Sarga 45
मन्त्रिणां सुतयुद्धम् — Battle with the Sons of the Ministers
सुन्दरकाण्ड
ఈ సర్గంలో రావణుడు లంక రక్షణను మరింత కఠినం చేసి, మంత్రుల ఏడుగురు కుమారులను యుద్ధానికి పంపుతాడు. వారు అగ్నివలె ప్రకాశించే వారు, భారి ఆయుధాలతో సన్నద్ధులు, పరాక్రమంలో పోటీగల వీరులు. బంగారు జాలంతో అలంకరించిన, పతాకాలు మరియు దండచిహ్నాలు కలిగిన అశ్వయుక్త రథాలలో వారు రాజభవనం నుండి బయలుదేరుతారు. వారి రథగర్జన మేఘగర్జనలా, ధనుస్సుల మెరుపు విద్యుత్తులా కనిపిస్తుంది. నగర ప్రధాన తోరణం వద్ద వారు హనుమంతునిపై బాణవర్షం కురిపించి క్షణకాలం ఆయనను కప్పివేస్తారు. హనుమంతుడు ఆకాశంలోకి ఎగిరి వారి బాణప్రవాహాన్ని, రథాల వేగాన్ని వ్యర్థం చేస్తాడు; మేఘాల మధ్య వాయుదేవునివలె ఆకాశంలో ప్రకాశిస్తాడు. ఆపై సమీపయుద్ధంలోకి దిగి అరచేతి, పాదం, ముష్టి, నఖాలు, వక్షస్థలం, తొడలతో ఘోరంగా ప్రహరిస్తాడు; మంత్రిపుత్రులు పడిపోతారు, వారి సైన్యం అన్ని దిశలకూ చెదిరి పారిపోతుంది. అనంతరం ఏనుగుల వికృత కేకలు, గుర్రాల కూలిపోవడం, విరిగిన రథాల చెల్లాచెదురు—ఇవన్నీ లంకను భయంకర అరుపులు, రక్తధారలతో మార్మోగిస్తాయి. ఈ బలవంతులైన శత్రువులను సంహరించిన హనుమంతుడు మళ్లీ తోరణం వైపు ముందుకు సాగి మరింత సంగ్రామాన్ని కోరుతాడు—మనోబలం కూలితే సేన ఎలా విరుగుతుందో, అలంకారబలంకన్నా నియంత్రిత వేగమే ఎలా శ్రేష్ఠమో తెలియజేస్తూ.
Shlokas
Verse 1
ततस्ते राक्षसेन्द्रेण चोदिता मन्त्रिणस्सुताः।निर्ययुर्भवनात्तस्मात्सप्तसप्तार्चिवर्चसः।।।।महाबलपरीवारा धनुष्मन्तो महाबलाः।कृतास्त्रास्त्रविदां श्रेष्ठाः परस्परजयैषिणः।।।।हेमजालपरिक्षिप्तैर्ध्वजवद्भिः पताकिभिः।तोयदस्वननिर्घोषैर्वाजियुक्तैर्महारथैः।।।।तप्तकाञ्चनचित्राणि चापान्यमितविक्रमाः।विस्फारयन्तस्संहृष्टास्तटित्वन्त इवाम्बुदाः।।।।
అప్పుడు రాక్షసేంద్రుని ప్రేరణతో మంత్రుల ఏడు కుమారులు—సప్తజ్వాలలవలె దీప్తిమంతులు—ఆ భవనమునుండి బయలుదేరిరి. వారు మహాబల పరివారముతో, ధనుర్ధరులై, పరాక్రమశాలులై, అస్త్రశస్త్రసిద్ధులై, అస్త్రవిద్యలో శ్రేష్ఠులై, పరస్పర జయాకాంక్షతో ముందుకు సాగిరి. స్వర్ణజాలములతో అలంకృతమై, ధ్వజపతాకలతో శోభించి, మేఘనాదసమాన గర్జనతో, అశ్వయుక్త మహారథములపై వారు ప్రస్థానమయ్యిరి. హర్షంతో తప్తకాంచనచిత్రిత ధనుస్సులను టంకారింపజేసిరి—విద్యుత్తులతో మెరుస్తున్న మేఘములవలె।
Verse 2
