Sarga 13
रावणभवनपरिक्रमणं हनूमतः शोकविचारश्च (Hanuman’s Circuit of Ravana’s Palace and the Crisis of Deliberation)
सुन्दरकाण्ड
ఈ సర్గంలో హనుమంతుడు మేఘాల్లో మెరుపులా లంకా ప్రాకారంపైకి దూకి, రావణభవనాన్ని చుట్టూ పరిశీలించినా సీతాదేవిని కనుగొనలేడు. అప్పుడు ఆమె కనబడకపోవడానికి అనేక సంభావ్య కారణాలను ఆలోచిస్తాడు—అపహరణ సమయంలో సముద్రంలో పడిపోయి ఉండవచ్చు, రాక్షసులు హతమార్చి లేదా భక్షించి ఉండవచ్చు, రామస్మరణ శోకంతో ప్రాణాలు విడిచి ఉండవచ్చు, లేక పంజరబద్ధ పక్షిలా గుప్త కారాగారంలో బంధించి ఉండవచ్చు అని। తర్వాత ఊహల నుంచి ఫలితవిచారానికి మారి, వార్త లేక తిరిగివెళితే రాముడు, లక్ష్మణుడు, భరతుడు, శత్రుఘ్నుడు, అంతఃపుర రాణులు, సుగ్రీవుడు, రుమ, తారా, అంగదుడు మరియు సమస్త వానరసేనపై శోకమరణాల పరంపర పడుతుందని ముందే చూస్తాడు. అగ్నిలో ప్రవేశం, నీటిలో మునగడం, ఉపవాసం వంటి స్వనాశ మార్గాలను తలచినా, ఆత్మహత్య అధర్మమై అనేక దోషాలకు కారణమని తిరస్కరిస్తాడు; మంగళసిద్ధి జీవించి ఉన్నవారికే కలుగుతుందని నిశ్చయిస్తాడు। అంతిమంగా అన్వేషణ కొనసాగించాలని నిర్ణయించి, ఇంకా శోధించని స్థలంగా అశోకవనికను గుర్తించి దేవతలకు, మిత్రులకు నమస్కరించి స్పష్టమైన సంకల్పంతో ఆ తోట వైపు సాగుతాడు. సర్గాంతంలో ఆ వనిక రక్షిత పవిత్రతను తలచి విజయార్థం ప్రార్థిస్తాడు।
Shlokas
Verse 1
विमानात्तु सुसम्क्रम्य प्राकारं हरियूथपः।हनुमान्वेगवानासीद्यथा विद्युद्घनान्तरे।।।।
అప్పుడు హరియూథపతి హనుమాన్ విమానం నుండి సులభంగా దిగి ప్రాకారంపైకి దూకాడు; మేఘాల మధ్య మెరుపువలె అతడు అత్యంత వేగవంతుడు.
Verse 2
सम्परिक्रम्य हनुमान्रावणस्य निवेशनात्।अदृष्ट्वा जानकीं सीतामब्रवीद्वचनं कपिः।।।।
రావణుని నివాసమంతా చుట్టి తిరిగినా జానకీ సీత కనబడక, వానరుడు హనుమంతుడు తనలో తానే ఈ మాటలు పలికాడు.
