులా ఉపమానాలతో అతని అధికారం, విస్తృతి ప్రతిపాదించబడుతుంది. చామరధారులైన అలంకృత పరిచారకులు, అలాగే దుర్ధర, ప్రహస్త, మహాపార్శ్వ, నికుంభ అనే నాలుగు ప్రధాన మంత్రులు గర్వంతో, సలహాలో నిపుణులుగా దర్శనమిస్తారు. అనంతరం హనుమంతుని అంతర్మథనం ధర్మదృష్టితో ఈ వైభవాన్ని మళ్లీ అంచనా వేస్తుంది. రావణుని రూపం, శౌర్యం, బలం, తేజస్సును అతడు అంగీకరిస్తూ—అధర్మం లేకపోతే దేవతలకూ రక్షకుడయ్యేవాడని భావిస్తాడు; కానీ క్రూరమైన, లోకనిందిత కర్మలు మరియు ప్రళయకర కోపశక్తియే భయానికి కారణమని నిర్ణయిస్తాడు. ఇలా ఈ అధ్యాయం రాజకీయ మహిమను నైతిక వైఫల్యంతో ఎదురెదురుగా ఉంచి, ధర్మకేంద్రిత శక్తిమూల్యాంకనాన్ని ప్రతిపాదిస్తుంది.
Shlokas
Verse 1
ततस्स कर्मणा तस्य विस्मितो भीमविक्रमः।हनुमान्रोषताम्राक्षो रक्षोधिपमवैक्षत।।5.49.1।।
అప్పుడు ఆ ప్రవర్తనకు ఆశ్చర్యపడి, భీమవిక్రముడైన హనుమంతుడు కోపంతో ఎర్రబడిన కళ్లతో రాక్షసాధిపతిని తిలకించాడు॥
Verse 2
भ्राजमानं महार्हेण काञ्चनेन विराजता।मुक्ताजालावृतेनाथ मकुटेन महाद्युतिम्।।5.49.2।।
హనుమంతుడు రావణుని మహాతేజస్సుతో ప్రకాశించుచున్నవాడిగా చూచెను—అతని సహజ కాంతిని ముత్యాల జాలంతో కప్పబడిన మహార్హ స్వర్ణమకుటము మరింతగా విరాజింపజేసి, అతడు మహాద్యుతితో మెరిసెను।
Verse 3
वज्रसंयोगसंयुक्तैर्महार्हमणिविग्रहैः।हैमैराभरणैश्चित्रैर्मनसेव प्रकल्पितैः।।5.49.3।।
అతడు వజ్రసంయోగముతో కూడిన మహార్హ మణివిగ్రహములచే, విచిత్రమైన హేమాభరణములచే అలంకృతుడై యుండెను—అవి మనసే కల్పించినవని అనిపించెను।
Verse 4
महार्हक्षौमसंवीतं रक्तचन्दनरूषितम्।स्वानुलिप्तं विचित्राभिर्विविधाभिश्च भक्तिभिः।।5.49.4।।
అతడు మహార్హ క్షౌమవస్త్రములతో ఆవృతుడై, రక్తచందనముతో అనులిప్తుడై, సుగంధ లేపనములతో దేహమందు నానావిధ విచిత్ర అలంకారరేఖలతో శోభించుచుండెను।
Verse 5
विचित्रैर्दर्शनीयैश्च रक्ताक्षैर्भीमदर्शनैः।दीप्ततीक्ष्णमहादंष्ट्रैः प्रलम्बदशनच्छदैः।।5.49.5।।शिरोभिर्दशभिर्वीरं भ्राजमानं महौजसम्।नानाव्यालसमाकीर्णैश्शिखरैरिव मन्दरम्।।5.49.6।।
అతడు రక్తవర్ణ నేత్రాలతో భయంకర దర్శనుడై, దీప్తమైన తీక్ష్ణ మహాదంష్ట్రలతో, వేలాడే అధరాలతో కనిపించాడు. దశశిరస్సులతో ఆ మహావీరుడు మహౌజస్విగా ప్రకాశించాడు; నానావిధ సర్పజంతువులతో నిండిన శిఖరాల మందరపర్వతంలా।
Verse 6