ततस्ते राक्षसेन्द्रेण चोदिता मन्त्रिणस्सुताः।निर्ययुर्भवनात्तस्मात्सप्तसप्तार्चिवर्चसः।।5.45.1।।महाबलपरीवारा धनुष्मन्तो महाबलाः।कृतास्त्रास्त्रविदां श्रेष्ठाः परस्परजयैषिणः।।5.45.2।।हेमजालपरिक्षिप्तैर्ध्वजवद्भिः पताकिभिः।तोयदस्वननिर्घोषैर्वाजियुक्तैर्महारथैः।।5.45.3।।तप्तकाञ्चनचित्राणि चापान्यमितविक्रमाः।विस्फारयन्तस्संहृष्टास्तटित्वन्त इवाम्बुदाः।।5.45.4।।
అప్పుడు రాక్షసేంద్రుని ప్రేరణతో మంత్రుల ఏడు కుమారులు—సప్తజ్వాలలవలె దీప్తిమంతులు—ఆ భవనమునుండి బయలుదేరిరి. వారు మహాబల పరివారముతో, ధనుర్ధరులై, పరాక్రమశాలులై, అస్త్రశస్త్రసిద్ధులై, అస్త్రవిద్యలో శ్రేష్ఠులై, పరస్పర జయాకాంక్షతో ముందుకు సాగిరి. స్వర్ణజాలములతో అలంకృతమై, ధ్వజపతాకలతో శోభించి, మేఘనాదసమాన గర్జనతో, అశ్వయుక్త మహారథములపై వారు ప్రస్థానమయ్యిరి. హర్షంతో తప్తకాంచనచిత్రిత ధనుస్సులను టంకారింపజేసిరి—విద్యుత్తులతో మెరుస్తున్న మేఘములవలె।
Verse 3
ततस्ते राक्षसेन्द्रेण चोदिता मन्त्रिणस्सुताः।निर्ययुर्भवनात्तस्मात्सप्तसप्तार्चिवर्चसः।।5.45.1।।महाबलपरीवारा धनुष्मन्तो महाबलाः।कृतास्त्रास्त्रविदां श्रेष्ठाः परस्परजयैषिणः।।5.45.2।।हेमजालपरिक्षिप्तैर्ध्वजवद्भिः पताकिभिः।तोयदस्वननिर्घोषैर्वाजियुक्तैर्महारथैः।।5.45.3।।तप्तकाञ्चनचित्राणि चापान्यमितविक्रमाः।विस्फारयन्तस्संहृष्टास्तटित्वन्त इवाम्बुदाः।।5.45.4।।
అప్పుడు రాక్షసేంద్రుని ప్రేరణతో మంత్రుల ఏడు కుమారులు—సప్తజ్వాలలవలె దీప్తిమంతులు—ఆ భవనమునుండి బయలుదేరిరి. వారు మహాబల పరివారముతో, ధనుర్ధరులై, పరాక్రమశాలులై, అస్త్రశస్త్రసిద్ధులై, అస్త్రవిద్యలో శ్రేష్ఠులై, పరస్పర జయాకాంక్షతో ముందుకు సాగిరి. స్వర్ణజాలములతో అలంకృతమై, ధ్వజపతాకలతో శోభించి, మేఘనాదసమాన గర్జనతో, అశ్వయుక్త మహారథములపై వారు ప్రస్థానమయ్యిరి. హర్షంతో తప్తకాంచనచిత్రిత ధనుస్సులను టంకారింపజేసిరి—విద్యుత్తులతో మెరుస్తున్న మేఘములవలె।
Verse 4
ततस्ते राक्षसेन्द्रेण चोदिता मन्त्रिणस्सुताः।निर्ययुर्भवनात्तस्मात्सप्तसप्तार्चिवर्चसः।।5.45.1।।महाबलपरीवारा धनुष्मन्तो महाबलाः।कृतास्त्रास्त्रविदां श्रेष्ठाः परस्परजयैषिणः।।5.45.2।।हेमजालपरिक्षिप्तैर्ध्वजवद्भिः पताकिभिः।तोयदस्वननिर्घोषैर्वाजियुक्तैर्महारथैः।।5.45.3।।तप्तकाञ्चनचित्राणि चापान्यमितविक्रमाः।विस्फारयन्तस्संहृष्टास्तटित्वन्त इवाम्बुदाः।।5.45.4।।