Verse 3
भूयिष्ठं लोलिता लङ्का रामस्य चरता प्रियम्।न हि पश्यामि वैदेहीं सीतां सर्वाङ्गशोभनाम्।।।।
రాముని ప్రీతికోసం నేను లంకలో ఎంతో తిరిగి సమగ్రంగా వెదికితిని; అయినా సర్వాంగశోభతో ప్రకాశించే వైదేహి సీతను నేను చూడలేకపోతున్నాను।
Verse 4
पल्वलानि तटाकानि सरांसि सरितस्तथा।नद्योऽनूपवनान्ताश्च दुर्गाश्च धरणीधराः।।।।लोलिता वसुधा सर्वा न तु पश्यामि जानकीम्।
చెరువులు, తటాకాలు, సరస్సులు, వాగులు-నదులు, నదీప్రవాహాలు, చిత్తడి అడవుల అంచులు, చేరలేని పర్వతదుర్గాలు—అన్నిటిలోనూ నేను వెదికాను. సమస్త భూమిని త్రవ్వి చూశాను, అయినా జానకీ దర్శనమివ్వలేదు।
Verse 5
इह सम्पातिना सीता रावणस्य निवेशने।।।।आख्याता गृध्रराजेन न च पश्यामि तामहम्।
ఇక్కడ గృధ్రరాజు సంపాతి, సీత రావణుని నివాసమందే ఉందని తెలిపెను; అయినను నేను ఆమెను చూడలేకపోతున్నాను।
Verse 6
किं नु सीताऽथ वैदेही मैथिली जनकात्मजा।।।।उपतिष्ठेत विवशा रावणं दुष्टचारिणम्।
సీత—వైదేహి, మైథిలి, జనకనందిని—అసహాయంగా ఆ దుష్టాచారి రావణునికి లోబడిపోయిందా?
Verse 7
क्षिप्रमुत्पततो मन्ये सीतामादाय रक्षसः।।।।बिभ्यतो रामबाणानामन्तरा पतिता भवेत्।
రాక్షసుడు సీతను ఎత్తుకొని వేగంగా ఎగిరిపోతుండగా, రామబాణాల భయంతో ఆమె మధ్యలోనే పడిపోయి ఉండవచ్చని నేను భావిస్తున్నాను।
Verse 8
अथवा ह्रियमाणायाः पथि सिद्धनिषेविते।।।।मन्ये पतितमार्याया हृदयं प्रेक्ष्य सागरम्।
లేదా, సిద్ధులు సంచరించే ఆ మార్గంలో అపహరింపబడుతూ, సముద్రాన్ని చూచి ఆ ఆర్య స్త్రీ హృదయం కుంగి అక్కడే పడిపోయిందని నేను భావిస్తున్నాను।
Verse 9
रावणस्योरुवेगेन भुजाभ्यां पीडितेन च।।।।तया मन्ये विशालाक्ष्या त्यक्तं जीवितमार्यया।
రావణుని ఉగ్రవేగంతో కుదిపివేయబడి, అతని భుజబంధంతో పీడింపబడిన ఆ విశాలాక్షి ఆర్య స్త్రీ ప్రాణాన్నే విడిచిందని నేను అనుకుంటున్నాను।
Verse 10
उपर्युपरि वा नूनं सागरं क्रमतस्तदा।।।।विवेष्टमाना पतिता सागरे जनकात्मजा।
నిశ్చయంగా అప్పుడు, సముద్రం మీదుగా క్రమక్రమంగా ఎగురుతూ పోతున్న వేళ, విడిపోవడానికి తపనపడుతూ తిప్పుకుంటున్న జనకనందిని సముద్రంలో పడిపోయి ఉండవచ్చు.
Verse 11
अहो क्षुद्रेण वाऽनेन रक्षन्ती शीलमात्मनः।।।।अबन्धुर्भक्षिता सीता रावणेन तपस्विनी।
అయ్యో! తన శీలాన్ని కాపాడుకుంటూ ఉన్న బంధువులేని తపస్విని సీతను ఆ నీచుడు రావణుడు ఎక్కడైనా భక్షించి ఉండవచ్చు.
Verse 12
अथवा राक्षसेन्द्रस्य पत्नीभिरसितेक्षणा।।।।अदुष्टा दुष्टभावाभिर्भक्षिता सा भविष्यति।
లేదా నల్లని కళ్లుగల నిర్దోషిణి సీతను దుష్టస్వభావముగల రాక్షసేంద్రుని భార్యలు భక్షించి ఉండవచ్చు.
