Sarga 34
सीताहनूमद्भाषणम् — Sita Tests the Messenger; Hanuman Offers Reassurance
सुन्दरकाण्ड
సుందరకాండ 34వ సర్గంలో అశోకవాటికలో సీతా–హనుమంతుల మధ్య అత్యంత కీలకమైన ప్రమాణీకరణ సంభాషణ జరుగుతుంది. హనుమంతుడు సమీపించి నమస్కరించగా, శోకభయాలతో కలత చెందిన సీత జనస్థానంలో జరిగిన పూర్వ మాయను స్మరించి ఇతడు రావణుడే వేషధారిగా వచ్చాడేమో అని అనుమానిస్తుంది. రాక్షసుల కామరూపత్వం (రూపం మార్చుకునే శక్తి)ను తలచి ఆమెకు భయం కలుగుతూనే, అంతరంగంలో ఒక నమ్మకం కూడా మొలకెత్తుతుంది; ఇతని సన్నిధిలో తన మనసుకు ప్రీతి, శాంతిసుఖం కలుగుతున్నదని చెప్పి అది శత్రుమాయ కాదని సూక్ష్మంగా నిర్ధారిస్తుంది. హనుమంతుడు ఆదర్శ దూతగా తనను రామదూతనని పరిచయం చేసుకొని, రామ–లక్ష్మణ–సుగ్రీవుల కుశలప్రశ్నలను తెలియజేస్తాడు. సూర్యుడు, చంద్రుడు, విష్ణువు, వైశ్రవణుడు వంటి ఉపమానాలతో శ్రీరాముని గుణాలను స్తుతించి తన విశ్వసనీయతను స్థాపిస్తాడు. అయినా సీతకు స్వప్నమా యథార్థమా, భ్రమా సత్యమా అనే సందేహం కొనసాగుతుంది; చివరికి హనుమంతుడు అనుమానాన్ని విడిచి విశ్వాసం ఇవ్వమని స్పష్టంగా ప్రార్థిస్తాడు. ఈ సర్గ బోధ—సంకటంలో పరిశీలన కఠినంగా ఉండాలి; అయితే కరుణా, సత్యవాక్యం బలవంతం లేకుండానే విశ్వాసాన్ని పునర్నిర్మిస్తాయి।
Shlokas
Verse 1
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा हनुमान्हरिपुङ्गवः।दुःखाद्दुःखाभिभूताया स्सान्त्वमुत्तरमब्रवीत्।।।।
దుఃఖముచేత మరింత దుఃఖగ్రస్తమైన ఆమె మాటలు విని, వానరులలో శ్రేష్ఠుడైన హనుమంతుడు తానూ వ్యథపడుతూ, ఆమెను ఓదార్చుటకు సమాధాన వాక్యములు పలికెను।
Verse 2
अहं रामस्य सन्देशाद्देवि दूतस्तवागतः।वैदेहि कुशली रामस्त्वां च कौशलमब्रवीत्।।।।
దేవి వైదేహీ! శ్రీరాముని ఆజ్ఞతో నీ వద్దకు దూతగా నేను వచ్చాను. శ్రీరాముడు కుశలంగా ఉన్నాడు; నీ కుశలక్షేమమును కూడా పలికాడు.
