Sarga 2
लङ्कादर्शनं तथा रात्रौ सूक्ष्मरूपेण प्रवेशोपायचिन्तनम् (Vision of Lanka and Strategy for Nocturnal Entry)
सुन्दरकाण्ड
ఈ సర్గలో హనుమంతుడు త్రికూట పర్వతానికి చేరి లంకను తొలిసారి విస్తృతంగా దర్శించి, మనసులో ప్రవేశోపాయాన్ని ఆలోచిస్తాడు. నగరబాహ్యంగా ఉన్న సస్యశ్యామల వనాలు, సరస్సులు, విహారవనాలను చూచి, తరువాత పద్మాలతో నిండిన కందకాలు, స్వర్ణప్రాకారాలు, ఎత్తైన ప్రాసాదాలు, ధ్వజాలు, తోరణాలతో అలంకృతమైన లంకను దేవపురిలా భావిస్తాడు। అయితే భద్రతా దృశ్యం మరింత ఘనమవుతుంది—తీక్ష్ణాయుధధారులైన రాక్షసులు కాపలాగా నిలిచిన ఈ నగరం భోగవతీగానీ, సర్పరక్షిత గుహగానీ పోలి కనిపిస్తుంది. దూతధర్మాన్ని స్మరించి హనుమంతుడు విచారిస్తాడు: ప్రత్యక్ష యుద్ధం ఇక్కడ సాధ్యం కాదు; గాలి కూడా గమనించకుండా దాటలేనంత కఠినమైన కాపలా ఉంది; కొద్దిమంది వానరులే ఇక్కడికి చేరగలరు। కాబట్టి దేశ-కాల సమన్వయమే విజయకారణమని నిర్ణయించి, సూక్ష్మరూపం ధరించి సంధ్యా లేదా రాత్రివేళ గుప్తంగా ప్రవేశించి, రావణుని అప్రమత్తం చేయకుండా వైదేహిని క్రమంగా అన్వేషించాలని నిశ్చయిస్తాడు. చివర చంద్రోదయ వర్ణన రాత్రివేళ అనుకూలతను బలపరచి, పరిశీలన నుండి గూఢకార్యానికి మార్పును సూచిస్తుంది।
Shlokas
Verse 1
स सागरमनादृष्यमतिक्रम्य महाबलः।त्रिकूटशिखरे लङ्कां स्थितां स्वस्थो ददर्श ह।।।।
ఆ మహాబలుడు అజేయమైన సముద్రాన్ని దాటి, త్రికూట శిఖరంపై నిశ్చలంగా నిలిచి, అక్కడ స్థితమైన లంకను దర్శించాడు।
Verse 2
ततः पादपमुक्तेन पुष्पवर्षेण वीर्यवान्।अभिवृष्टः स्थितस्तत्र बभौ पुष्पमयो यथा।।।।
అప్పుడు ఆ పరాక్రమవంతుడు వృక్షాల నుండి విడిచిపడిన పుష్పవర్షంలో తడిసి అక్కడే నిలిచాడు; పుష్పమయుడైనట్లే ప్రకాశించాడు।
Verse 3
योजनानां शतं श्रीमांस्तीर्त्वाप्युत्तमविक्रमः।अनिःश्वसन् कपिस्तत्र न ग्लानिमधिगच्छति।।।।
శ్రీమంతుడూ, ఉత్తమ పరాక్రమశాలియైన ఆ కపి వంద యోజనాలు దాటి వచ్చినప్పటికీ అక్కడ శ్వాస ఆడక హాపాడలేదు; అలసటను కూడా పొందలేదు।
Verse 4
शतान्यहं योजनानां क्रमेयं सुबहून्यपि।किं पुनः सागरस्यान्तं संख्यातं शतयोजनम्।।।।
నేను అనేక శతయోజనాలనైనా క్రమంగా దాటగలను; మరి శతయోజనమని లెక్కించిన సముద్రాంతం నాకు ఏమాత్రం కష్టం?
Verse 5
स तु वीर्यवतां श्रेष्ठः प्लवतामपि चोत्तमः।जगाम वेगवान् लङ्कां लङ्घयित्वा महोदधिम्।।।।
అతడు పరాక్రమవంతులలో శ్రేష్ఠుడు, దూకువారిలోనూ ఉత్తముడు; మహాసముద్రాన్ని లంఘించి వేగంగా లంకను చేరాడు।
Verse 6
शाद्वलानि च नीलानि गन्धवन्ति वनानि च।गण्डवन्ति च मध्येन जगाम नगवन्ति च।।।।
అతడు నీలవర్ణ శాద్వలప్రదేశాల గుండా, సుగంధభరిత వనాల గుండా, మార్గమధ్యంలో రాళ్లతో కఠినమైన స్థలాలు మరియు వృక్షసమృద్ధి గల పర్వతప్రాంతాల మధ్యగా సాగిపోయాడు.
Verse 7
शैलांश्च तरुसंछन्नान् वनाराजीश्च पुष्पिताः।अभिचक्राम तेजस्वी हनुमान् प्लवगर्षभः।।।।
తేజస్సుగల హనుమంతుడు—ప్లవగుల్లో వృషభుడు—వృక్షావృత పర్వతాలను, పుష్పశోభిత వనశ్రేణులను దాటి ముందుకు సాగాడు.
