Sarga 16

Verse 1

प्रशस्य तु प्रशस्तव्यां सीतां तां हरिपुङ्गवः।गुणाभिरामं रामं च पुनश्चिन्तापरोऽभवत्।।5.16.1।।

ప్రశంసనీయమైన ఆ సీతను స్తుతించి, గుణరమ్యుడైన శ్రీరాముని కూడా స్మరించి, వానరశ్రేష్ఠుడు మారుతి మళ్లీ చింతలో లీనుడయ్యాడు।

Verse 2

स मुहूर्तमिव ध्यात्वा बाष्पपर्याकुलेक्षणः।सीतामाश्रित्य तेजस्वी हनूमान्विललाप ह।।5.16.2।।

తేజస్సుగల హనుమంతుడు సీతను తలచి క్షణమాత్రం ధ్యానించాడు; కన్నీళ్లతో కలత చెందిన నేత్రాలతో విలపించసాగాడు।

Verse 3

मान्या गुरुविनीतस्य लक्ष्मणस्य गुरुप्रिया।यदि सीताऽऽपि दुःखार्ता कालो हि दुरतिक्रमः।।5.16.3।।

గురువినీతుడైన లక్ష్మణునకు గౌరవనీయురాలై, పెద్దలకూ ప్రియురాలైన సీత కూడా ఇంత దుఃఖార్తయైతే, నిజముగా కాలమును దాటుట దుర్లభమే।

Verse 4

रामस्य व्यवसायज्ञा लक्ष्मणस्य च धीमतः।नात्यर्थं क्षुभ्यते देवी गङ्गेव जलदागमे।।5.16.4।।

రాముని దృఢనిశ్చయమును, ధీమంతుడైన లక్ష్మణుని పరాక్రమమును తెలిసికొని దేవి అతిగా కలత చెందదు—మేఘాగమమున గంగానదివలె।

Verse 5

तुल्यशीलवयोवृत्तां तुल्याभिजनलक्षणाम्।राघवोऽऽर्हति वैदेहीं तं चेयमसितेक्षणा।।5.16.5।।

శీలము, వయస్సు, ఆచారము, కులము, శుభలక్షణములలో సమానమైన వైదేహికి రాఘవుడే యోగ్యుడు; అలాగే ఈ అసితేక్షణా దేవి కూడా ఆ రాఘవునికే యోగ్యురాలు।

Verse 6

तां दृष्ट्वा नवहेमाभां लोककान्तामिव श्रियम्।जगाम मनसा रामं वचनं चेदमब्रवीत्।।5.16.6।।

ఆమెను కొత్తగా తయారైన బంగారంలా కాంతిమంతంగా, సమస్త లోకానికి ప్రియమైన శ్రీ (లక్ష్మి) వలె చూసి హనుమంతుడు మనసును రాముని వైపు మళ్లించి, ఈ వాక్యాన్ని పలికాడు.

Verse 7

अस्या हेतोर्विशालाक्ष्या हतो वाली महाबलः।रावणप्रतिमो वीर्ये कबन्धश्च निपातितः।।5.16.7।।

ఈ విశాలాక్షి కోసం మహాబలవంతుడైన వాలి హతుడయ్యాడు; రావణునితో సమానమైన వీర్యమున్న కబంధుడూ పడగొట్టబడ్డాడు.

Verse 8

विराधश्च हतः सङ्ख्ये राक्षसो भीमविक्रमः।वने रामेण विक्रम्य महेन्द्रेणेव शम्बरः।।5.16.8।।

భయంకర విక్రమమున్న రాక్షసుడు విరాధుడూ యుద్ధంలో హతుడయ్యాడు; వనంలో రాముడు అతన్ని మహేంద్రుడు (ఇంద్రుడు) శంబరుణ్ని జయించినట్లే జయించాడు.

