Sarga 43
चैत्यप्रासाद-विध्वंसः (Destruction of the Chaitya Palace and Hanuman’s Proclamation)
सुन्दरकाण्ड
కింకరులను సంహరించిన తరువాత, హనుమంతుడు ఉద్యానవనం నాశనమైందని, కానీ ఈ 'చైత్యప్రాసాదం' ఇంకా మిగిలే ఉందని ఆలోచించాడు. తన బలాన్ని ప్రదర్శించడానికి, అతను ఆ భవనం శిఖరంపైకి ఎక్కి సింహనాదం చేశాడు. రాముడు, లక్ష్మణుడు మరియు సుగ్రీవులకు జయం పలికి, తాను రామదూతినని, శత్రు సైన్య నాశకుడనని ప్రకటించుకున్నాడు. ఆ శబ్దం విని వందల మంది రాక్షసులు ఆయుధాలతో దాడి చేశారు. హనుమంతుడు ఒక బంగారు స్తంభాన్ని పెకలించి, దానిని గిరగిరా తిప్పుతూ ఆ భవనాన్ని దహించివేశాడు మరియు రాక్షసులను సంహరించాడు. ఆకాశంలో నిలబడి, సుగ్రీవుని వద్ద కోట్లాది వానరులు ఉన్నారని, రామునితో వైరం పెట్టుకున్నందున లంకకు, రావణునికి నాశనం తప్పదని హెచ్చరించాడు.
Shlokas
Verse 1
ततस्स किङ्करान्हत्वा हनुमान्ध्यानमास्थितः।वनं भग्नं मया चैत्यप्रासादो न विनाशितः।।।।तस्मात्प्रासादमप्येवं भीमं विध्वंसयाम्यहं।इति सञ्चिन्त्य मनसा हनुमान्दर्शयन्बलम्।।।।चैत्यप्रासादमाप्लुत्य मेरुशृङ्गमिवोन्नतम्।आरुरोह कपिश्रेष्ठो हनुमान्मारुतात्मजः।।।।
కింకరులను సంహరించిన తరువాత హనుమాన్ ధ్యానంలో నిలిచాడు—“నేను వనాన్ని ధ్వంసం చేశాను, కాని ఈ చైత్యప్రాసాదాన్ని ఇంకా నాశనం చేయలేదు. కాబట్టి ఈ భయంకరమైన భవనాన్నికూడా నేనే విధ్వంసం చేస్తాను।” అని మనసులో సంకల్పించి, తన బలాన్ని చూపుతూ మేరు శిఖరంలా ఎత్తుగా ఉన్న చైత్యప్రాసాదంపై దూకి ఎక్కాడు—కపిశ్రేష్ఠుడు, మారుతాత్మజుడు హనుమాన్।
Verse 2
ततस्स किङ्करान्हत्वा हनुमान्ध्यानमास्थितः।वनं भग्नं मया चैत्यप्रासादो न विनाशितः।।5.43.1।।तस्मात्प्रासादमप्येवं भीमं विध्वंसयाम्यहं।इति सञ्चिन्त्य मनसा हनुमान्दर्शयन्बलम्।।5.43.2।।चैत्यप्रासादमाप्लुत्य मेरुशृङ्गमिवोन्नतम्।आरुरोह कपिश्रेष्ठो हनुमान्मारुतात्मजः।।5.43.3।।
కాబట్టి ఈ భయంకరమైన ప్రాసాదమునూ నేను ధ్వంసం చేస్తాను. అని మనసులో సంకల్పించి, తన బలాన్ని ప్రదర్శించదలచిన హనుమంతుడు దానిని నాశనం చేయుటకు సిద్ధమయ్యెను.
Verse 3
ततस्स किङ्करान्हत्वा हनुमान्ध्यानमास्थितः।वनं भग्नं मया चैत्यप्रासादो न विनाशितः।।5.43.1।।तस्मात्प्रासादमप्येवं भीमं विध्वंसयाम्यहं।इति सञ्चिन्त्य मनसा हनुमान्दर्शयन्बलम्।।5.43.2।।चैत्यप्रासादमाप्लुत्य मेरुशृङ्गमिवोन्नतम्।आरुरोह कपिश्रेष्ठो हनुमान्मारुतात्मजः।।5.43.3।।
చైత్యసదృశమైన, మేరు శిఖరంలా ఎత్తైన ఆ ప్రాసాదంపై దూకి, కపిశ్రేష్ఠుడు మారుతాత్మజుడు హనుమంతుడు దానిపైకి ఎక్కెను.