Verse 13
सम्पूर्णचन्द्रप्रतिमं पद्मपत्रनिभेक्षणम्।।।।रामस्य ध्यायती वक्त्रं पञ्चत्वं कृपणा गता।
లేదా సంపూర్ణచంద్రుని వంటి రాముని ముఖాన్ని, పద్మపత్రాల వంటి కళ్లతో ధ్యానిస్తూ, దుర్భాగ్య సీత మరణాన్ని పొందివుండవచ్చు.
Verse 14
हा राम लक्ष्मणेत्येवं हाऽयोध्ये चेति मैथिली।।।।विलप्य बहु वैदेही न्यस्तदेहा भविष्यति।
లేదా మైథిలీ వైదేహి ఎంతో విలపిస్తూ—“హా రామ! హా లక్ష్మణ! హా అయోధ్యా!”—అని పలుకుతూ ప్రాణత్యాగం చేసి ఉండవచ్చు.
Verse 15
अथवा निहिता मन्ये रावणस्य निवेशने।।।।नूनं लालप्यते सीता पञ्जरस्थेव शारिका।
లేదా సీతను రావణుని నివాసమందే బంధించి ఉంచారని నేను భావిస్తున్నాను; పంజరంలో చిక్కిన శారికవలె ఆమె నిశ్చయంగా విలపిస్తూ ఉండును।
Verse 16
जनकस्य सुता सीता रामपत्नी सुमध्यमा।।।।कथमुत्पलपत्राक्षी रावणस्य वशं व्रजेत्।
జనకుని కుమార్తె, రాముని భార్య, సుమధ్యమా, కమలపత్రనయనా సీత ఎలా రావణుని వశమగును?
Verse 17
विनष्टा वा प्रणष्टा वा मृता वा जनकात्मजा।।।।रामस्य प्रियभार्यस्य न निवेदयितुं क्षमम्।
జనకాత్మజ నశించిపోయిందో, పూర్తిగా లభించనిదైపోయిందో, లేదా మరణించిందో—రామునికి అత్యంత ప్రియమైన భార్య విషయమై అటువంటి వార్తను నివేదించడం సముచితం కాదు।
Verse 18
निवेद्यमाने दोषस्स्याद्दोषस्स्यादनिवेदने।।।।कथं नु खलु कर्तव्यं विषमं प्रतिभाति मे।
నేను నివేదిస్తే దోషముండవచ్చు, నివేదించకపోయినా దోషముండవచ్చు. అయితే నిజంగా ఏమి చేయాలి? ఈ పరిస్థితి నాకు అత్యంత విషమంగా కనిపిస్తోంది।
Verse 19
अस्मिन्नेवंगते कार्ये प्राप्तकालं क्षमं च किम्।।।।भवेदिति मतं भूयो हनुमान्प्रविचारयत्।
కార్యం ఈ స్థితికి వచ్చినప్పుడు ఇప్పుడు ఏ మార్గం కాలానుగుణమై సముచితమగును—అని హనుమంతుడు మరల ఆలోచించాడు।
Verse 20
यदि सीतामदृष्ट्वाऽहं वानरेन्द्रपुरीमितः।।।।गमिष्यामि ततः को मे पुरुषार्थो भविष्यति।
నేను సీతను దర్శించకుండానే ఇక్కడి నుంచి వానరేంద్రుని నగరానికి వెళ్లిపోతే, అప్పుడు నా పురుషార్థం ఏముంటుంది?
Verse 21
ममेदं लङ्घनं व्यर्थं सागरस्य भविष्यति।।।।प्रवेशश्चैव लङ्कायाः राक्षसानां च दर्शनम्।
సీతను పొందలేకపోతే నా సముద్రలంఘనం వ్యర్థమవుతుంది; అలాగే లంకలో ప్రవేశమూ, రాక్షసుల దర్శనమూ నిష్ఫలమే అవుతాయి।
Verse 22
किं मां वक्ष्यति सुग्रीवो हरयो वा समागताः।।।।किष्किन्धां समनुप्राप्तं तौ वा दशरथात्मजौ।
నేను కిష్కింధకు తిరిగి వచ్చినప్పుడు సుగ్రీవుడు నన్ను ఏమంటాడు? లేదా సమాగతమైన వానరులు ఏమంటారు? లేక దశరథుని ఆ ఇద్దరు కుమారులు ఏమంటారు?