Verse 9

चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम्।निहतानि जनस्थाने शरैरग्निशिखोपमैः।।5.16.9।।

జనస్థానంలో భయంకర కర్మలు చేసే రాక్షసుల పద్నాలుగు వేలమంది, అగ్నిశిఖలవంటి బాణాలతో సంహరింపబడ్డారు।

Verse 10

खरश्च निहतसङ्ख्ये त्रिशिराश्च निपातितः।दूषणश्च महातेजा रामेण विदितात्मना।।5.16.10।।

యుద్ధసంఘర్షంలో ఖరుడు సంహరింపబడ్డాడు, త్రిశిరసుడును పడగొట్టబడెను; మహాతేజస్సుగల దూషణుడును—ఆత్మజ్ఞుడై వివేకనిష్ఠుడైన శ్రీరామునిచే—నశింపబడెను।

Verse 11

ऐश्वर्यं वानराणां च दुर्लभं वालिपालितम्।अस्या निमित्ते सुग्रीवः प्राप्तवान् लोकसत्कृतम्।।5.16.11।।

ఈమె (సీత) కారణంగా సుగ్రీవుడు—వాలి కాపాడిన వానరుల దుర్లభమైన ఐశ్వర్యాన్ని—సాధించి, లోకంలో సత్కారము మరియు కీర్తిని పొందెను।

Verse 12

सागरश्च मया क्रान्तश्श्रीमान्नदनदीपतिः।अस्या हेतोर्विशालाक्ष्याः पुरी चेयमवेक्षिता।।5.16.12।।

ఆ విశాలాక్షి (సీత) నిమిత్తంగా నేను—నదనదుల శ్రీమంతుడైన అధిపతి సముద్రాన్ని—దాటి వచ్చితిని; ఈ నగరమును కూడా పరిశీలించితిని।

Verse 13

यदि रामः समुद्रान्तां मेदिनीं परिवर्तयेत्।अस्याः कृते जगच्चापि युक्तमित्येव मे मतिः।।5.16.13।।

శ్రీరాముడు సముద్రాంతమైన భూమిని తలక్రిందలు చేయునా—లేదా ఆమె కొరకు సమస్త జగత్తునే—అది నా దృష్టిలో పూర్తిగా యుక్తమే.

Verse 14

राज्यं वा त्रिषु लोकेषु सीता वा जनकात्मजा।त्रैलोक्यराज्यं सकलं सीताया नाप्नुयात्कलाम्।।5.16.14।।

మూడు లోకాల రాజ్యమో, జనకనందిని సీతయో—సంపూర్ణ త్రైలోక్యరాజ్యమూ సీత మహిమ యొక్క పదహారవ భాగానికైనా సమానముకాదు।

Verse 15

इयं सा धर्मशीलस्य मैथिलस्य महात्मनः।सुता जनकराजस्य सीता भर्तृदृढव्रता।।5.16.15।।उत्थिता मेदिनीं भित्त्वा क्षेत्रे हलमुखक्षते।पद्मरेणुनिभैः कीर्णा शुभैः केदारपाम्सुभिः।।5.16.16।।

ఇదే ఆ సీత—ధర్మశీలుడైన మహాత్మ మిథిలాధిపతి జనకరాజుని కుమార్తె—భర్తపట్ల అచంచల వ్రతంతో నిలిచిన పతివ్రత.

Verse 16

इयं सा धर्मशीलस्य मैथिलस्य महात्मनः।सुता जनकराजस्य सीता भर्तृदृढव्रता।।5.16.15।।उत्थिता मेदिनीं भित्त्वा क्षेत्रे हलमुखक्षते।पद्मरेणुनिभैः कीर्णा शुभैः केदारपाम्सुभिः।।5.16.16।।

నాగలి ముని గాయపరిచిన పొలంలో భూమిని చీల్చుకొని ఆమె ఉద్భవించింది; శుభమైన కేదారమట్టితో—పద్మపరాగంలాంటి ధూళితో—ఆవృతమై ఉంది।

Verse 17

विक्रान्तस्यार्यशीलस्य संयुगेष्न्विवर्तिनः।स्नुषा दशरथस्यैषा ज्येष्ठा राज्ञो यशस्विनी।।5.16.17।।

ఈ యశస్సుగల దేవి రాజు దశరథుని జ్యేష్ఠ కోడలు—పరాక్రమవంతురాలు, ఆర్యశీలురాలు, యుద్ధంలో ఎప్పుడూ వెనుదిరగని.