Verse 3
यो ब्रह्ममस्त्रं वेदांश्च वेद वेदविदांवरः।स त्वां दाशरथी रामो देवि कौशलमब्रवीत्।।।।
బ్రహ్మాస్త్రాన్ని, వేదాలను తెలిసినవాడు, వేదవిదులలో శ్రేష్ఠుడు—అటువంటి దశరథనందనుడు శ్రీరాముడు, హే దేవీ, నీ కుశలక్షేమాన్ని అడిగాడు।
Verse 4
लक्ष्मणश्च महातेजा भर्तुस्तेऽनुचरः प्रियः।कृतवान्शोकसन्तप्तश्शिरसा तेऽभिवादनम्।।।।
మహాతేజస్సుగల లక్ష్మణుడు కూడా—నీ భర్తకు ప్రియమైన అనుచరుడు—శోకంతో దగ్ధుడై ఉన్నప్పటికీ శిరస్సు వంచి నీకు ప్రణామములు, అభివందనములు అర్పిస్తున్నాడు।
Verse 5
सा तयोः कुशलं देवी निशम्य नरसिंहयोः।प्रीतिसंहृष्टसर्वाङ्गी हनुमन्तमथाब्रवीत्।।।।
ఆ ఇద్దరు నరసింహసమ వీరుల క్షేమవార్త విని దేవి (సీత) సర్వాంగములలో ఆనందంతో పులకించెను; అనంతరం హనుమంతునితో పలికెను।
Verse 6
कल्याणी बत गाथेयं लौकिकी प्रतिभाति मा।एति जीवन्तमानन्दो नरं वर्षशतादपि।।।।
అహో! ఈ లోకప్రసిద్ధమైన మాట నాకు కల్యాణకరమైన సత్యంలా తోచుచున్నది—జీవించి ఉన్న మనిషికి వందేళ్ల తరువాత కూడా ఆనందం వచ్చి చేరును।
Verse 7
तया समागते तस्मिन्प्रीतिरुत्पादिताऽद्भुता।परस्परेण चालापं विश्वस्तौ तौ प्रचक्रतुः।।।।
అతడు (హనుమాన్) ఆమెను (సీతను) కలిసిన వెంటనే ఆశ్చర్యకరమైన ప్రీతి ఉద్భవించెను; పరస్పరం విశ్వసించి ఆ ఇద్దరూ ఆత్మీయంగా సంభాషించసాగిరి।
Verse 8
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा हनुमान्हरियूथपः।सीतायाश्शोकदीनायास्समीपमुपचक्रमे।।।।
ఆమె మాటలు విని వానరయూథముల నాయకుడైన హనుమాన్, శోకంతో దుఃఖితమైన సీతకు మరింత సమీపముగా చేరసాగెను।
Verse 9
यथा यथा समीपं स हनुमानुपसर्पति।तथा तथा रावणं सा तं सीता परिशङ्कते।।।।
హనుమాన్ ఎంత ఎంత సమీపముగా చేరుచున్నాడో, సీత అంత అంతగా అతనిని రావణుడేనని అనుమానించుచుండెను।
Verse 10
अहो धिग्दुष्कृतमिदं कथितं हि यदस्य मे।रूपान्तरमुपागम्य स एवायं हि रावणः।।।।
అయ్యో, నాపై ధిక్కారం! చెప్పకూడని మాటను నేను చెప్పివేశాను. వేరే రూపం ధరించి వచ్చినవాడు నిశ్చయంగా ఇదే రావణుడు.
Verse 11
तामशोकस्य शाखां सा विमुक्त्वा शोककर्शिता।तस्यामेवानवद्याङ्गी धरण्यां समुपाविशत्।।।।
శోకంతో క్షీణించిన సీత అశోక వృక్షశాఖను విడిచిపెట్టి, నిర్దోష అవయవాలుగల ఆమె అక్కడే నేలపై కూర్చుంది.
Verse 12
हनुमानपि दुःखार्तां तां दृष्ट्वा भयमोहिताम्।अवन्दत महाबाहुस्ततस्तां जनकात्मजाम्।।।।सा चैनं भयवित्रस्ता भूयो नैवाभ्युदैक्षत।
దుఃఖంతో బాధపడుతూ భయంతో మోహితమైన సీతను చూసి మహాబాహువు హనుమంతుడు జనకనందినికి నమస్కరించాడు. అయితే భయంతో వణికిన సీత అతనివైపు మళ్లీ చూడలేదు.
Verse 13
तं दृष्ट्वा वन्दमानं तु सीता शशिनिभानना।।।।अब्रवीद्धीर्घमुच्छवस्य वानरं मधुरस्वरा।
అతడు నమస్కరిస్తున్నదాన్ని చూసి చంద్రవదన సీత దీర్ఘంగా నిట్టూర్చి, మధుర స్వరంతో ఆ వానరునితో పలికింది.
Verse 14
मायां प्रविष्टो मायावी यदि त्वं रावणस्स्वयम्।।।।उत्पादयसि मे भूयस्सन्तापं तन्न शोभनम्।
మాయతో, వేషాంతరంతో ఇక్కడ ప్రవేశించినవాడు నీవే స్వయంగా ఆ మాయావి రావణుడైతే, నా వేదనను మళ్లీ పెంచుతున్నావు—ఇది తగదు.