Verse 8
स तस्मिन्नचले तिष्ठन्वनान्युपवनानि च।स नगाग्रे च तां लङ्कां ददर्श पवनात्मजः।।।।
ఆ పర్వతంపై నిలిచి పవనాత్మజుడు వనాలను, ఉపవనాలను పరిశీలించాడు; అలాగే పర్వతశిఖరంపై ఉన్న ఆ లంకానగరాన్ని కూడా దర్శించాడు.
Verse 9
सरलान् कर्णिकारांश्च खर्जूरांश्च सुपुष्पितान्।प्रियालून्मुचुलिन्दांश्च कुटजान् केतकानपि।।।।प्रियंङ्गून् गन्धपूर्णांश्च नीपान् सप्तच्छदांस्तथा।आसनान् कोविदारांश्च करवीरांश्च पुष्पितान्।।।।पुष्पभारनिबद्धांश्च तथा मुकुलितानपि।पादपान् विहगाकीर्णान् पवनाधूतमस्तकान्।।।।हंसकारण्डवाकीर्णा वापीः पद्मोत्मलायुताः।आक्रीडान् विविधान् रम्यावन् विविधांश्च जलाशयान्।।।।सन्ततान् विविधैर्वृक्षैः सर्वर्तुफलपुष्पितैः।उद्यानानि च रम्याणि ददर्श कपिकुञ्जरः।।।।
కపికుంజరుడైన హనుమంతుడు మనోహరమైన ఉద్యానాలను దర్శించాడు—సరళ, కర్ణికార, ఖర్జూర వృక్షాలు పుష్పభారంతో వికసించి ఉన్నాయి; ప్రియాల, ముచులింద, కుటజ, కేతక వృక్షాలూ కనిపించాయి. సుగంధపూరితమైన ప్రియంగు, నీప, సప్తచ్ఛద; అలాగే పుష్పించిన ఆసన, కోవిదార, కరవీర వృక్షాలు శోభించాయి. కొన్నిచోట్ల పూలభారంతో కొమ్మలు వంగి, మరికొన్నిచోట్ల మొగ్గలు విప్పుతున్నాయి; పక్షులతో నిండిన వృక్షశిఖరాలు గాలికి ఊగుతున్నాయి. హంసలు, కారండవ పక్షులతో నిండిన వాపీలు పద్మ-ఉత్పలాలతో అలంకృతమై, అనేక క్రీడావనాలు, రమ్యమైన జలాశయాలు కనిపించాయి; నానావిధ వృక్షాలపై అన్ని ఋతువులలో ఫలపుష్పాలు నిరంతరం ఉండే ఆ ఉద్యానాలను అతడు చూచాడు.
Verse 10
सरलान् कर्णिकारांश्च खर्जूरांश्च सुपुष्पितान्।प्रियालून्मुचुलिन्दांश्च कुटजान् केतकानपि।।5.2.9।।प्रियंङ्गून् गन्धपूर्णांश्च नीपान् सप्तच्छदांस्तथा।आसनान् कोविदारांश्च करवीरांश्च पुष्पितान्।।5.2.10।।पुष्पभारनिबद्धांश्च तथा मुकुलितानपि।पादपान् विहगाकीर्णान् पवनाधूतमस्तकान्।।5.2.11।।हंसकारण्डवाकीर्णा वापीः पद्मोत्मलायुताः।आक्रीडान् विविधान् रम्यावन् विविधांश्च जलाशयान्।।5.2.12।।सन्ततान् विविधैर्वृक्षैः सर्वर्तुफलपुष्पितैः।उद्यानानि च रम्याणि ददर्श कपिकुञ्जरः।।5.2.13।।
అతడు సువాసనతో నిండిన ప్రియంగు వృక్షాలను, అలాగే నీప, సప్తచ్ఛద వృక్షాలను; పుష్పాలతో వికసించిన ఆసన, కోవిదార, కరవీర వృక్షాలను కూడా చూచాడు।
Verse 11
सरलान् कर्णिकारांश्च खर्जूरांश्च सुपुष्पितान्।प्रियालून्मुचुलिन्दांश्च कुटजान् केतकानपि।।5.2.9।।प्रियंङ्गून् गन्धपूर्णांश्च नीपान् सप्तच्छदांस्तथा।आसनान् कोविदारांश्च करवीरांश्च पुष्पितान्।।5.2.10।।पुष्पभारनिबद्धांश्च तथा मुकुलितानपि।पादपान् विहगाकीर्णान् पवनाधूतमस्तकान्।।5.2.11।।हंसकारण्डवाकीर्णा वापीः पद्मोत्मलायुताः।आक्रीडान् विविधान् रम्यावन् विविधांश्च जलाशयान्।।5.2.12।।सन्ततान् विविधैर्वृक्षैः सर्वर्तुफलपुष्पितैः।उद्यानानि च रम्याणि ददर्श कपिकुञ्जरः।।5.2.13।।
అతడు పుష్పభారంతో వంగినవీ, మరికొన్నివి మొగ్గలతో నిండినవీ అయిన వృక్షాలను చూశాడు—పక్షులతో కిటకిటలాడుతూ, గాలికి శిఖరాలు ఊగుతున్నవిగా।
Verse 12