Verse 18

धर्मज्ञस्य कृतज्ञस्य रामस्य विदितात्मनः।इयं सा दयिता भार्या राक्षसीवशमागता।।5.16.18।।

ఇదే రాముని ప్రియ భార్య—ధర్మజ్ఞుడు, కృతజ్ఞుడు, ఆత్మస్వరూపాన్ని తెలిసినవాడు—అతని భార్య ఇప్పుడు రాక్షసుల స్త్రీల వశమైంది।

Verse 19

सर्वान् भोगान्परित्यज्य भर्तृस्नेहबलात्कृता।अचिन्तयित्वा दुःखानि प्रविष्टा निर्जनं वनम्।।5.16.19।।संतुष्टा फलमूलेन भर्तृशुश्रूषणे रता।या परां भजते प्रीतिं वनेऽऽपि भवने यथा।।5.16.20।।सेयं कनकवर्णाङ्गी नित्यं सुस्मितभाषिणी।सहते यातनामेतामनर्थानामभागिनी।।5.16.21।।

భర్తపై స్నేహబలంతో ప్రేరితమై ఆమె సమస్త భోగవిలాసాలను త్యజించి, దుఃఖాలను లెక్కచేయక నిర్జన వనంలో ప్రవేశించింది।

Verse 20

सर्वान् भोगान्परित्यज्य भर्तृस्नेहबलात्कृता।अचिन्तयित्वा दुःखानि प्रविष्टा निर्जनं वनम्।।5.16.19।।संतुष्टा फलमूलेन भर्तृशुश्रूषणे रता।या परां भजते प्रीतिं वनेऽऽपि भवने यथा।।5.16.20।।सेयं कनकवर्णाङ्गी नित्यं सुस्मितभाषिणी।सहते यातनामेतामनर्थानामभागिनी।।5.16.21।।

ఫలమూలాలతో సంతుష్టురాలై, భర్తసేవలో నిమగ్నమై, ఆమె వనంలోనూ భవనంలో ఉన్నట్లే పరమ ప్రీతిని అనుభవించింది।

Verse 21

सर्वान् भोगान्परित्यज्य भर्तृस्नेहबलात्कृता।अचिन्तयित्वा दुःखानि प्रविष्टा निर्जनं वनम्।।5.16.19।।संतुष्टा फलमूलेन भर्तृशुश्रूषणे रता।या परां भजते प्रीतिं वनेऽऽपि भवने यथा।।5.16.20।।सेयं कनकवर्णाङ्गी नित्यं सुस्मितभाषिणी।सहते यातनामेतामनर्थानामभागिनी।।5.16.21।।

ఇదే ఆ కనకవర్ణాంగి, నిత్యం సుస్మితంగా మధురంగా పలికే ఆమె; ఇంతకు ముందు అనర్థాలకు భాగినికాని ఆమె, ఇప్పుడు ఈ యాతనను సహిస్తోంది।

Verse 22

इमां तु शीलसम्पन्नां द्रष्टुमर्हति राघवः।रावणेन प्रमथितां प्रपामिव पिपासितः।।5.16.22।।

రావణునిచే పీడింపబడిన ఈ శీలసంపన్న స్త్రీని రాఘవుడు దర్శించుటకు అర్హుడు; దాహార్తుడు బావిని కోరినట్లుగా।

Verse 23

अस्या नूनं पुनर्लाभाद्राघवः प्रीतिमेष्यति।राजा राज्यपरिभ्रष्टः पुनः प्राप्येव मेदिनीम्।।5.16.23।।

ఆమెను మళ్లీ పొందినచో రాఘవుడు నిశ్చయంగా ప్రీతిని పొందును; రాజ్యభ్రష్టుడైన రాజు మళ్లీ భూమిని పొందినట్లుగా।

Verse 24

कामभोगैः परित्यक्ता हीना बन्धुजनेन च।धारयत्यात्मनो देहं तत्समागमकाङ्क्षिणी।।5.16.24।।

కామభోగముల నుండి వంచితయై, బంధుజనవియోగమున పడిన ఆమె, వారితో పునఃసమాగమమును కోరుచూ తన దేహమును మాత్రమే కష్టముగా ధరించుచున్నది।