Verse 4
आरुह्य गिरिसङ्काशं प्रासादं हरियूथपः।बभौ स सुमहातेजाः प्रतिसूर्य इवोदितः।।।।
పర్వతసమానమైన ఆ ప్రాసాదమును ఎక్కిన వానరసేనాధిపతి, మహాతేజస్సుతో ప్రకాశించాడు—ఆకాశంలో రెండవ సూర్యుడు ఉదయించినట్లుగా.
Verse 5
संप्रधृष्य च दुर्धर्षं चैत्यप्रासादमुत्तमम्।हनुमान्प्रज्वलन्लक्ष्म्या पारियात्रोपमोऽभवत्।।।।
ఆ ఉత్తమమైన, దుర్ధర్షమైన చైత్యప్రాసాదాన్ని ధ్వంసం చేసి హనుమంతుడు శ్రీతేజస్సుతో జ్వలించి, పారియాత్ర పర్వతంలా ప్రకాశించెను।
Verse 6
स भूत्वा सुमहाकायः प्रभावान्मारुतात्मजः।धृष्टमास्फोटयामास लङ्कां शब्देन पूरयन्।।।।
అప్పుడు మారుతాత్మజుడు తన ప్రభావంతో మహాకాయుడై ధైర్యంగా భుజాలను ఆస్ఫోటింపజేసి, ఆ ధ్వనితో లంకను నింపెను।
Verse 7
तस्यास्फोटितशब्देन महता श्रोत्रघातिना।पेतुर्विहङ्गमास्तत्र चैत्यपालाश्च मोहिताः।।।।
అతని భుజాస్ఫోటనమునకు కలిగిన ఆ మహా, కర్ణఘాతక శబ్దంతో అక్కడ పక్షులు కూలిపోయెను; చైత్యపాలకులూ మోహితులయ్యారు।
Verse 8
अस्त्रविज्जयतां रामो लक्ष्मणश्च महाबलः।राजा जयति सुग्रीवो राघवेणाभिपालितः।।।।
అస్త్రవిద్యలో నిపుణుడైన శ్రీరామునికి జయం, మహాబలుడైన లక్ష్మణునికి జయం; రాఘవుని సంరక్షణలో నడిచే రాజు సుగ్రీవునికీ జయం కలుగుగాక।
Verse 9
दासोऽहं कोसलेन्द्रस्य रामस्याक्लिष्टकर्मणः।हनुमान्शत्रुसैन्यानां निहन्ता मारुतात्मजः।।।।
నేను కోసలాధిపతి, అక్లిష్టకర్ముడైన శ్రీరాముని దాసుడను. నేను మారుతాత్మజుడు హనుమంతుడు—శత్రుసైన్య సంహారకుడు।
Verse 10
न रावणसहस्रं मे युद्धे प्रतिबलं भवेत्।शिलाभिस्तु प्रहरतः पादपैश्च सहस्रशः।।।।
నేను శిలలను, వృక్షాలను వేలవేల విధాలుగా విసిరి ప్రహరిస్తే, యుద్ధంలో నా బలానికి వెయ్యి రావణులైనా సమానులు కారు।
Verse 11
अर्दयित्वा पुरीं लङ्कामभिवाद्य च मैथिलीम्।समृद्धार्थो गमिष्यामि मिषतां सर्वरक्षसाम्।।।।
లంకాపురిని అణచివేసి, మైథిలీకి నమస్కరించి, నా కార్యం సిద్ధించగా—సర్వ రాక్షసులు చూస్తుండగానే నేను ఇక్కడి నుండి వెళ్లిపోతాను।
Verse 12
एवमुक्त्वा विमानस्थश्चैत्यस्थान्हरियूथपः।ननाद भीमनिर्ह्रादो रक्षसां जनयन्भयम्।।।।
ఇట్లు పలికి చైత్యస్థానమున విమానముపై నిలిచిన వానరయూథపతి భయంకర నాదము చేసెను; ఆ నాదముతో రాక్షసులకు భయం కలిగెను।
Verse 13