विचित्रैर्दर्शनीयैश्च रक्ताक्षैर्भीमदर्शनैः।दीप्ततीक्ष्णमहादंष्ट्रैः प्रलम्बदशनच्छदैः।।5.49.5।।शिरोभिर्दशभिर्वीरं भ्राजमानं महौजसम्।नानाव्यालसमाकीर्णैश्शिखरैरिव मन्दरम्।।5.49.6।।
అతడు రక్తవర్ణ నేత్రాలతో భయంకర దర్శనుడై, దీప్తమైన తీక్ష్ణ మహాదంష్ట్రలతో, వేలాడే అధరాలతో కనిపించాడు. దశశిరస్సులతో ఆ మహావీరుడు మహౌజస్విగా ప్రకాశించాడు; నానావిధ సర్పజంతువులతో నిండిన శిఖరాల మందరపర్వతంలా।
Verse 7
नीलाञ्जनचयप्रख्यं हारेणोरसि राजता।पूर्णचन्द्राभवक्त्रेण सबलाकमिवाम्बुदम्।।5.49.7।।
అతడు నీలాంజన సమూహంలా శ్యామవర్ణుడైనా, వక్షస్థలంపై ముత్యాల హారంతో ప్రకాశించాడు. పూర్ణచంద్రసమ ముఖంతో, చంద్రకాంతిలో తెల్ల బకపక్షులతో అలంకృతమైన మేఘంలా కనిపించాడు।
Verse 8
बाहुभिर्बद्धकेयूरैश्चन्दनोत्तमरूषितैः।भ्राजमानाङ्गदैः पीनैः पञ्चशीर्षैरिवोरगैः।।5.49.8।।
అతని భుజాలు కేయూరాలతో బద్ధమై, ఉత్తమ చందనంతో లేపింపబడి ఉన్నాయి; వాటిపై పుష్టమైన, ప్రకాశించే అంగదాలు—ఐదు ఫణాల సర్పాలు దీప్త బలంతో చుట్టుకున్నట్లుగా—శోభించాయి।
Verse 9
महतिस्फाटिके चित्रे रत्नसंयोगसंस्कृते।उत्तमास्तरणास्तीर्णे सूपविष्टं वरासने।।5.49.9।।
అతడు విశాలమైన, స్ఫటికసదృశమైన, రత్నసంయోగంతో అలంకృతమైన, ఉత్తమ ఆస్తరణాలతో పరచబడిన శ్రేష్ఠాసనంపై దృఢంగా కూర్చున్నాడు।
Verse 10
अलङ्कृताभिरत्यर्थं प्रमदाभिः समन्ततः।वालव्यजनहस्ताभिरारात्समुपसेवितम्।।5.49.10।।
అతడు చుట్టూరా అత్యంత అలంకరించబడిన యువతులచే పరివేష్టితుడై, వారు సమీపంలో యాకపుచామరాలు చేతబట్టి సేవించబడుతున్నాడు॥
Verse 11
दुर्धरेण प्रहस्तेन महापार्श्वेन रक्षसा।मन्त्रिभिर्मन्त्रतत्त्वज्ञैर्निकुम्भेन च मन्त्रिणा।।5.49.11।।सुखोपविष्टं रक्षोभिश्चतुर्भिर्बलदर्पितैः।कृत्स्नं परिवृतं लोकं चतुर्भिरिव सागरैः।।5.49.12।।
అతడు దుర్ధరుడు, ప్రహస్తుడు, మహాపార్శ్వుడు అనే రాక్షసులతోను, మంత్రతత్త్వజ్ఞులైన మంత్రులతోను, మంత్రి నికుంభునితోను పరివృతుడై సేవింపబడుతున్నాడు॥
Verse 12
दुर्धरेण प्रहस्तेन महापार्श्वेन रक्षसा।मन्त्रिभिर्मन्त्रतत्त्वज्ञैर्निकुम्भेन च मन्त्रिणा।।5.49.11।।सुखोपविष्टं रक्षोभिश्चतुर्भिर्बलदर्पितैः।कृत्स्नं परिवृतं लोकं चतुर्भिरिव सागरैः।।5.49.12।।
అతడు సుఖంగా ఉపవిష్టుడై, బలదర్పంతో మదించిన నాలుగు రాక్షసులచే చుట్టుముట్టబడి ఉన్నాడు. నాలుగు సముద్రాలు సమస్త భూమిని ఆవరించినట్లుగా అతడు ప్రకాశించాడు.
