Sarga 33
हनूमत्सीतासंवादः (Hanumān–Sītā Dialogue and Identity Verification)
सुन्दरकाण्ड
ఈ సర్గలో అశోకవాటికలో హనుమంతుడు సీతాదేవిని సమీపించే విధానం, ఆమెను గుర్తించేందుకు చేసే జాగ్రత్తైన పరిశీలన వర్ణించబడుతుంది. అతడు వృక్షం నుండి దిగివచ్చి వినీతమైన, భయంకరంగా కాకుండా శాంతరూపంతో నిలిచి, శిరస్సుపై అంజలి ఉంచి ప్రణిపాతం చేసి మధురవాణితో సీతను సంబోధించి తన గౌరవభావాన్ని తెలియజేస్తాడు. మొదట లక్షణాల ద్వారా ఆమె స్వరూపాన్ని పరీక్షిస్తాడు—కన్నీళ్లు, భారమైన నిట్టూర్పులు, భూమిని తాకడం వలన ఆమె దేవత కాదు, మానవదేహధారిణి అని గ్రహిస్తాడు; అలాగే గుణలక్షణాల ద్వారా రాజకులసంభవమని నిర్ధారించుకుంటాడు. తరువాత స్పష్టమైన పరీక్షగా—జనస్థానంలో నుండి రావణుడు అపహరించిన రామపత్నీ సీత నీవే అయితే, నీవే అలా చెప్పుమని అడుగుతాడు. రాముని గుణకీర్తన విని సీత ధైర్యం పొందుతుంది; వంశపరిచయంతో తన కథను చెబుతుంది—దశరథునితో సంబంధం, జనకుని కుమార్తెగా జన్మ, రామునితో వివాహం, కలిసి గడిపిన సౌభాగ్య సంవత్సరాలు, కైకేయి వరప్రార్థన వల్ల భంగమైన పట్టాభిషేక సిద్ధత. రాముని సత్యనిష్ఠ, రాజవస్త్రత్యాగం, తాను స్వచ్ఛందంగా వనవాసానికి అనుసరించిన తీర్మానం, లక్ష్మణుని సిద్ధత, వనప్రవేశం, చివరికి రావణుని అపహరణ మరియు రెండు నెలల గడువు అన్నీ వివరిస్తుంది. ఈ విధంగా ధర్మయుక్తమైన స్వపరిచయం, వివరమైన వృత్తాంతం ద్వారా అనుమానం తొలగి గుర్తింపు స్థిరపడుతుంది.
Shlokas
Verse 1
सोऽवतीर्य द्रुमात्तस्माद्विद्रुमप्रतिमाननः।विनीतवेषः कृपणः प्रणिपत्योपसृत्य च।।।।तामब्रवीन्महातेजा हनूमान्मारुतात्मजः।शिरस्यञ्जलिमाधाय सीतां मधुरया गिरा।।।।
ఆ వృక్షం నుండి దిగివచ్చి, పగడంలాంటి ముఖకాంతి గల హనుమంతుడు వినయవేషంతో దీనభావంగా ముందుకు వచ్చెను. నమస్కరించి సమీపించి, మహాతేజస్సు గల మారుతాత్మజ హనుమాన్ శిరస్సుపై అంజలి ఉంచి మధుర వాక్యాలతో సీతను పలికెను.
Verse 2
सोऽवतीर्य द्रुमात्तस्माद्विद्रुमप्रतिमाननः।विनीतवेषः कृपणः प्रणिपत्योपसृत्य च।।5.33.1।।तामब्रवीन्महातेजा हनूमान्मारुतात्मजः।शिरस्यञ्जलिमाधाय सीतां मधुरया गिरा।।5.33.2।।
అప్పుడు ఆ వృక్షం నుండి దిగివచ్చి, పగడంలాంటి ముఖకాంతి గల హనుమంతుడు వినయవేషం ధరించి, దీనభావంతో నమస్కరించి ఆమెకు సమీపించాడు. మహాతేజస్సుగల మారుతాత్మజుడు శిరస్సుపై అంజలి ఉంచి మధురవాక్యాలతో సీతను ఉద్దేశించి పలికాడు.
Verse 3
का नु पद्मपलाशाक्षि क्लिष्टकौशेयवासिनि।द्रुमस्य शाखामालम्ब्य तिष्ठसि त्वमनिन्दिते।।।।
హే పద్మపలాశాక్షీ, ముడుచుకున్న కౌశేయవస్త్రధారిణీ, అనిందితే! నీవెవరు? వృక్షశాఖను ఆశ్రయించి ఇక్కడ నిలుచున్నావు.