Verse 15
स्वं परित्यज्य रूपं यः परिव्राजकरूपध्रुत्।जनस्थाने मया दृष्टस्त्वं स एवासि रावणः।।।।
తన స్వరూపాన్ని విడిచి, పరివ్రాజక వేషం ధరించి జనస్థానంలో నేను చూసినవాడివి—నీవే ఆ రావణుడవు।
Verse 16
उपवासकृशां दीनां कामरूप निशाचर।सन्तापयसि मां भूयस्सन्तप्तां तन्न शोभनम्।।।।
హే కామరూప నిశాచరా! ఉపవాసంతో క్షీణించి, దీనంగా, శోకంతో దగ్ధమైన నన్ను మళ్లీ మళ్లీ బాధించడం శోభనము కాదు।
Verse 17
अथवा नैतदेवं हि यन्मया परिशङ्कितम्।।।।मनसो हि मम प्रीतिरुत्पन्ना तव दर्शनात्।
లేదా నేను అనుకున్న అనుమానం నిజం కాకపోవచ్చు; ఎందుకంటే నిన్ను దర్శించగానే నా మనసులో ఆనందం కలిగింది।
Verse 18
यदि रामस्य दूतस्त्वमागतो भद्रमस्तु ते।।।।पृच्छामि त्वां हरिश्रेष्ठ प्रिया रामकथा हि मे।
నీవు రాముని దూతగా వచ్చి ఉంటే నీకు మంగళం కలుగుగాక। హరిశ్రేష్ఠా, నిన్ను అడుగుతున్నాను—రామకథ నాకు ఎంతో ప్రియము।
Verse 19
गुणान्रामस्य कथय प्रियस्य मम वानर।।।।चित्तं हरसि मे सौम्य नदीकूलं यथा रयः।
హే వానరా! నాకు ప్రియమైన రాముని గుణాలను చెప్పు. హే సౌమ్యా! నది ప్రవాహం తీరం కొట్టుకుపోయినట్లే నీవు నా చిత్తాన్ని హరించుచున్నావు।
Verse 20
अहो स्वप्नस्य सुखता याहमेवं चिराहृता।।।।प्रेषितं नाम पश्यामि राघवेण वनौकसम्।
అహో! ఈ స్వప్నం ఎంత సుఖదాయకం—ఇంతకాలం తరువాత కూడా రాఘవుడు పంపిన అరణ్యవాసి వానరుణ్ని నేను చూస్తున్నట్లుంది.
Verse 21
स्वप्नेऽपि यद्यहं वीरं राघवं सहलक्ष्मणम्।।।।पश्येयं नावसीदेयं स्वप्नोऽपि मम मत्सरी।
స్వప్నంలోనైనా లక్ష్మణునితో కూడిన వీర రాఘవుణ్ని నేను చూడగలిగితే, నేను నిరాశలో కూరుకుపోను; కాని స్వప్నమూ నాకు శత్రువులా ఉంది.
Verse 22
नाहं स्वप्नमिमं मन्ये स्वप्ने दृष्ट्वा हि वानरम्।।।।न शक्योऽभ्युदयः प्राप्तुं प्राप्तश्चाभ्युदयो मम।
నేను దీనిని స్వప్నమని అనుకోను; ఎందుకంటే స్వప్నంలో వానరుణ్ని చూడటం వల్ల శుభోదయం కలగదు—కానీ నాకు ఇప్పుడు నిజంగా శుభోదయం కలిగింది.
Verse 23
किन्नु स्याचित्तमोहोऽयं भवेद्वातगतिस्त्वियम्।।।।उन्मादजो विकारो वा स्यादियं मृगतृष्णिका।
అయితే ఇది ఏమిటి—మనస్సు మోహమా? లేక అంతర్వాయు గతి వికృతమా? ఉన్మాదజన్యమైన మార్పా? లేక ఇది కేవలం మృగతృష్ణికా?