सरलान् कर्णिकारांश्च खर्जूरांश्च सुपुष्पितान्।प्रियालून्मुचुलिन्दांश्च कुटजान् केतकानपि।।5.2.9।।प्रियंङ्गून् गन्धपूर्णांश्च नीपान् सप्तच्छदांस्तथा।आसनान् कोविदारांश्च करवीरांश्च पुष्पितान्।।5.2.10।।पुष्पभारनिबद्धांश्च तथा मुकुलितानपि।पादपान् विहगाकीर्णान् पवनाधूतमस्तकान्।।5.2.11।।हंसकारण्डवाकीर्णा वापीः पद्मोत्मलायुताः।आक्रीडान् विविधान् रम्यावन् विविधांश्च जलाशयान्।।5.2.12।।सन्ततान् विविधैर्वृक्षैः सर्वर्तुफलपुष्पितैः।उद्यानानि च रम्याणि ददर्श कपिकुञ्जरः।।5.2.13।।
అతడు హంసలు, కారండవ పక్షులతో నిండిన, పద్మాలు మరియు నీలోత్పలాలతో అలంకరించబడిన వాపీలను చూశాడు; అలాగే అనేక రకాల రమణీయ క్రీడావనాలు, వివిధ జలాశయాలనూ చూశాడు।
Verse 13
सरलान् कर्णिकारांश्च खर्जूरांश्च सुपुष्पितान्।प्रियालून्मुचुलिन्दांश्च कुटजान् केतकानपि।।5.2.9।।प्रियंङ्गून् गन्धपूर्णांश्च नीपान् सप्तच्छदांस्तथा।आसनान् कोविदारांश्च करवीरांश्च पुष्पितान्।।5.2.10।।पुष्पभारनिबद्धांश्च तथा मुकुलितानपि।पादपान् विहगाकीर्णान् पवनाधूतमस्तकान्।।5.2.11।।हंसकारण्डवाकीर्णा वापीः पद्मोत्मलायुताः।आक्रीडान् विविधान् रम्यावन् विविधांश्च जलाशयान्।।5.2.12।।सन्ततान् विविधैर्वृक्षैः सर्वर्तुफलपुष्पितैः।उद्यानानि च रम्याणि ददर्श कपिकुञ्जरः।।5.2.13।।
ఏనుగువలె మహాబలుడైన ఆ కపివీరుడు, అనేక రకాల వృక్షాలతో విస్తరించి, అన్ని ఋతువులలో ఫలపుష్పాలతో నిండిన రమణీయ ఉద్యానాలను చూశాడు।
Verse 14
समासाद्य च लक्ष्मीवान् लङ्कां रावणपालिताम्।परिखाभिः सपद्माभिः सोत्पलाभिरलङ्कृताम्।।।।सीतापहरणार्थेन रावणेन सुरक्षिताम्।समन्ताद्विचरद्भिश्च राक्षसैरुग्रधन्विभिः।।।।काञ्चनेनावृतां रम्यां प्राकारेण महापुरीम्।गृहैश्च ग्रहसंकाशैः शारदाम्बुदसन्निभैः।।।।पाण्डुराभिः प्रतोलीभिरुच्चाभिरभिसंवृताम्।अट्टालकशताकीर्णां पताकाध्वजमालिनीम्।।।।तोरणैः काञ्चनैर्दिव्यैर्लतापङ्त्किविचित्रितैः।ददर्श हनुमान् लङ्कां दिवि देवपुरीं यथा।।।।
ఆ భాగ్యశాలి అక్కడికి చేరి, రావణుడు పాలించే లంకను చూశాడు—పద్మాలు, నీలోత్పలాలతో నిండిన పరీఖలతో అలంకరించబడినదిగా।
Verse 15
समासाद्य च लक्ष्मीवान् लङ्कां रावणपालिताम्।परिखाभिः सपद्माभिः सोत्पलाभिरलङ्कृताम्।।5.2.14।।सीतापहरणार्थेन रावणेन सुरक्षिताम्।समन्ताद्विचरद्भिश्च राक्षसैरुग्रधन्विभिः।।5.2.15।।काञ्चनेनावृतां रम्यां प्राकारेण महापुरीम्।गृहैश्च ग्रहसंकाशैः शारदाम्बुदसन्निभैः।।5.2.16।।पाण्डुराभिः प्रतोलीभिरुच्चाभिरभिसंवृताम्।अट्टालकशताकीर्णां पताकाध्वजमालिनीम्।।5.2.17।।तोरणैः काञ्चनैर्दिव्यैर्लतापङ्त्किविचित्रितैः।ददर्श हनुमान् लङ्कां दिवि देवपुरीं यथा।।5.2.18।।
సీతాపహరణార్థం రావణుడు దానిని ఘనంగా రక్షింపజేశాడు; చుట్టూ భయంకర ధనుస్సులు ధరించిన రాక్షసులు సంచరిస్తూ కాపలా కాస్తున్నారు।
Verse 16
समासाद्य च लक्ष्मीवान् लङ्कां रावणपालिताम्।परिखाभिः सपद्माभिः सोत्पलाभिरलङ्कृताम्।।5.2.14।।सीतापहरणार्थेन रावणेन सुरक्षिताम्।समन्ताद्विचरद्भिश्च राक्षसैरुग्रधन्विभिः।।5.2.15।।काञ्चनेनावृतां रम्यां प्राकारेण महापुरीम्।गृहैश्च ग्रहसंकाशैः शारदाम्बुदसन्निभैः।।5.2.16।।पाण्डुराभिः प्रतोलीभिरुच्चाभिरभिसंवृताम्।अट्टालकशताकीर्णां पताकाध्वजमालिनीम्।।5.2.17।।तोरणैः काञ्चनैर्दिव्यैर्लतापङ्त्किविचित्रितैः।ददर्श हनुमान् लङ्कां दिवि देवपुरीं यथा।।5.2.18।।