Verse 25

नैषा पश्यति राक्षस्यो नेमान्पुष्पफलद्रुमान्।एकस्थहृदया नूनं राममेवानुपश्यति।।5.16.25।।

ఆమె రాక్షసీములను చూడదు, ఈ పుష్పఫలభరిత వృక్షములను కూడా చూడదు; ఏకాగ్రహృదయముతో నిశ్చయముగా మనసున శ్రీరామునే దర్శించుచున్నది।

Verse 26

भर्ता नाम परं नार्या भूषणं भूषणादपि।एषा तु रहिता तेन भूषणार्हा न शोभते।।5.16.26।।

స్త్రీకి భర్తయే పరమాభరణం—ఆభరణాలకన్నా మిన్న. ఆయన వియోగంలో, ఆభరణాలకు అర్హురాలైనా ఆమె ఆభరణాలతో శోభించదు.

Verse 27

दुष्करं कुरुते रामो हीनो यदनया प्रभुः।धारयत्यात्मनो देहं न दुःखेनावसीदति।।5.16.27।।

ఆమె వియోగంలోనూ ప్రభువు రాముడు దుష్కరమైన కార్యం చేస్తున్నాడు—తన దేహాన్ని నిలుపుకుంటూ, దుఃఖానికి లోనై కుంగిపోవడం లేదు.

Verse 28

इमामसितकेशान्तां शतपत्रनिभेक्षणाम्।सुखार्हां दुःखितां दृष्ट्वा ममापि व्यथितं मनः।।5.16.28।।

నల్లని కేశాంతములు గల, కమలనేత్రి, సుఖానికి అర్హురాలైన ఆమెను దుఃఖితగా చూసి నా మనసు కూడా వ్యథపడింది.

Verse 29

क्षतिक्षमा पुष्करसन्निभाक्षी या रक्षिता राघवलक्ष्मणाभ्याम्।सा राक्षसीभिर्विकृतेक्षणाभिः संरक्ष्यते सम्प्रति वृक्षमूले।।5.16.29।।

భూమివలె క్షమాశీలి, కమలసమ నేత్రాలు గల ఆమెను రాఘవ-లక్ష్మణులు రక్షించిరి; ఆమే ఇప్పుడు వికృతమైన, భయంకర నేత్రాల రాక్షసీ స్త్రీలచే వృక్షమూలంలో కాపాడబడుతోంది.

Verse 30

हिमहतनलिनीव नष्टशोभा व्यसनपरम्परया निपीड्यमाना।सहचररहितेव चक्रवाकी जनकसुता कृपणां दशां प्रपन्ना।।5.16.30।।

మంచుతో దెబ్బతిన్న కమలినిలా శోభ కోల్పోయి, విపత్తుల పరంపరచే నలిగిపోతూ; సహచరుడు లేని చక్రవాకి వలె జనకసుత కృపణ స్థితిని పొందింది.

Verse 31

अस्या हि पुष्पावनताग्रशाखाः शोकं दृढं वै जनयन्त्यशोकाः।हिमव्यपायेन च शीतरश्मि रभ्युत्थितो नैकसहस्ररश्मि:।।5.16.31।।

ఆమెకు పుష్పభారంతో వంగిన అగ్రశాఖలుగల అశోకవృక్షాలే గాఢమైన శోకాన్ని కలిగిస్తున్నాయి. హిమం తొలగిన తరువాత శీతరశ్మి చంద్రుడు, సహస్రరశ్మి సూర్యుడు ఉదయించినా ఆమె దుఃఖం మరింత పెరుగుతుంది.

Verse 32

इत्येवमर्थं कपिरन्ववेक्ष्य सीतेयमित्येव निविष्टबुद्धि:।संश्रित्य तस्मिन्निषसाद वृक्षे बली हरीणामृषभस्तरस्वी।।5.16.32।।

ఇలా విషయాన్ని పరిశీలించిన కపికి ‘ఇదే సీత’ అని దృఢనిశ్చయం కలిగింది. ఆ వృక్షాన్ని ఆశ్రయించి, వానరులలో వృషభసముడైన బలవంతుడు, వేగవంతుడు అక్కడ కూర్చున్నాడు.