Verse 4
किमर्थम् तव नेत्राभ्यां वारि स्रवति शोकजम्।पुण्डरीकपलाशाभ्यां विप्रकीर्णमिवोदकम्।।।।
ఏ కారణంతో నీ కన్నుల నుండి శోకజలము స్రవిస్తోంది? తెల్ల తామర రేకుల నుండి చిందిన నీటిలా చుక్కలుగా జారుతోంది.
Verse 5
सुराणामसुराणां वा नागगन्धर्वरक्षसाम्।यक्षाणां किन्नराणां वा का त्वं भवसि शोभने।।।।
హే శోభనే! నీవెవరు—దేవులలోనిదా, అసురులలోనిదా, నాగ-గంధర్వ-రాక్షసులలోనిదా, లేక యక్షులలోనిదా లేదా కిన్నరులలోనిదా?
Verse 6
का त्वं भवसि रुद्राणां मरुतां वा वरानने।वसूनां हि वरारोहे देवता प्रतिभासि मे।।।।
హే వరాననే! నీవెవరు—రుద్రులలోనిదానివా, మరుతులలోనిదానివా, లేక వసువులలోనిదానివా? హే వరారోహే! నీవు నాకు దేవతవలెనే ప్రకాశిస్తున్నావు।
Verse 7
कि नु चन्द्रमसा हीना पतिता विबुधालयात्।रोहिणी ज्योतिषां श्रेष्ठा श्रेष्ठसर्वगुणान्विता।।।।
చంద్రుని నుండి వియోగమై, దేవలోకమునుండి పడిపోయిన—జ్యోతిష్యులలో శ్రేష్ఠ, సర్వోత్తమ గుణసంపన్న రోహిణివేనా?
Verse 8
का त्वं भवसि कल्याणि त्वमनिन्दितलोचने।कोपाद्वा यदि वा मोहाद्भर्तारमसितेक्षणे।।।।वसिष्ठं कोपयित्वा त्वं नासि कल्याण्यरुन्धती।
హే కల్యాణీ, హే అనిందితలోచనే! నీవెవరు? హే అసితేక్షణే! కోపముచేతనో మోహముచేతనో నీ భర్తను నొప్పించితివా? హే కల్యాణీ! వసిష్ఠుని కోపింపజేసి ఇక్కడికి వచ్చిన ఆ అరుంధతివేనా నీవు?
Verse 9
को नु पुत्रः पिता भ्राता भर्ता वा ते सुमध्यमे।।।।अस्माल्लोकादमुं लोकं गतं त्वमनुशोचसि।
హే సుమధ్యమే! నీకు ఎవరు—కుమారుడా, తండ్రియా, సోదరుడా, లేక భర్తనా—ఈ లోకమునుండి పరలోకమునకు వెళ్లిపోయి, నీవు అతనికై శోకిస్తున్నావు?
Verse 10
रोदनादतिनिश्श्वासाद्भूमिसंस्पर्शनादपि।।।।न त्वां देवीमहं मन्ये राज्ञ स्सर्वज्ञावधारणात्।
నీ ఏడుపు, తీవ్రమైన నిశ్శ్వాసాలు, నేలను తాకడం—మరియు రాజకుల లక్షణాలు స్పష్టంగా కనిపించుట వలన—హే దేవి, నేను నిన్ను దేవతగా భావించను.
Verse 11
व्यञ्जनानि च ते यानि लक्षणानि च लक्षये।।।।महिषी भूमिपालस्य राजकन्या च मे मता।
నీ యందు నేను గమనిస్తున్న సూచకచిహ్నాలు, విశిష్ట లక్షణాలు చూచి—నీవు ఏదో భూపాలుని ప్రధాన మహిషివో, లేక రాజకన్యవో అని నేను నిర్ణయిస్తున్నాను.
Verse 12
रावणेन जनस्थानाद्बलादपदहृता यदि।।।।सीता त्वमसि भद्रं ते तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः।
నీవే జనస్థానమునుండి రావణుడు బలవంతంగా అపహరించిన సీతవైతే—నీకు మంగళం కలుగుగాక—నేను అడుగుతున్నాను, అది నాకు స్పష్టంగా చెప్పుము.
Verse 13
यथा हि तव वै दैन्यं रूपं चाप्यतिमानुषम्।।।।तपसा चान्वितो वेषस्त्वं राममहिषी ध्रुवम्।
నీ దైన్యస్థితి, మానవాతీతమై కనిపించే నీ సౌందర్యం, తపస్సుతో గుర్తింపబడిన నీ వేషధారణ—ఇవన్నీ చూచి నీవు శ్రీరాముని మహిషివని నాకు ధృఢ నిశ్చయం.