तेन शब्देन महता चैत्यपालाश्शतं ययुः।गृहीत्वा विविधानस्त्रान्प्रासान्खङ्गान्परश्वथान्।।।।विसृजन्तो महाकाया मारुतिं पर्यवारयन्।
ఆ మహాశబ్దముచే చైత్యపాలకులలో నూరుగురు పరుగెత్తి వచ్చిరి. వారు భల్లములు, ఖడ్గములు, పరశువులు మొదలైన వివిధ ఆయుధములు పట్టుకొని, మహాకాయులై ఆయుధములు విసురుచూ మారుతిని చుట్టుముట్టిరి।
Verse 14
ते गदाभिर्विचित्राभिः परिघैः काञ्चनाङ्गदैः।आजघ्नुर्वानरश्रेष्ठं बाणैश्चादित्यसन्निभैः।।।।
వారు విచిత్ర గదలతోను, స్వర్ణాభరణములతో అలంకృత పరీఘములతోను, సూర్యసమాన తేజస్సుగల బాణములతోను వానరశ్రేష్ఠుని కొట్టిరి।
Verse 15
आवर्त इव गङ्गायास्तोयस्य विपुलो महान्।परिक्षिप्य हरिश्रेष्ठं स बभौ रक्षसां गणः।।।।
హరిశ్రేష్ఠుని చుట్టుముట్టిన ఆ రాక్షసగణము గంగాజలములోని విస్తారమైన మహా ఆవర్తమువలె కనిపించెను।
Verse 16
ततो वातात्मजः क्रुद्धो भीम रूपं समास्थितः।।।।प्रासादस्य महन्तस्य स्तम्बं हेमपरिष्कृतम्।उत्पाटयित्वा वेगेन हनुमान्पवनात्मजः।।।।ततस्तं भ्रामयामास शतधारं महाबलः।
అప్పుడు వాయుపుత్రుడు హనుమానుడు క్రోధించి భయంకర రూపమును ధరించెను. మహాప్రాసాదమున స్వర్ణవిభూషితమైన స్తంభమును వేగముగా పెకలించి, మహాబలుడు ఆ శతధార స్తంభమును ఆయుధమువలె తిప్పసాగెను।
Verse 17
ततो वातात्मजः क्रुद्धो भीम रूपं समास्थितः।।5.43.16।।प्रासादस्य महन्तस्य स्तम्बं हेमपरिष्कृतम्।उत्पाटयित्वा वेगेन हनुमान्पवनात्मजः।।5.43.17।।ततस्तं भ्रामयामास शतधारं महाबलः।
అక్కడ అకస్మాత్తుగా అగ్ని ప్రబలింది; ప్రాసాదమూ దహించబడసాగింది. మండుతున్న ప్రాసాదాన్ని చూచి వానరసేనాధిపతి, ఇంద్రుడు వజ్రంతో అసురులను సంహరించినట్లే, వందమంది రాక్షసులను సంహరించాడు. అనంతరం శ్రీమాన్ హనుమంతుడు ఆకాశంలో నిలిచి ఈ వచనమును పలికెను.
Verse 18
तत्र चाग्निस्समभवत्प्रासादश्चाप्यदह्यत।।।।दह्यमानं ततो दृष्ट्वा प्रासादं हरियूथपः।स राक्षसशतं हत्त्वा वज्रेणेन्द्र इवासुरान्।।।।अन्तरिक्षे स्थितश्श्तीमानिदं वचनमब्रवीत्।
అక్కడ అకస్మాత్తుగా అగ్ని ప్రబలింది; ప్రాసాదమూ దహించబడసాగింది. మండుతున్న ప్రాసాదాన్ని చూచి వానరసేనాధిపతి, ఇంద్రుడు వజ్రంతో అసురులను సంహరించినట్లే, వందమంది రాక్షసులను సంహరించాడు. అనంతరం శ్రీమాన్ హనుమంతుడు ఆకాశంలో నిలిచి ఈ వచనమును పలికెను.