Verse 13
मन्त्रिभिर्मन्त्रतत्त्वज्ञैरन्यैश्च शुभबुद्धिभिः।अन्वास्यमानं रक्षोभिः सुरैरिव सुरेश्वरम्।।5.49.13।।
మంత్రతత్త్వాన్ని తెలిసిన మంత్రులు, ఇతర శుభబుద్ధి రాక్షసులు అతనిని చుట్టుముట్టి సేవించగా, అతడు దేవగణాలతో పరివృతుడైన దేవేంద్రునివలె కనిపించాడు.
Verse 14
अपश्यद्राक्षसपतिं हनुमानतितेजसम्।विष्ठितं मेरुशिखरे सतोयमिव तोयदम्।।5.49.14।।
హనుమంతుడు అత్యంత తేజస్సుగల రాక్షసపతిని చూశాడు; అతడు మేరు శిఖరంపై నిలిచిన జలభరిత మేఘంలా కనిపించాడు.
Verse 15
स तैस्सम्पीड्यमानोऽपि रक्षोभिर्भीमविक्रमैः।विस्मयं परमं गत्वा रक्षोधिपमवैक्षत।।5.49.15।।
భీషణ విక్రమమున్న రాక్షసులు అతనిని నలిపినా, అతడు పరమ ఆశ్చర్యంలో మునిగి రాక్షసాధిపతినే తిలకిస్తూ నిలిచాడు.
Verse 16
भ्राजमानं ततो दृष्ट्वा हनुमान्राक्षसेश्वरम्।मनसा चिन्तयामास तेजसा तस्य मोहितः।।5.49.16।।
అప్పుడు ప్రకాశిస్తున్న రాక్షసేశ్వరుని చూసి, అతని తేజస్సుకు క్షణమాత్రం మోహితుడైన హనుమంతుడు మనసులో ఆలోచించసాగాడు.
Verse 17
अहो रूपमहो धैर्यमहो सत्त्वमहो द्युतिः।अहो राक्षसराजस्य सर्वलक्षणयुक्तता।।5.49.17।।
అహో, ఎంత రూపం! అహో, ఎంత ధైర్యం! అహో, ఎంత సత్త్వం! అహో, ఎంత ద్యుతి! ఆశ్చర్యం—ఈ రాక్షసరాజునందు సర్వ శుభలక్షణములూ సముపస్థితమై ఉన్నాయి।
Verse 18
यद्यधर्मो न बलवान् स्यादयं राक्षसेश्वरः।स्यादयं सुरलोकस्य सशक्रस्यापि रक्षिता।।5.49.18।।
ఈ రాక్షసేశ్వరునందు అధర్మబలం ఇంత ప్రబలంగా లేకపోయినయెడల, ఇతడు శక్రునితో కూడిన దేవలోకానికీ రక్షకుడై ఉండేవాడు।
Verse 19
अस्य क्रूरैर्नृशंसैश्च कर्मभिर्लोककुत्सितैः।सर्वे बिभ्यति खल्वस्माल्लोकास्सामरदानवाः।।5.49.19।।अयं ह्युत्सहते क्रुद्धः कर्तुमेकार्णवं जगत्।
అతని క్రూరమైన, నృశంసమైన, లోకనిందిత కర్మల వల్ల దేవదానవులతో కూడిన సమస్త లోకాలు నిజంగా అతనిని భయపడతాయి. ఇతడు కోపించినప్పుడు ఈ జగత్తును ఒక్క మహాసముద్రంగా మార్చివేయడానికి కూడా ధైర్యం చేస్తాడు।
Verse 20
इति चिन्तां बहुविधामकरोन्मतिमान् हरिः।।5.49.20।।दृष्ट्वा राक्षसराजस्य प्रभावममितौजसः।
అమిత తేజస్సుగల రాక్షసరాజుని ప్రభావం, పరాక్రమం చూచి బుద్ధిమంతుడైన హనుమంతుడు అనేక విధాలుగా ఆలోచించాడు।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Hanuman’s binding and forced dragging to court, testing his restraint and mission-focus; the ethical tension lies in responding to humiliation without abandoning dharma or diplomatic purpose.
Power and excellence (tejas, vīrya, rūpa) are not self-justifying; without righteousness, even extraordinary capability becomes a source of fear and social condemnation, whereas dharma alone legitimizes sovereignty.
Meru and Mandara appear as similes to scale Ravana’s presence, while the four-oceans image frames imperial grandeur; culturally, the court’s whisks, jeweled crown, crystal throne, and ministerial circle map a classical royal protocol.