Verse 14
सा तस्य वचनं श्रुत्वा रामकीर्तनहर्षिता।।।।उवाच वाक्यं वैदेही हनुमन्तं द्रुमाश्रितम्।
అతని మాటలు విని, శ్రీరామకీర్తనతో హర్షితమైన వైదేహి, వృక్షాశ్రయమున నిలిచిన హనుమంతునితో వాక్యమును పలికెను.
Verse 15
पृथिव्यां राजसिंहानां मुख्यस्य विदितात्मनः।।।।स्नुषा दशरथस्याहं शत्रुसैन्यप्रतापिनः।
నేను భూమిపై సింహసమాన రాజులలో ప్రధానుడు, ఆత్మజ్ఞుడు, శత్రుసేనలను ప్రతాపంతో దమనించే దశరథుని కోడలిని.
Verse 16
दुहिता जनकस्याहं वैदेहस्य महात्मनः।।।।सीतेति नाम नाम्नाऽहं भार्या रामस्य धीमतः।
నేను మహాత్ముడైన విదేహరాజు జనకుని కుమార్తెను. నా పేరు సీత; నేను ధీమంతుడైన శ్రీరాముని ధర్మపత్ని.
Verse 17
समा द्वादश तत्राहं राघवस्य निवेशने।।।।भुञ्जाना मानुषान्भोगान्सर्वकामसमृद्धिनी।
అక్కడ రాఘవుని నివాసంలో నేను పన్నెండు సంవత్సరాలు నివసించాను—మానవసుఖాలను అనుభవిస్తూ, సమస్త కోరికల సమృద్ధితో పరిపూర్ణంగా.
Verse 18
तत्र त्रयोदशे वर्षे राज्येनेक्ष्वाकुनन्दनम्।।।।अभिषेचयितुं राजा सोपाध्यायः प्रचक्रमे।
అనంతరం పదమూడవ సంవత్సరంలో రాజు రాజగురువుతో కలిసి ఇక్ష్వాకువంశానందుడైన శ్రీరాముని రాజ్యాభిషేకం చేయుటకు ఏర్పాట్లు ప్రారంభించాడు.
Verse 19
तस्मिन्सम्भ्रियमाणे तु राघवस्याभिषेचने।।।।कैकयी नाम भर्तारं देवी वचनमब्रवीत्।
రాఘవుని అభిషేక ఏర్పాట్లు జరుగుతున్న వేళ, కైకేయి అనే దేవి తన భర్తతో మాటలు పలికింది.
Verse 20
न पिबेयं न खादेयं प्रत्यहं मम भोजनम्।।।।एष मे जीवितस्यान्तो रामो यद्यभिषिच्यते।
నేను త్రాగను, ప్రతిరోజు భోజనమూ చేయను; రామునికి అభిషేకం జరిగితే అదే నా జీవితం యొక్క అంతము.
Verse 21
यत्तदुक्तं त्वया वाक्यं प्रीत्या नृपतिसत्तम।।।।तच्छेन्न वितथं कार्यं वनं गच्छतु राघवः।
హే నృపశ్రేష్ఠా! ప్రేమతో మీరు ఒకనాడు పలికిన వాక్యం అసత్యం కాకూడదనుకుంటే, రాఘవుడు వనానికి వెళ్లుగాక.
Verse 22
स राजा सत्यवाग्देव्या वरदानमनुस्मरन्।।।।मुमोह वचनं श्रुत्वा कैकेय्याः क्रूरमप्रियम्।
సత్యవాక్కులైన ఆ రాజు, దేవికి ఇచ్చిన వరదానాలను స్మరించుచూ, కైకేయి యొక్క క్రూరమైన అప్రియ వచనాలు విని మూర్ఛించాడు.
Verse 23
ततस्तु स्थविरो राजा सत्ये धर्मे व्यवस्थितः।।।।ज्येष्ठं यशस्विनं पुत्रं रुदन्राज्यमयाचत।
అప్పుడు వృద్ధుడైన రాజు—సత్యధర్మాలలో స్థిరుడై—ఏడుస్తూ తన యశస్వి జ్యేష్ఠపుత్రుని రాజ్యాన్ని స్వీకరించమని యాచించాడు.