Verse 19
तत्र चाग्निस्समभवत्प्रासादश्चाप्यदह्यत।।5.43.18।।दह्यमानं ततो दृष्ट्वा प्रासादं हरियूथपः।स राक्षसशतं हत्त्वा वज्रेणेन्द्र इवासुरान्।।5.43.19।।अन्तरिक्षे स्थितश्श्तीमानिदं वचनमब्रवीत्।
అప్పుడు మండిపోతున్న ప్రాసాదాన్ని చూచి వానరయూథపతి వజ్రధారి ఇంద్రుడు అసురులను సంహరించినట్లు వందమంది రాక్షసులను సంహరించాడు. అనంతరం ఆకాశంలో నిలిచి ఆ శ్రీమంతుడు ఈ వచనమును పలికెను.
Verse 20
मादृशानां सहस्राणि विसृष्टानि महात्मनाम्।।।।बलिनां वानरेन्द्राणां सुग्रीववशवर्तिनाम्।अटन्ति वसुधां कृत्स्नां वयमन्ये च वानराः।।।।
నన్నువంటి మహాత్ములైన వీరులు వేల సంఖ్యలో పంపబడినారు.
Verse 21
मादृशानां सहस्राणि विसृष्टानि महात्मनाम्।।5.43.20।।बलिनां वानरेन्द्राणां सुग्रीववशवर्तिनाम्।अटन्ति वसुधां कृत्स्नां वयमन्ये च वानराः।।5.43.21।।
మేము మరియు ఇతర వానరులు—బలవంతులైన వానరేంద్రులు, సుగ్రీవుని ఆజ్ఞకు లోబడి—సర్వ భూమండలమంతా సంచరిస్తున్నాము.
Verse 22
दशनागबलाः केचित्केचिद्दशगुणोत्तराः।केचिन्नागसहस्रस्य बभूवुस्तुल्यविक्रमाः।।।।
వారిలో కొందరు పది ఏనుగుల బలముగలవారు, కొందరు దానికి పది రెట్లు అధికులు; మరికొందరు సహస్ర ఏనుగుల సమాన పరాక్రమముగలవారు.
Verse 23
सन्ति चौघबलाः केचित्केचिद्वायुबलोपमाः।अप्रमेयबलाश्चान्ये तत्रासन्हरियूथपाः।।।।
కొందరికి వరద ప్రవాహంలాంటి బలం, కొందరికి వాయుబలంతో సమాన శక్తి; అక్కడ మరికొందరు వానరయూథపతులు అప్రమేయమైన, అపార బలముగలవారు కూడా ఉన్నారు.
Verse 24
ईदृग्विधैस्तु हरिभिर्वृतो दन्तनखायुधैः।शतैश्शतसहस्रैश्च कोटीभिरयुतैरपि।।।।आगमिष्यति सुग्रीवः सर्वेषां वो निषूदनः।
పళ్లు, గోర్లు ఆయుధాలుగా యుద్ధం చేసే అటువంటి వానరసేనలతో చుట్టుముట్టబడి—వందలుగా, లక్షలుగా, కోట్లుగా, అయుతాలుగా—సుగ్రీవుడు వచ్చును; మీ అందరినీ సంహరించువాడు అతడే।
Verse 25
नेयमस्ति पुरी लङ्का न यूयं न च रावणः।।।यस्मादिक्ष्वाकुनाथेन बद्धं वैरं महात्मना।
ఈ లంకాపురి నిలువదు; మీరు నిలువరు; రావణుడూ నిలువడు; ఎందుకంటే మహాత్ముడైన ఇక్ష్వాకువంశనాథుడు ధర్మార్థంగా ఈ వైరం బద్ధం చేసెను।
Frequently Asked Questions
Hanuman chooses escalated, targeted destruction: after ruining the garden he deliberately turns to the Chaitya-like palace to demonstrate strength, while keeping the act framed as war against hostile rākṣasa forces rather than indiscriminate violence.
Power is ethically meaningful when subordinated to rightful purpose: Hanuman’s self-identification as Rama’s servant and his victory proclamations show that might (bala) is legitimized by allegiance to dharma, not by personal conquest.
The Chaitya-prāsāda/Vimāna of Lanka is foregrounded as a cultural-symbolic monument; comparisons to Mount Meru and the Ganga’s whirlpool supply a cosmographic and poetic map that situates Lanka within classical Sanskrit imaginative geography.