అప్పుడు రాక్షసేంద్రుని ప్రేరణతో మంత్రుల ఏడు కుమారులు—సప్తజ్వాలలవలె దీప్తిమంతులు—ఆ భవనమునుండి బయలుదేరిరి. వారు మహాబల పరివారముతో, ధనుర్ధరులై, పరాక్రమశాలులై, అస్త్రశస్త్రసిద్ధులై, అస్త్రవిద్యలో శ్రేష్ఠులై, పరస్పర జయాకాంక్షతో ముందుకు సాగిరి. స్వర్ణజాలములతో అలంకృతమై, ధ్వజపతాకలతో శోభించి, మేఘనాదసమాన గర్జనతో, అశ్వయుక్త మహారథములపై వారు ప్రస్థానమయ్యిరి. హర్షంతో తప్తకాంచనచిత్రిత ధనుస్సులను టంకారింపజేసిరి—విద్యుత్తులతో మెరుస్తున్న మేఘములవలె।
Verse 5
जनन्यस्तु ततस्तेषां विदित्वा किङ्करान्हतान्।बभूवुश्शोकसम्भ्रान्तास्सबान्धवसुहृज्जनाः।।।।
అప్పుడు కింకరులు హతులయ్యారని తెలిసి, వారి తల్లులు—బంధువులు, సుహృజ్జనులతో కూడి—శోకంతో కలవరపడ్డారు।
Verse 6
ते परस्परसङ्घर्षात्तप्तकाञ्चनभूषणाः।अभिपेतुर्हनूमन्तं तोरणस्थमवस्थितम्।।।।
వారు పరస్పరం తోసుకుంటూ, తప్తకాంచనాభరణాల కాంతిని చిమ్ముతూ, తోరణంపై నిలిచిన హనుమంతునిపై దాడికి పరిగెత్తారు।
Verse 7
सृजन्तो बाणवृष्टिं ते रथगर्जितनिस्स्वनाः।वृष्टिमन्त इवांभोदा विचेरुर्नैऋताम्बुदाः।।।।
రథాల గర్జననాదంతో వారు బాణవృష్టిని కురిపిస్తూ, వర్షభరిత మేఘాలవలె సంచరించారు—నైరృత మేఘాల్లాగా।
Verse 8
अवकीर्णस्ततस्ताभिर्हनुमान्शरवृष्टिभिः।अभवत्संवृताकारश्शैलराडिव वृष्टिभिः।।।।
అప్పుడు వారి శరవృష్టులతో కప్పబడిన హనుమంతుని రూపం పూర్తిగా ఆవరించబడింది—భారీ వర్షంలో పర్వతరాజు కప్పబడినట్లుగా।
Verse 9
स शरान्मोघयामास तेषामाशुचरः कपिः।रथवेगं च वीराणां विचरन्विमलेऽम्बरे।।।।
నిర్మల ఆకాశంలో విహరిస్తున్న ఆ శీఘ్రగామి కపి వారి బాణాలను వ్యర్థం చేశాడు; వీరుల రథవేగాన్నీ అడ్డగించి నిష్ఫలమయ్యేలా చేశాడు।
Verse 10
स तैः क्रीडन्धनुष्मद्भिर्व्योम्नि वीरः प्रकाशते।धनुष्मद्भिर्यथा मेघैर्मारुतः प्रभुरम्बरे।।।।
ఆ ధనుర్ధర వీరులతో ఆకాశమందు క్రీడించుచు ఆ వీరుడు ప్రకాశించెను—ఆకాశమందు మేఘసమూహముల మధ్య ప్రభువైన మారుతుడు సంచరించునట్లు।
Verse 11
स कृत्वा निनदं घोरं त्रासयंस्तां महाचमूम्।चकार हनुमान्वेगं तेषु रक्षस्सु वीर्यवान्।।।।
భయంకరమైన నినాదము చేసి ఆ మహాసేనను త్రాసపెట్టుచు వీర్యవంతుడైన హనుమాన్ ఆ రాక్షసులపై మహావేగముతో దూకెను।
Verse 12
तलेनाभ्यहनत्कांश्चित्पादैः कांश्चित्परन्तपः।मुष्टिनाभ्यहनत्कांश्चिन्नखैः कांश्चिद्व्यदारयत्।।।।
పరంతపుడు కొందరిని తన అరచేతితో కొట్టెను, కొందరిని పాదాలతో తన్నెను, కొందరిని ముష్టితో మోదెను; మరికొందరిని తన నఖాలతో చీల్చివేసెను।
Verse 13