Verse 23
गत्वा तु यदि काकुत्स्थं वक्ष्यामि परमप्रियम्।।।।न दृष्टेति मया सीता ततस्तक्ष्यति जीवितम्।
కాకుత్స్థుడు (శ్రీరాముడు) వద్దకు వెళ్లి ‘నేను సీతను చూడలేదు’ అనే పరమ వేదనాకరమైన మాట చెప్పవలసి వస్తే, ఆయన ప్రాణాలను విడిచివేస్తాడు।
Verse 24
परुषं दारुणं क्रूरं तीक्ष्णमिन्द्रियतापनम्।।5.13.24।।सीतानिमित्तं दुर्वाक्यं श्रुत्वा स न भविष्यति।
సీత కారణంగా పలికే కఠినమైన, దారుణమైన, క్రూరమైన, ఇంద్రియాలను దహింపజేసే తೀಕ್ಷ్ణ దుర్వాక్యాలను విని ఆయన నిలువడు।
Verse 25
तं तु कृच्छ्रगतं दृष्ट्वा पञ्चत्वगतमानसम्।।।।भृशानुरक्तो मेधावी न भविष्यति लक्ष्मणः।
ఆయనను (శ్రీరాముణ్ణి) ఘోర కష్టంలో పడి, మనస్సు మరణించినట్టుగా ఉన్నవాడిగా చూచి, అత్యంత భక్తితో అనురక్తుడైన మేధావి లక్ష్మణుడూ జీవించడు।
Verse 26
विनष्टौ भ्रातरौ श्रुत्वा भरतोऽपि मरिष्यति।।।।भरतं च मृतं दृष्ट्वा शत्रुघ्नो न भविष्यति।
ఇద్దరు అన్నదమ్ములు నశించారని విని భరతుడూ మరణిస్తాడు; భరతుడు మృతుడని చూసి శత్రుఘ్నుడూ ఇక జీవించడు।
Verse 27
पुत्रान्मृतान्समीक्ष्याथ न भविष्यन्ति मातरः।।5.13.27।।कौसल्या च सुमित्रा च कैकेयी च न संशयः।
తర్వాత తమ కుమారులు మృతులని చూసి తల్లులూ జీవించరు—కౌసల్య, సుమిత్ర, కైకేయి—ఇందులో సందేహం లేదు।
Verse 28
कृतज्ञस्सत्यसन्धश्च सुग्रीवः प्लवगाधिपः।।।।रामं तथा गतं दृष्ट्वा ततस्त्यक्ष्यति जीवितम्।
కృతజ్ఞుడూ సత్యసంకల్పుడూ అయిన ప్లవగాధిపతి సుగ్రీవుడు, శ్రీరాముణ్ణి అలా గతుడిగా (వినష్టుడిగా) చూచి, అప్పుడు ప్రాణాలు విడిచిపెడతాడు।
Verse 29
दुर्मना व्यथिता दीना निरानन्दा तपस्विनी।।।।पीडिता भर्तृशोकेन रुमा त्यक्ष्यति जीवितम्।
మనసు కృంగి, వ్యథతో, దీనంగా, ఆనందరహితంగా ఉన్న తపస్స్వభావినీ రూమా—భర్త శోకంతో పీడితమై—ప్రాణాలు విడిచిపెడుతుంది।
Verse 30
वालिजेन तु दुःखेन पीडिता शोककर्शिता।।।।पञ्चत्वं च गते राज्ञि ताराऽपि न भविष्यति।
వాలి కారణమైన దుఃఖంతో పీడితమై, శోకంతో క్షీణించిన తారా—రాజు (సుగ్రీవుడు) పంచత్వం పొందినప్పుడు—ఆమె కూడా నిలువదు।
Verse 31
मातापित्रोर्विनाशेन सुग्रीवव्यसनेन च।।।।कुमारोऽप्यङ्गदः कस्माद्धारयिष्यति जीवितम्।
తల్లి తండ్రుల వినాశంతో, సుగ్రీవునికి వచ్చిన వ్యసనంతో—అప్పుడు యువకుమారుడు అంగదుడే ఎలా జీవితం నిలుపగలడు?