ఆ మహారమ్యమైన మహానగరం స్వర్ణప్రాకారంతో చుట్టుముట్టబడి ఉండెను; అందులోని గృహములు గ్రహసమూహములవలె ప్రకాశించి, శరదృతు మేఘములవలె శుభ్రంగా కనబడెను।
Verse 17
समासाद्य च लक्ष्मीवान् लङ्कां रावणपालिताम्।परिखाभिः सपद्माभिः सोत्पलाभिरलङ्कृताम्।।5.2.14।।सीतापहरणार्थेन रावणेन सुरक्षिताम्।समन्ताद्विचरद्भिश्च राक्षसैरुग्रधन्विभिः।।5.2.15।।काञ्चनेनावृतां रम्यां प्राकारेण महापुरीम्।गृहैश्च ग्रहसंकाशैः शारदाम्बुदसन्निभैः।।5.2.16।।पाण्डुराभिः प्रतोलीभिरुच्चाभिरभिसंवृताम्।अट्टालकशताकीर्णां पताकाध्वजमालिनीम्।।5.2.17।।तोरणैः काञ्चनैर्दिव्यैर्लतापङ्त्किविचित्रितैः।ददर्श हनुमान् लङ्कां दिवि देवपुरीं यथा।।5.2.18।।
ఆ నగరం ఎత్తైన తెల్లని ప్రతోలీలతో చుట్టుముట్టబడి, వందల అట్టాలకములతో నిండిపోయి, పతాకా ధ్వజమాలలతో అలంకృతమై ప్రకాశించెను।
Verse 18
समासाद्य च लक्ष्मीवान् लङ्कां रावणपालिताम्।परिखाभिः सपद्माभिः सोत्पलाभिरलङ्कृताम्।।5.2.14।।सीतापहरणार्थेन रावणेन सुरक्षिताम्।समन्ताद्विचरद्भिश्च राक्षसैरुग्रधन्विभिः।।5.2.15।।काञ्चनेनावृतां रम्यां प्राकारेण महापुरीम्।गृहैश्च ग्रहसंकाशैः शारदाम्बुदसन्निभैः।।5.2.16।।पाण्डुराभिः प्रतोलीभिरुच्चाभिरभिसंवृताम्।अट्टालकशताकीर्णां पताकाध्वजमालिनीम्।।5.2.17।।तोरणैः काञ्चनैर्दिव्यैर्लतापङ्त्किविचित्रितैः।ददर्श हनुमान् लङ्कां दिवि देवपुरीं यथा।।5.2.18।।
దివ్యమైన స్వర్ణతోరణాలతో, లతాపంక్తుల విచిత్ర అలంకారంతో శోభించిన లంకను హనుమంతుడు దర్శించాడు—ఆకాశంలోని దేవపురిలా।
Verse 19
गिरिमूर्ध्निं स्थितां लङ्कां पाण्डुरैर्भवनैः शुभैः।ददर्श स कपिश्रेष्ठः पुरमाकाशगं यथा।।।।
పర్వతశిఖరంపై నిలిచిన, శుభ్రమైన మంగళ భవనాలతో శోభించిన లంకను ఆ కపిశ్రేష్ఠుడు చూశాడు—ఆకాశంలో తేలియాడే నగరంలా।
Verse 20
पालितां राक्षसेन्द्रेण निर्मितां विश्वकर्मणा।प्लवमानमिवाकाशे ददर्श हनुमान् पुरीम्।।।।
రాక్షసేంద్రునిచే పాలింపబడిన, విశ్వకర్మచే నిర్మితమైన ఆ పురిని హనుమంతుడు చూశాడు—ఆకాశంలో తేలియాడుతున్నట్లుగా।
Verse 21
वप्रप्राकारजघनां विपुलाम्बुनवाम्बराम्।शतघ्नीशूलकेशान्तामट्टालकवतंसकाम्।।।।मनसेव कृतां लङ्कां निर्मितां विश्वकर्मणा।द्वारमुत्तरमासाद्य चिन्तयामास वानरः।।।।
ఉత్తర ద్వారాన్ని చేరిన వానరుడు హనుమంతుడు మనసులో ఇలా తలచాడు—విశ్వకర్మ లంకను నారీరూపంలా నిర్మించాడు: ఆమె నితంబ-కటి వప్రప్రాకారాలు, ఆమె వస్త్రము విస్తార జలంతో నిండిన కందకాలు, ఆమె కేశాలు శతఘ్నీ-శూలాల వరుసలు, ఆమె కర్ణాభరణాలు ఎత్తైన అట్టాలకాలు।
Verse 22
वप्रप्राकारजघनां विपुलाम्बुनवाम्बराम्।शतघ्नीशूलकेशान्तामट्टालकवतंसकाम्।।5.2.21।।मनसेव कृतां लङ्कां निर्मितां विश्वकर्मणा।द्वारमुत्तरमासाद्य चिन्तयामास वानरः।।5.2.22।।
ఉత్తర ద్వారాన్ని చేరిన వానరుడు హనుమంతుడు మనసులో ఇలా తలచాడు—విశ్వకర్మ లంకను నారీరూపంలా నిర్మించాడు: ఆమె నితంబ-కటి వప్రప్రాకారాలు, ఆమె వస్త్రము విస్తార జలంతో నిండిన కందకాలు, ఆమె కేశాలు శతఘ్నీ-శూలాల వరుసలు, ఆమె కర్ణాభరణాలు ఎత్తైన అట్టాలకాలు।