Verse 24
स पितुर्वचनं श्रीमानभिषेकात्परं प्रियम्।।।।मनसा पूर्वमासाद्य वाचा प्रतिगृहीतवान्।
శ్రీమాన్ రాముడు పితృవాక్యాన్ని అభిషేకముకన్నా అధికంగా ప్రియంగా భావించి, ముందుగా మనసులో స్వీకరించి, తరువాత వాక్కుతో అంగీకరించాడు.
Verse 25
दद्यान्न प्रतिगृह्णीयान्न ब्रूयात्किञ्चिदप्रियम्।।।।अपि जीवितहेतोर्वा रामस्सत्यपराक्रमः।
సత్యపరాక్రముడైన శ్రీరాముడు దానమిచ్చేవాడు గాని, ఎప్పుడూ స్వీకరించేవాడు కాదు; తన ప్రాణరక్షణకోసమైనా స్వల్పమాత్రమైనా కఠినమైన మాట పలకడు।
Verse 26
स विहायोत्तरीयाणि महार्हाणि महायशाः।।।।विसृज्य मनसा राज्यं जनन्यै मां समादिशत्।
మహాయశస్సుగల శ్రీరాముడు అమూల్యమైన ఉత్తరీయ వస్త్రాలను విడిచిపెట్టాడు; మనసులోనే రాజ్యాన్ని త్యజించి, నన్ను తన జననీమాత సేవకు నియమించాడు।
Verse 27
साहं तस्याग्रतस्तूर्णं प्रस्थिता वनचारिणी।।।।न हि मे तेन हीनाया वासस्स्वर्गेऽपि रोचते।
నేను వనవాసినిగా మారి ఆయనకు ముందుగా వేగంగా బయలుదేరాను; ఎందుకంటే ఆయన లేకుండా నాకు స్వర్గవాసమూ ఆనందకరం కాదు।
Verse 28
प्रागेव तु महाभागस्सौमित्रिर्मित्रनन्दनः।।5.33.28।।पूर्वजस्यानुयात्रार्थे द्रुमचीरैरलङ्कृतः।
అదికాక ముందే, మహాభాగుడు—మిత్రానందనుడు—సౌమిత్రి, చెట్టు తొక్కల వస్త్రాలతో అలంకరించుకొని, అన్నను అనుసరించి ప్రయాణించుటకు సిద్ధమయ్యాడు।
Verse 29
ते वयं भर्तुरादेशं बहुमान्य दृढव्रताः।।।।प्रविष्टास्स्म पुरादृष्टं वनं गम्भीरदर्शनम्।
ఇలా మేము దృఢవ్రతులమై, రాజాజ్ఞను గౌరవించి, ఇంతకు ముందు ఎప్పుడూ చూడని—గంభీరంగా, భయంకరంగా కనిపించే—అరణ్యంలో ప్రవేశించాము।
Verse 30
वसतो दण्डकारण्ये तस्याहममितौजसः।।।।रक्षसाऽपहृता भार्या रावणेन दुरात्मना।
ఆ అపారపరాక్రమశాలి దండకారణ్యంలో నివసిస్తున్నప్పుడు, నేను—ఆయన భార్యను—దురాత్ముడైన రాక్షసుడు రావణుడు అపహరించాడు.
Verse 31
द्वौ मासौ तेन मे कालो जीवितानुग्रहः कृतः।।।।ऊर्ध्वं द्वाभ्यां तु मासाभ्यां ततस्तक्ष्यामि जीवितम्।
అతడు నాకు రెండు నెలల జీవనానుగ్రహాన్ని ఇచ్చాడు; ఆ రెండు నెలలు గడిచిన తరువాత నేను ప్రాణత్యాగం చేస్తాను.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is ethical identification under risk: Hanumān must approach a vulnerable captive without increasing fear or enabling deception. He adopts विनीतवेष, offers respectful salutations, and uses careful questioning to confirm identity before proceeding with the mission’s message.
Reliable knowledge precedes decisive action: observation (tears, breath, embodied conduct) and coherent self-narration (lineage, events, vows) function as pramāṇa. The dialogue also frames dharma as lived truth—Rāma’s सत्यपराक्रम and Sītā’s steadfast commitment become the moral ground for hope and strategy.
Geographically, Janasthāna and Daṇḍakāraṇya anchor the abduction and exile backstory; the scene occurs in Laṅkā’s garden setting (Aśoka-vāṭikā, contextually). Culturally, allusions to Rohiṇī, Arundhatī, and divine classes (Rudras, Maruts, Vasus) supply a shared mythic taxonomy for identifying extraordinary beings.