Verse 32
भर्तृजेन तु दुःखेन ह्यभिभूता वनौकसः।।।।शिरांस्यभिहनिष्यन्ति तलैर्मुष्टिभिरेव च।
తమ ప్రభువు గతి వల్ల కలిగిన దుఃఖంతో అణచివేయబడిన వనవాసులు (వానరులు) అరచేతులతో—ముష్టులతో కూడ—తమ తలలను కొట్టుకుంటారు।
Verse 33
सान्त्वेनानुप्रदानेन मानेन च यशस्विना।।।।लालिताः कपिराजेन प्राणांस्त्यक्ष्यन्ति वानराः।
యశస్వి కపిరాజు సాంత్వన, దానము, గౌరవములతో లాలించబడిన వానరులు తమ ప్రాణాలనైనా విడిచిపెడతారు।
Verse 34
न वनेषु न शैलेषु न निरोधेषु वा पुनः।।।।क्रीडामनुभविष्यन्ति समेत्य कपिकुञ्जराः।
ఒకచోట కూడిన మహావానరనాయకులు ఇకపై అడవుల్లోనూ, పర్వతాలపైనూ, గుహలలోనూ క్రీడాసుఖాన్ని అనుభవించరు।
Verse 35
सपुत्रदारास्सामात्या भर्तृव्यसनपीडिताः।।।।शैलाग्रेभ्यः पतिष्यन्ति समेषु विषमेषु च।
తమ ప్రభువు విపత్తుతో బాధపడిన వారు—పుత్రులు, భార్యలు, మంత్రులతో కూడి—పర్వతశిఖరాల నుండి దూకి, సమభూమిలోనూ విషమభూమిలోనూ పడిపోతారు।
Verse 36
विषमुद्बन्धनं वापि प्रवेशं ज्वलनस्य वा।।।।उपवासमथो शस्त्रं प्रचरिष्यन्ति वानराः।
వానరులు విషం సేవించి గానీ, ఉరివేసుకొని గానీ, అగ్నిలో ప్రవేశించి గానీ; లేక ఉపవాసంతో గానీ, శస్త్రాలతో గానీ మరణాన్ని ఆశ్రయిస్తారు।
Verse 37
घोरमारोदनं मन्ये गते मयि भविष्यति।।।।इक्ष्वाकुकुलनाशश्च नाशश्चैव वनौकसाम्।
నేను (విఫలుడై) తిరిగి వెళితే ఘోరమైన రోదనం జరుగుతుందని నేను భావిస్తున్నాను—ఇక్ష్వాకుకుల నాశమూ, వనవాసుల నాశమూ కలుగుతాయి।
Verse 38
सोऽहं नैव गमिष्यामि किष्किन्धां नगरीमितः।।।।न च शक्ष्याम्यहं द्रष्टुं सुग्रीवं मैथिलीं विना।
కాబట్టి నేను ఇక్కడి నుండి కిష్కింధా నగరానికి వెళ్లను; మైథిలి లేకుండా సుగ్రీవుని దర్శించగల శక్తి నాకు ఉండదు।
Verse 39
मय्यगच्छति चेहस्थे धर्मात्मानौ महारथौ।।।।आशया तौ धरिष्येते वानराश्च मनस्विनः।
నేను వెళ్లక ఇక్కడే నిలిచిపోతే, ఆ ధర్మాత్ములైన ఇద్దరు మహారథులు ఆశనే ఆధారంగా సహనంతో నిలబడతారు; అలాగే మనస్వులైన వానరులూ ఆశతోనే ధైర్యం ధరించుతారు।
Verse 40
हस्तादानो मुखादानो नियतो वृक्षमूलिकः।।।।वानप्रस्थो भविष्यामि ह्यदृष्ट्वा जनकात्मजाम्।सागरानूपजे देशे बहुमूलफलोदके।।।।