Verse 24
अथवा नायमुन्मादो मोहोऽप्युन्मादलक्षणः।।।।सम्बुध्ये चाहमात्मानमियं चापि वनौकसम्।
లేదా ఇది ఉన్మాదం కాదు; ఉన్మాదలక్షణముగల మోహమూ కాదు. నేను నా స్వరూపాన్ని స్పష్టంగా గ్రహించాను; ఈ వనవాసినీ కూడా బాగా తెలుసుకున్నాను।
Verse 25
इत्येवं बहुधा सीता सम्प्रधार्य बलाबलम्।।।।रक्षसां कामरूपत्वान्मेने तं राक्षसाधिपम्।
ఇలా సీత అనేక విధాలుగా బలాబలాలను ఆలోచించింది. రాక్షసులకు ఇష్టానుసారంగా రూపం ధరించే శక్తి ఉందని గుర్తుచేసుకొని అతడిని రాక్షసాధిపతిగా అనుమానించింది।
Verse 26
एतां बुद्धिं तदा कृत्वा सीता सा तनुमध्यमा।।।।न प्रतिव्याजहाराथ वानरं जनकात्मजा।
ఆ నిర్ణయాన్ని మనసులో స్థిరపరచుకొని, సన్ననడుము గల జనకాత్మజ సీత ఆ వానరునికి ప్రతివచనం చెప్పలేదు।
Verse 27
सीतायाश्चिन्तितं बुद्ध्वा हनुमान्मारुतात्मजः।।।।श्रोत्रानुकूलैर्वचनैस्तदा तां संप्रहर्षयत्।
సీత మనసులోని ఆలోచనను గ్రహించిన మారుతాత్మజ హనుమాన్, శ్రవణానుకూలమైన వచనాలతో ఆమెను ఆనందింపజేశాడు।
Verse 28
आदित्य इव तेजस्वी लोककान्तश्शशी यथा।।।।राजा सर्वस्य लोकस्य देवो वैश्रवणो यथा।विक्रमेणोपपन्नश्च यथा विष्णुर्महायशाः।।।।
రాముడు సూర్యునివలె తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తాడు; చంద్రునివలె లోకానికి ప్రీతికరుడు. సమస్త లోకానికి రాజువలె, దేవ వైశ్రవణునివలె; మహాయశస్సుగల విష్ణువలె పరాక్రమసంపన్నుడు।
Verse 29
आदित्य इव तेजस्वी लोककान्तश्शशी यथा।।5.34.28।।राजा सर्वस्य लोकस्य देवो वैश्रवणो यथा।विक्रमेणोपपन्नश्च यथा विष्णुर्महायशाः।।5.34.29।।
ఆయన ఆదిత్యునివలె తేజోవంతుడు, చంద్రునివలె లోకప్రియుడు. సమస్త లోకానికి రాజువలె, వైశ్రవణుడు (కుబేరుడు) వలె ఐశ్వర్యవంతుడు; మహాయశస్వి విష్ణువలె పరాక్రమసంపన్నుడు।
Verse 30
सत्यवादी मधुरवाग्देवो वाचस्पतिर्यथा।रूपवान्सुभग श्रीमान् कन्दर्प इव मूर्तिमान्।।।।
ఆయన సత్యవాది, మధురవాక్కులతో పలుకువాడు—వాచస్పతి దేవునివలె. రూపవంతుడు, సుభగుడు, శ్రీమంతుడు—మూర్తిమంతుడైన కందర్పునివలె।
Verse 31
स्थानक्रोधः प्रहर्ता च श्रेष्ठो लोके महारथः।बाहुच्छायामवष्टब्धो यस्य लोको महात्मनः।।।।
ఆయన క్రోధం తగిన చోటే ఉద్భవిస్తుంది; దోషులను శిక్షించే వాడు. లోకంలో శ్రేష్ఠ మహారథి; ఆ మహాత్ముని భుజఛాయలో సమస్త లోకం ఆశ్రయం పొందుతుంది।
Verse 32
अपकृष्याश्रमपदान्मृगरूपेण राघवम्।शून्ये येनापनीतासि तस्य द्रक्ष्यसि यत्फलम्।।।।
మృగరూపం ధరించి రాఘవుణ్ణి ఆశ్రమస్థానంనుండి దూరంగా లాక్కెళ్లి, నిన్ను శూన్యస్థలానికి అపహరించిన వాడి కర్మఫలాన్ని నీవు తప్పక చూచెదవు।
Verse 33
न चिराद्रावणं संख्ये यो वधिष्यति वीर्यवान्।रोषप्रमुक्तैरिषुभिर्ज्वलद्भिरिव पावकैः।।।।तेनाहं प्रेषितो दूत स्त्वत्सकाशमिहागतः।त्वद्वियोगेन दुःखार्त स्स त्वां कौशलमब्रवीत्।।।।
ఎక్కువ కాలం కాకముందే ఆ వీర్యవంతుడు యుద్ధరంగంలో రావణుని వధిస్తాడు—కోపంతో విడిచిన, అగ్నివలె జ్వలించే బాణాలతో. అందుకే నన్ను దూతగా పంపి, నీ సన్నిధికి వచ్చాను. నీ వియోగంతో దుఃఖార్తుడైన ఆయన నీ కుశలక్షేమం అడుగుతున్నాడు.