Verse 23
कैलासशिखरप्रख्यामालिखन्तीमिवाम्बरम्।डीयमानामिवाकाशमुच्छ्रितैर्भवनोत्तमैः।।।।सम्पूर्णां राक्षसैर्घोरैर्नागैर्भोगवतीमिव।अचिन्त्यां सुकृतां स्पष्टां कुबेराध्युषितां पुरा।।।।दंष्ट्रिभिर्बहुभिः शूरैः शूलपट्टसपाणिभिः।रक्षितां राक्षसैर्घोरैर्गुहामाशीविषैरिव।।।।तस्याश्च महतीं गुप्तिं सागरं च निरीक्ष्य सः।रावणं च रिपुं घोरं चिन्तयामास वानरः।।।।
ఆ లంకను ఘోర రాక్షసులు చుట్టూరా కాపాడుతున్నారు—అనేక దంష్ట్రలుగల శూరులు శూలాలు, పట్టసాలు చేతబట్టి నిలిచారు; విషసర్పాలు కాపాడే గుహలా అది కనిపించింది।
Verse 24
कैलासशिखरप्रख्यामालिखन्तीमिवाम्बरम्।डीयमानामिवाकाशमुच्छ्रितैर्भवनोत्तमैः।।5.2.23।।सम्पूर्णां राक्षसैर्घोरैर्नागैर्भोगवतीमिव।अचिन्त्यां सुकृतां स्पष्टां कुबेराध्युषितां पुरा।।5.2.24।।दंष्ट्रिभिर्बहुभिः शूरैः शूलपट्टसपाणिभिः।रक्षितां राक्षसैर्घोरैर्गुहामाशीविषैरिव।।5.2.25।।तस्याश्च महतीं गुप्तिं सागरं च निरीक्ष्य सः।रावणं च रिपुं घोरं चिन्तयामास वानरः।।5.2.26।।
ఆ లంకను ఘోర రాక్షసులు చుట్టూరా కాపాడుతున్నారు—అనేక దంష్ట్రలుగల శూరులు శూలాలు, పట్టసాలు చేతబట్టి నిలిచారు; విషసర్పాలు కాపాడే గుహలా అది కనిపించింది।
Verse 25
कैलासशिखरप्रख्यामालिखन्तीमिवाम्बरम्।डीयमानामिवाकाशमुच्छ्रितैर्भवनोत्तमैः।।5.2.23।।सम्पूर्णां राक्षसैर्घोरैर्नागैर्भोगवतीमिव।अचिन्त्यां सुकृतां स्पष्टां कुबेराध्युषितां पुरा।।5.2.24।।दंष्ट्रिभिर्बहुभिः शूरैः शूलपट्टसपाणिभिः।रक्षितां राक्षसैर्घोरैर्गुहामाशीविषैरिव।।5.2.25।।तस्याश्च महतीं गुप्तिं सागरं च निरीक्ष्य सः।रावणं च रिपुं घोरं चिन्तयामास वानरः।।5.2.26।।
ఆ లంకను ఘోర రాక్షసులు చుట్టూరా కాపాడుతున్నారు—అనేక దంష్ట్రలుగల శూరులు శూలాలు, పట్టసాలు చేతబట్టి నిలిచారు; విషసర్పాలు కాపాడే గుహలా అది కనిపించింది।
Verse 26
कैलासशिखरप्रख्यामालिखन्तीमिवाम्बरम्।डीयमानामिवाकाशमुच्छ्रितैर्भवनोत्तमैः।।5.2.23।।सम्पूर्णां राक्षसैर्घोरैर्नागैर्भोगवतीमिव।अचिन्त्यां सुकृतां स्पष्टां कुबेराध्युषितां पुरा।।5.2.24।।दंष्ट्रिभिर्बहुभिः शूरैः शूलपट्टसपाणिभिः।रक्षितां राक्षसैर्घोरैर्गुहामाशीविषैरिव।।5.2.25।।तस्याश्च महतीं गुप्तिं सागरं च निरीक्ष्य सः।रावणं च रिपुं घोरं चिन्तयामास वानरः।।5.2.26।।
ఆ లంకను ఘోర రాక్షసులు చుట్టూరా కాపాడుతున్నారు—అనేక దంష్ట్రలుగల శూరులు శూలాలు, పట్టసాలు చేతబట్టి నిలిచారు; విషసర్పాలు కాపాడే గుహలా అది కనిపించింది।
Verse 27
आगत्यापीह हरयो भविष्यन्ति निरर्थकाः।न हि युद्धेन वै लङ्का शक्या जेतुं सुरैरपि।।।।
ఇక్కడికి వానరులు వచ్చినా వారు వ్యర్థులే అవుతారు; ఎందుకంటే యుద్ధంతో లంకను దేవతలకైనా జయించడం సాధ్యం కాదు।
Verse 28
इमां तु विषमां दुर्गां लङ्कां रावणपालिताम्।प्राप्यापि स महाबाहुः किं करिष्यति राघवः।।।।
రావణ పాలనలో కాపాడబడుతున్న ఈ విషమమైన దుర్గమయ లంకను మహాబాహు రాఘవుడు చేరుకున్నా, ఇక్కడ ఆయన ఏమి చేయగలడు?