జనకనందినిని నేను చూడలేకపోతే, నేను ఇక్కడే వానప్రస్థుడిలా ఉంటాను—నియమంతో, చేతికి వచ్చినదే స్వీకరించి, చెట్ల మూలాలనే ఆహారంగా చేసుకొని జీవిస్తాను।
Verse 41
हस्तादानो मुखादानो नियतो वृक्षमूलिकः।।5.13.40।।वानप्रस्थो भविष्यामि ह्यदृष्ट्वा जनकात्मजाम्।सागरानूपजे देशे बहुमूलफलोदके।।5.13.41।।
ఈ సముద్రతీరాన ఉన్న ఉపకూలదేశంలో—మూలాలు, ఫలాలు, నీరు సమృద్ధిగా ఉన్న చోట—నేను ఇక్కడే నివసిస్తాను।
Verse 42
चितां कृत्वा प्रवेक्ष्यामि समिद्धमरणीसुतम्।उपविष्टस्य वा सम्यग्लिङ्गिनीं साधयिष्यतः।।।।शरीरं भक्षयिष्यन्ति वायसाः श्वापदानि च।
నేను చితి నిర్మించి, అరణి నుండి పుట్టిన ప్రదీప్త అగ్నిలో ప్రవేశిస్తాను; లేక ఇక్కడే కూర్చొని ప్రాయోపవేశ వ్రతం (అనశనమరణం) ఆచరిస్తాను—కాకులు మరియు క్రూరమృగాలు ఈ శరీరాన్ని భక్షించే వరకు।
Verse 43
इदं महर्षिभिर्दृष्टं निर्याणमिति मे मतिः।।।।सम्यगापः प्रवेक्ष्यामि न चेत्पश्यामि जानकीम्।
ఇది మహర్షులు దర్శించిన ప్రాణత్యాగ మార్గమని నా అభిప్రాయం. నేను జానకీని చూడకపోతే, నీటిలో ప్రవేశించి ప్రాణాలు విడిచెదను।
Verse 44
सुजातमूला सुभगा कीर्तिमाला यशस्विनी।।।।प्रभग्ना चिररात्रीयं मम सीतामपश्यतः।
నా కీర్తి—సుజాత మూలముతో, సుభాగ్యముతో, యశోమాలికతో ప్రకాశించినది—ఈ దీర్ఘ రాత్రి సీతను కనుగొనలేక చిద్రమైంది।
Verse 45
तापसो वा भविष्यामि नियतो वृक्षमूलिकः।।।।नेतः प्रतिगमिष्यामि तामदृष्ट्वासितेक्षणाम्।
లేదా నేను నియమబద్ధ తపస్విగా మారి, వృక్షమూలంలో నివసిస్తూ జీవిస్తాను; ఆ నల్లకన్నుల సీతను చూడకుండానే ఇక్కడి నుంచి తిరిగి వెళ్లను।
Verse 46
यदीतः प्रतिगच्छामि सीतामनधिगम्य ताम्।।।।अङ्गदस्सह तैस्सर्वैर्वानरैर्न भविष्यति।
నేను సీతను కనుగొనకుండానే ఇక్కడి నుంచి తిరిగి వెళితే, అంగదుడు ఆ వానరులందరితో కలిసి నిలువడు (జీవించడు)।
Verse 47
विनाशे बहवो दोषा जीवन् भद्राणि पश्यति।।।।तस्मात्प्राणान् धरिष्यामि ध्रुवो जीवितसङ्गमः।
ఆత్మవినాశంలో అనేక దోషాలు ఉన్నాయి; జీవించి ఉంటే శుభఫలాలను చూడగలడు. అందువల్ల నేను ప్రాణాలను నిలుపుకొందును, ఎందుకంటే జీవించేవారికే శుభసంగమం నిశ్చితం।
Verse 48
एवं बहुविधं दुःखं मनसा धरायन्मुहुः।।।।नाध्यगच्छत्तदा पारं शोकस्य कपिकुञ्चरः।