Verse 34
न चिराद्रावणं संख्ये यो वधिष्यति वीर्यवान्।रोषप्रमुक्तैरिषुभिर्ज्वलद्भिरिव पावकैः।।5.34.33।।तेनाहं प्रेषितो दूत स्त्वत्सकाशमिहागतः।त्वद्वियोगेन दुःखार्त स्स त्वां कौशलमब्रवीत्।।5.34.34।।
ఇది ముందుగా చెప్పిన మాటల పునరుక్తి—త్వరలోనే ఆ వీర్యవంతుడు యుద్ధంలో రావణుని వధిస్తాడు, కోపంతో విడిచిన అగ్నివలె జ్వలించే బాణాలతో. అందుకే నేను దూతగా నీ వద్దకు వచ్చాను; నీ వియోగంతో దుఃఖించిన శ్రీరాముడు నీ కుశలక్షేమం అడుగుతున్నాడు.
Verse 35
लक्ष्मणश्च महातेजास्सुमित्रानन्दवर्धनः।अभिवाद्य महाबाहुस्स त्वां कौशलमब्रवीत्।।।।
మహాతేజస్సుగల లక్ష్మణుడు—సుమిత్రానందవర్ధనుడు, మహాబాహువు—నిన్ను అభివాదించి నీ కుశలక్షేమం అడుగుతున్నాడు.
Verse 36
रामस्य च सखा देवि सुग्रीवो नाम वानरः।राजा वानरमुख्यानां स त्वां कौशलमब्रवीत्।।।।
హే దేవి, రాముని స్నేహితుడు సుగ్రీవుడు అనే వానరుడు—వానరముఖ్యుల రాజు—అతడూ నీ కుశలక్షేమం అడుగుతున్నాడు.
Verse 37
नित्यं स्मरति रामस्त्वां ससुग्रीव स्सलक्ष्मणः।दिष्ट्या जीवसि वैदेहि राक्षसीवशमागता।।।।
హే వైదేహి, సుగ్రీవుడితోను లక్ష్మణుడితోను కూడిన శ్రీరాముడు నిన్ను నిత్యం స్మరిస్తున్నాడు. దైవానుగ్రహంతో నీవు జీవించి ఉన్నావు, రాక్షసీ వశానికి వచ్చినప్పటికీ.
Verse 38
नचिराद्द्रक्ष्यसे रामं लक्ष्मणं च महाबलम्।मध्ये वानरकोटीनां सुग्रीवं चामितौजसम्।।।।
అచిరంలోనే నీవు శ్రీరాముని, మహాబలుడైన లక్ష్మణుని, అలాగే వానర కోటుల మధ్య నిలిచిన అపార పరాక్రమశాలియైన సుగ్రీవుని కూడా దర్శించెదవు।
Verse 39
अहं सुग्रीवसचिवो हनुमान्नाम वानरः।प्रविष्टो नगरीं लङ्कां लङ्घयित्वा महोदधिम्।।।।
నేను సుగ్రీవుని మంత్రి, హనుమానుడు అనే వానరుణ్ని; మహాసముద్రాన్ని లంఘించి లంకానగరంలో ప్రవేశించాను।
Verse 40
कृत्वा मूर्ध्नि पदन्यासं रावणस्य दुरात्मनः।त्वां द्रष्टुमुपयातोऽहं समाश्रित्य पराक्रमम्।।।।
దురాత్ముడైన రావణుని శిరస్సుపై పాదన్యాసం చేసినట్టుగా, నా పరాక్రమాన్ని ఆశ్రయించి, నిన్ను దర్శించుటకు నేను వచ్చాను।
Verse 41
नाहमस्मि तथा देवि यथा मामवगच्छसि।विशङ्का त्यज्यतामेषा श्रद्धत्स्व वदतो मम।।।।
హే దేవీ, నీవు నన్ను ఎలా అనుమానిస్తున్నావో నేను అలా కాను. ఈ శంకను విడిచిపెట్టు; నేను చెప్పు మాటలను విశ్వసించు।
Frequently Asked Questions
The dilemma is trust under coercive conditions: Sītā must decide whether the approaching vanara is a genuine messenger or Rāvaṇa using māyā (disguise). Hanumān’s key action is to respond with non-threatening reverence (prostration) and verifiable, welfare-centered speech rather than force, aligning with envoy ethics.
The chapter teaches disciplined discernment: suspicion is rational when adversaries can manipulate appearances, yet inner indicators (calm prīti), consistent truthful speech, and dharmic conduct can serve as practical criteria for validation. Compassionate language becomes a method of restoring agency and clarity in grief.
Aśoka-vāṭikā in Laṅkā is the primary landmark, with the Aśoka tree branch marking Sītā’s captivity setting. The episode also references Jana-sthāna (site of earlier deception) and the Mahodadhi (ocean) that Hanumān crosses, mapping the mission’s route and cultural memory of disguise and abduction.