Verse 29
अवकाशो नसान्त्वस्य राक्षसेष्वभिगम्यते।न दानस्य न भेदस्य नैव युद्धस्य दृश्यते।।।।
రాక్షసులలో సాంత్వానికి అవకాశం కనిపించదు; దానానికి కాదు, భేదానికి కాదు; యుద్ధానికైనా స్పష్టమైన మార్గం దర్శనమివ్వదు।
Verse 30
चतुर्णामेव हि गतिर्वानराणां महात्मनाम्।वालिपुत्रस्य नीलस्य मम राज्ञश्च धीमतः।।।।
నిజంగా ఇక్కడికి చేరగల సామర్థ్యం మహాత్ములైన వానరుల్లో కేవలం నలుగురికే ఉంది—వాలి పుత్రుడు, నీలుడు, నేను, మరియు ధీమంతుడైన రాజు (సుగ్రీవుడు)।
Verse 31
यावज्जानामि वैदेहीं यदि जीवति वा न वा।तत्रैव चिन्तयिष्यामि दृष्ट्वा तां जनकात्मजाम्।।।।
వైదేహి జీవించి ఉందో లేదో నేను తెలిసికొనే వరకు, అక్కడే జనకాత్మజను స్వయంగా దర్శించి తరువాతే నా నిర్ణయాన్ని చేసుకుంటాను।
Verse 32
ततः स चिन्तयामास मुहूर्तं कपिकुञ्जरः।गिरिशृङ्गे स्थितस्तस्मिन् रामस्याभ्युदये रतः।।।।
అప్పుడు వానరగజమైన అతడు ఆ పర్వతశిఖరంపై నిలిచి కొంతసేపు ఆలోచించాడు—శ్రీరాముని అభ్యుదయం (విజయం) కోసం నిబద్ధుడై।
Verse 33
अनेन रूपेण मया न शक्या रक्षसां पुरी।प्रवेष्टुं राक्षसैर्गुप्ता क्रूरैर्बलसमन्वितैः।।।।
ఈ రూపంలో నేను రాక్షసుల నగరంలో ప్రవేశించలేను; అది క్రూరులూ బలవంతులైన రాక్షసుల చేత గట్టిగా కాపాడబడుతోంది।
Verse 34
उग्रौजसो महावीर्या बलवन्तश्च राक्षसाः।वञ्चनीया मया सर्वे जानकीं परिमार्गता।।5.2.34।।
ఉగ్రతేజస్సు, మహావీర్యము, బలముగల ఆ రాక్షసులను—జానకిని అన్వేషిస్తూ—నేనే అందరినీ యుక్తితో మోసగించవలసి ఉంది।
Verse 35
लक्ष्यालक्ष्येण रूपेण रात्रौ लङ्का पुरी मया।प्रवेष्टुं प्राप्तकालं मे कृत्यं साधयितुं महत्।।।।
ఈ మహత్తర కర్తవ్యాన్ని సాధించుటకు ఇదే సమయం—రాత్రివేళ లంకాపురిలో, కనిపించునట్లూ కనిపించనట్లూ ఉండే రూపం ధరించి, ఎవరికీ తెలియకుండా నేను ప్రవేశించవలెను।
Verse 36
तां पुरीं तादृशीं दृष्ट्वा दुराधर्षां सुरासुरैः।हनुमान् चिन्तयामास विनिश्चित्य मुहुर्मुहुः।।।।
దేవాసురులకైనా దురాధర్షమైన ఆ నగరిని చూచి, హనుమంతుడు దృఢనిశ్చయంతో మళ్లీ మళ్లీ ఆలోచించెను।
Verse 37
केनोपायेन पश्येयं मैथिलीं जनकात्मजाम्।अदृष्टो राक्षसेन्द्रेण रावणेन दुरात्मना।।।।
ఏ ఉపాయంతో నేను జనకనందిని మైథిలిని దర్శించగలను, దుష్టబుద్ధి గల రాక్షసేంద్రుడు రావణునికి నేను కనబడకుండా?
Verse 38
न विनश्येत्कथं कार्यं रामस्य विदितात्मनः।एकामेकश्च वश्येयं रहिते जनकात्मजाम्।।।।
ఆత్మజ్ఞుడైన రాముని కార్యం ఎలా నశించకుండా ఉండాలి? మరియు నేను ఒంటరిగా, ఏకాంత సమయంలో జనకనందినిని ఎలా కలుసుకోగలను?