ఇలా మనసులో మళ్లీ మళ్లీ అనేక విధాల దుఃఖాన్ని ధరించుచు, వానరులలో గజరాజైన అతడు ఆ సమయంలో శోకానికి అవతలి తీరం—అంటే దాని అంతం—చేరలేకపోయెను।
Verse 49
रावणं वा वधिष्यामि दशग्रीवं महाबलम्।।।।काममस्तु हृता सीता प्रत्याचीर्णं भविष्यति।
లేదా మహాబలుడైన దశగ్రీవ రావణుని నేను వధించెదను। సీత అపహరింపబడినదే గాని—అతని ఈ మరణమే తగిన ప్రతీకారం; నా కార్యం సిద్ధించును।
Verse 50
अथवैनं समुत्क्षिप्य उपर्युपरि सागरम्।।।।रामायोपहरिष्यामि पशुं पशुपतेरिव।
లేదా ఇతనిని ఎత్తుకొని సముద్రముపైగా తీసికొని వెళ్లి, పశుపతికి అర్పించు యజ్ఞపశువులాగ, రామునికి సమర్పించెదను।
Verse 51
इति चिन्तां समापन्नः सीतामनधिगम्य ताम्।।।।ध्यानशोकपरीतात्मा चिन्तयामास वानरः।
ఇట్లు సీతను పొందలేక వానరుడు చింతలో పడెను; ధ్యానశోకముచే ఆవరింపబడిన మనస్సుతో అతడు నిరంతరం ఆలోచించుచుండెను।
Verse 52
यावत्सीतां हि पश्यामि रामपत्नीं यशस्विनीम्।।।।तावदेतां पुरीं लङ्कां विचिनोमि पुनः पुनः।
రామపత్ని యశస్వినీ సీతను నేను ప్రత్యక్షంగా చూడువరకు, ఈ లంకాపురిని నేను మళ్లీ మళ్లీ వెదుకుతూనే ఉంటాను।
Verse 53
सम्पातिवचनाच्चापि रामं यद्यानयाम्यहम्।।।।अपश्यन् राघवो भार्यां निर्धहेत्सर्ववानरान्।
మరియు సంపాతి వాక్యమాత్రాన నమ్మి నేను రాముణ్ణి ఇక్కడికి తీసుకొచ్చి ఉంటే, భార్యను చూడక రాఘవుడు కోపంతో సమస్త వానరసేనను దహించివేసేవాడు।
Verse 54
इहैव नियताहारो वत्स्यामि नियतेन्द्रियः।।।।न मत्कृते विनश्येयुः सर्वे ते नरवानराः।
నేను ఇక్కడే నియతాహారంతో, ఇంద్రియనిగ్రహంతో నిలిచి ఉంటాను; నా కారణంగా ఆ నర-వానరులందరూ నశించకూడదు।
Verse 55
अशोकवनिका चेयं दृश्यते या महाद्रुमा।।।।इमामधिगमिष्यामि न हीयं विचिता मया।
మహావృక్షాలతో నిండిన ఈ అశోకవనిక కనిపిస్తోంది; నేను అక్కడికి వెళ్తాను, ఎందుకంటే ఈ స్థలాన్ని నేను ఇంకా వెదకలేదు।
Verse 56
वसून्रुद्रांस्तथाऽदित्यानश्विनौ मरुतोऽपि च।।।।नमस्कृत्वा गमिष्यामि रक्षसां शोकवर्धनः।
వసువులు, రుద్రులు, ఆదిత్యులు, అశ్వినులు, మరుతులు—వారికి నమస్కరించి నేను ముందుకు సాగుతాను; రాక్షసులకు శోకాన్ని పెంచువాడనై।
Verse 57