प्रममाथोरसा कांश्चिदूरुभ्यामपरान्कपिः।केचित्तस्य निनादेन तत्रैव पतिता भुवि।।।।
ఆ కపి కొందరిని తన వక్షస్థలంతో నలిపెను, మరికొందరిని తొడలతో చూర్ణం చేసెను; కొందరు అతని గర్జనభయంతో అక్కడికక్కడే నేలపై పడిపోయిరి।
Verse 14
ततस्तेष्ववसन्नेषु भूमौ निपतितेषु च।तत्सैन्यमगमत्सर्वं दिशोदश भयार्दितम्।।।।
వారు నేలపై కూలి పడగానే, భయార్తమైన ఆ సమస్త సైన్యం దశదిశలకూ పారిపోయెను।
Verse 15
विनेदुर्विस्वरं नागा निपेतुर्भुवि वाजिनः।भग्ननीडध्वजच्छत्रैर्भूश्च कीर्णाऽभवद्रथैः।।।।
ఏనుగులు బేసురగా కేకలు వేసెను, గుర్రాలు నేలపై కూలిపోయెను; విరిగిన ఆసనాలు, ధ్వజాలు, ఛత్రాలతో కూడిన రథాలతో భూమి నిండిపోయెను।
Verse 16
स्रवता रुधिरेणाथ स्रवन्त्यो दर्शिताः पथि।विविधैश्च स्वरैर्लङ्का ननाद विकृतं तदा।।।।
అప్పుడు ప్రవహించే రక్తధారలు మార్గములపై స్పష్టంగా కనిపించెను; ఆ వేళ లంకా అనేక విధాల వికృతమైన, భయంకరమైన కేకలతో మార్మోగెను।
Verse 17
स तान्प्रवृद्धान्विनिहत्य राक्षसान् महाबलश्चण्डपराक्रमः कपिः।युयुत्सुरन्यैः पुनरेव राक्षसै स्तमेव वीरोऽभिजगाम तोरणम्।।।।
ఆ వృద్ధ రాక్షసులను సంహరించిన ఆ మహాబలుడు, చండపరాక్రమశాలి వీర వానరుడు, మిగిలిన రాక్షసులతోనూ యుద్ధం చేయాలని ఉత్సుకతతో, మళ్లీ అదే తోరణద్వారమునకు చేరాడు।
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds calibrated action rather than a verbal dilemma: Hanuman transitions from evasion (rendering arrows and chariot-speed futile) to decisive hand-to-hand force only after being attacked, illustrating proportionate violence used to protect a higher mission—Sita’s security and Rama’s cause.
Through narrative (not debate), the sarga teaches that ornamented power and numerical force collapse when confronted by disciplined speed, clarity of purpose, and fearlessness; victory is portrayed as an outcome of focused agency aligned to duty, not mere display of martial wealth.
The key landmark is Lanka’s toraṇa (main archway/gateway), a tactical choke-point where defenders converge and where Hanuman repeatedly positions himself; the palace-to-gateway sortie route, chariot insignia (flags, emblem-staffs), and parasols also reflect royal martial culture and identification practices.