Verse 39
भूताश्चार्था विपद्यन्ते देशकालविरोधिताः।विक्लबं दूतमासाद्य तमः सूर्योदये यथा।।।।
దేశకాలాలకు విరుద్ధంగా పడితే ప్రారంభమైన కార్యాలే నశిస్తాయి; మరీ వికలబుద్ధి గల దూత చేతికి చేరితే, సూర్యోదయానికి చీకటి ఎలా తొలగిపోతుందో అలా ఆ యత్నమంతా వ్యర్థమవుతుంది।
Verse 40
अर्थानर्थान्तरे बुद्धिर्निश्चितापि न शोभते।घातयन्ति हि कार्याणि दूताः पण्डितमानिनः।।।।
హితమూ అహితమూ మధ్య ఊగే బుద్ధి, నిర్ణయమైనప్పటికీ శోభించదు; ఎందుకంటే తమను పండితులమని భావించే దూతలే కార్యాలను నాశనం చేస్తారు।
Verse 41
न विनश्येत्कथं कार्यं वैक्लब्यं न कथं भवेत्।लङ्घनं च समुद्रस्य कथं नु न वृथा भवेत्।।।।
ఈ కార్యం ఎలా నశించకుండా ఉంటుంది? నాలో వికలత ఎలా రాకుండా ఉంటుంది? అలాగే సముద్రలంఘనం ఎలా వ్యర్థం కాకుండా ఉంటుంది?
Verse 42
मयि दृष्टे तु रक्षोभी रामस्य विदितात्मनः।भवेद्व्यर्थमिदं कार्यं रावणानर्थमिच्छतः।।।।
రాక్షసులు నన్ను చూసినట్లయితే, ఆత్మజ్ఞుడైన శ్రీరాముని—రావణుని అనర్థాన్ని కోరువాని—ఈ కార్యమంతా వ్యర్థమవుతుంది।
Verse 43
न हि शक्यं क्वचित् स्थातुमविज्ञातेन राक्षसैः।अपि राक्षसरूपेण किमुतान्येन केनचित्।।।।
ఇక్కడ రాక్షసులకు తెలియకుండా ఎక్కడా నిలవడం సాధ్యం కాదు; రాక్షసరూపం ధరించినా కాదు—ఇతర ఏ వేషంలో అయితే మరింత అసాధ్యం.
Verse 44
वायुरप्यत्र नाज्ञातश्चरेदिति मतिर्मम।न ह्य स्त्यविदितं किञ्चिद्राक्षसानां बलीयसाम्।।।।
నా అభిప్రాయం ఏమనగా, ఇక్కడ గాలికూడా తెలియకుండా సంచరించలేను; ఎందుకంటే ఈ బలవంతులైన రాక్షసులకు ఏదీ అజ్ఞాతం కాదు.
Verse 45
इहाहं यदि तिष्ठामि स्वेन रूपेण संवृतः।विनाशमुपयास्यामि भर्तुरर्थश्च हीयते।।।।
నేను ఇక్కడ నా స్వరూపంలోనే దాగి నిలిచితే, నాశనాన్ని పొందుతాను; అలాగే నా ప్రభువు కార్యమూ విఫలమవుతుంది.
Verse 46
तदहं स्वेन रूपेण रजन्यां ह्रस्वतां गतः।लङ्कामभिपतिष्यामि राघवस्यार्थसिद्धये।।।।
కాబట్టి రాత్రివేళ నా రూపాన్ని చిన్నదిగా చేసుకొని, రాఘవుని కార్యసిద్ధి కోసం లంకలో సంచరిస్తాను.
Verse 47
रावणस्य पुरीं रात्रौ प्रविश्य सुदुरासदाम्।विचिन्वन् भवनं सर्वं द्रक्ष्यामि जनकात्मजाम्।।।।
రాత్రివేళ రావణుని దుర్గమమైన పురిలో ప్రవేశించి, అన్ని భవనాలను వెదుకుతూ జనకాత్మజను దర్శిస్తాను.
Verse 48
इति सञ्चिन्त्य हनुमान् सूर्यस्यास्तमयं कपिः।आचकाङ्क्षे तदा वीरो वैदेह्या दर्शनोत्सुकः।।।।
ఇట్లు ఆలోచించిన వీర కపి హనుమంతుడు సూర్యాస్తమయాన్ని ఎదురుచూశాడు. వైదేహి దర్శనానికి ఉత్సుకుడై అక్కడే నిలిచెను.
Verse 49
सूर्ये चास्तं गते रात्रौ देहं सङ्क्षिप्य मारुतिः।पृषदंशकमात्रः सन् बभूवाद्भुतदर्शनः।।।।
సూర్యుడు అస్తమించి రాత్రి వచ్చినప్పుడు మారుతి తన దేహాన్ని సంకోచింపజేశాడు. పృషదంశకమాత్రుడైయూ అతడు అద్భుత దర్శనుడయ్యెను.
Verse 50
प्रदोषकाले हनुमांस्तूर्णमुत्प्लुत्य वीर्यवान्।प्रविवेश पुरीं रम्यां सुविभक्तमहापथाम्।।।।
ప్రదోషకాలంలో పరాక్రమశాలి హనుమంతుడు వేగంగా దూకి, సువ్యవస్థిత మహామార్గాలున్న రమ్యమైన పురిలో ప్రవేశించాడు.
Verse 51
प्रासादमालाविततां स्तम्भैः काञ्चनराजतैः।शातकुम्भमयैर्जालैर्गन्थर्वनगरोपमाम्।।।।सप्तभौमाष्टभौमैश्च स ददर्श महापुरीम्।तलैः स्फाटिकसंकीर्णैः कार्तस्वरविभूषितैः।।।।
అతడు ఆ మహాపురిని దర్శించాడు—ప్రాసాదమాలలతో విస్తరించినది, కాంచన-రజత స్తంభాలతో శోభించినది, శాతకుంభమయ జాలికలతో అలంకృతమై గంధర్వనగరంలా కనిపించినది. ఏడు, ఎనిమిది అంతస్తుల భవనాలు, స్ఫటికఖచిత తళాలు, మెరుస్తున్న స్వర్ణాభరణాలతో అది విభూషితమైయుండెను.
Verse 52
प्रासादमालाविततां स्तम्भैः काञ्चनराजतैः।शातकुम्भमयैर्जालैर्गन्थर्वनगरोपमाम्।।5.2.51।।सप्तभौमाष्टभौमैश्च स ददर्श महापुरीम्।तलैः स्फाटिकसंकीर्णैः कार्तस्वरविभूषितैः।।5.2.52।।
అతడు ఆ మహానగరాన్ని చూచెను—ప్రాసాదమాలల నిరంతర వరుసలతో విస్తరించినది, కాంచన-రజత స్తంభాలు, శాతకుంభమయ జాలికలతో శోభించి గంధర్వనగరంలా ఉన్నది. ఏడు-ఎనిమిది అంతస్తుల భవనాలు, స్ఫటికఖచిత తళాలు, ఉత్తమ స్వర్ణాభరణాలతో అది నిండియుండెను.
Verse 53
वैडूर्यमणिचित्रैश्च मुक्ताजालविभूषितैः।तलैः शुशुभिरे तानि भवनान्यत्र रक्षसाम्।।।।
అక్కడ రాక్షసుల భవనాలు మహాశోభతో ప్రకాశించాయి—వాటి నేలలు వైడూర్యమణులతో విచిత్రంగా అలంకరింపబడి, ముత్యాల జాలంలాంటి ఆభరణాలతో విభూషితమై ఉన్నాయి।
Verse 54
काञ्चनानि च चित्राणि तोरणानि च रक्षसाम्।लङ्कामुद्योतयामासुः सर्वतः समलङ्कृताम्।।।।
రాక్షసుల బంగారు, నానావర్ణ విచిత్రమైన తోరణాలు అన్ని దిక్కులా వెలుగును ప్రసరింపజేసి, సర్వతోముఖంగా అలంకృతమైన లంకను ప్రకాశింపజేశాయి।
Verse 55
अचिन्त्यामद्भुताकारां दृष्टवा लङ्कां महाकपिः।आसीद्विषण्णो हृष्टश्च वैदेह्या दर्शनोत्सुकः।।।।
అచింత్యమైన, అద్భుతాకారమైన లంకను చూచి, వైదేహి దర్శనానికి ఉత్సుకుడైన మహాకపి ఒకేసారి విషణ్ణుడైను, హర్షితుడైను।
Verse 56
स पाण्डुराविद्धविमानमालिनीं महार्हजाम्बूनदजालतोरणाम्।यशस्विनीं रावणबाहुपालितां क्षपाचरैर्भीमबलैः समावृताम्।।।।
అతడు ఆ యశస్వినీ లంకను చూచెను—పాండుర కాంతితో మెరిసే ఎత్తెత్తు విమానమాలలతో శోభిల్లినది, మహామూల్య జాంబూనద స్వర్ణజాల తోరణాలతో అలంకృతమైనది, రావణుని భుజబల పరిరక్షణలో ఉన్నది, భయంకర బలముగల నిశాచరులతో చుట్టుముట్టబడినది।
Verse 57
चन्द्रोऽपि साचिव्यमिवास्य कुर्वंस्तारागणैर्मध्यगतो विराजन्।ज्योत्स्नावितानेन वितत्य लोक मुत्तिष्ठते नैकसहस्ररश्मि:।।।।
సహస్రరశ్మియైన చంద్రుడు కూడా తారాగణమధ్యంలో ప్రకాశిస్తూ ఉదయించాడు; జ్యోత్స్నావితానాన్ని విస్తరించి లోకమంతటిని ఆవరించాడు—హనుమంతునికి సాచివ్యసేవ చేయునట్లు.
Verse 58
शङ्खप्रभं क्षीरमृणालवर्ण मुद्गच्छमानं व्यवभासमानम्।ददर्श चन्द्रं स हरिप्रवीरः पोप्लूयमानं सरसीव हंसम्।।।।
శంఖప్రభ, క్షీరమృణాలవర్ణమై, ఉదయమవుతూ మెరుస్తున్న చంద్రుణ్ణి ఆ హరివీరుడు దర్శించాడు; ఆకాశసరస్సులో తేలియాడే హంసవలె అతడు కనిపించాడు.
Frequently Asked Questions
Hanuman confronts the dilemma of mission success versus exposure: entering Laṅkā openly would endanger Rama’s objective, so he chooses covert entry—shrinking his body and moving at night—prioritizing dūta-dharma and the protection of the larger campaign.
The sarga teaches that even great strength must be governed by discernment: strategies fail when opposed to proper time and place, and a ‘thoughtless messenger’ can ruin well-formed plans; hence prudence and secrecy are virtues equal to valor.
Key landmarks include Trikūṭa peak as the observation point, the northern gate of Laṅkā, lotus-filled moats and golden ramparts, pleasure-gardens with diverse trees and ponds, and the city’s mythic associations (Amarāvatī-like splendor; Bhogavatī and serpent-guarded imagery).