जित्वा तु राक्षसान् सर्वानिक्ष्वाकुकुलनन्दिनीम्।।।।सम्प्रदास्यामि रामाय यथा सिद्धिं तपस्विने।
సర్వ రాక్షసులను జయించి, ఇక్ష్వాకువంశానందదాయిని సీతను రామునికి తిరిగి సమర్పిస్తాను—తపస్వికి తపస్సిద్ధి ఫలము లభించినట్లుగా।
Verse 58
सः मुहूर्तमिव ध्यात्वा चिन्तावग्रथितेन्द्रियः।।।।उदतिष्ठन्महातेजा हनुमान् मारुतात्मजः।
క్షణమాత్రం ధ్యానించి, చింతతో కలత చెందిన ఇంద్రియములుగల మహాతేజస్వి మారుతాత్మజ హనుమంతుడు మళ్లీ లేచాడు।
Verse 59
नमोऽस्तु रामाय सलक्ष्मणाय देव्यै च तस्यै जनकात्मजायै।नमोऽस्तु रुद्रेंद्रयमानिलेभ्यो नमोऽस्तु चन्द्रार्कमरुद्गणेभ्यः।।।।
లక్ష్మణసహిత శ్రీరామునికి నమస్కారం, అలాగే ఆ దివ్య జనకనందినికి నమస్కారం। రుద్ర, ఇంద్ర, యమ, వాయువులకు నమస్కారం; చంద్ర, సూర్య మరియు మరుత్గణములకు కూడా నమస్కారం।
Verse 60
स तेभ्यस्तु नमस्कृत्य सुग्रीवाय च मारुतिः।दिशस्सर्वास्समालोक्य ह्यशोकवनिकां प्रति।।।।
వారందరికీ, అలాగే సుగ్రీవునికీ నమస్కరించి, మారుతి అన్ని దిశలను పరిశీలించి అశోకవనిక వైపు సాగాడు।
Verse 61
स गत्वा मनसा पूर्वमशोकवनिकां शुभाम्।उत्तरं चिन्तयामास वानरो मारुतात्मजः।।।।
మారుతాత్మజుడైన వానరుడు హనుమంతుడు ముందుగా మనసులోనే శుభమైన అశోకవనికను చేరి, ఆపై ఇక ఏమి చేయవలెనో అని మళ్లీ ఆలోచించసాగెను।
Verse 62
ध्रुवं तु रक्षोबहुला भविष्यति वनाकुला।अशोकवनिका पुण्या सर्वसंस्कारसंस्कृता।।।।
నిశ్చయంగా ఈ పుణ్యమైన అశోకవనిక వృక్షసమృద్ధిగా ఉండి, రాక్షసుల ఘనమైన కాపలాతో, అన్ని విధాల సంరక్షణతో సుసంస్కృతంగా నిలిచి ఉంటుంది।
Verse 63
रक्षिणश्चात्र विहिता नूनं रक्षन्ति पादपान्।भगवानपि सर्वात्मा नातिक्षोभं प्रवाति वै।।।।संक्षिप्तोऽयं मयाऽत्मा च रामार्थे रावणस्य च।
ఇక్కడ నిశ్చయంగా కాపలాదారులు నియమించబడి, వృక్షాలను కాపాడుతున్నారు। సర్వాత్ముడైన భగవాన్ వాయుదేవుడుకూడా అతివేగంగా వీచడం లేదు। రామకార్యసిద్ధికై, రావణుని తప్పించుకొనుటకై నేను నా దేహాన్ని సంకుచితం చేసుకున్నాను।
Verse 64
सिद्धिं मे संविधास्यन्ति देवाः सर्षिगणास्त्विह।।।।ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवान् देवाश्चैव दिशन्तु मे।सिद्धिमग्निश्च वायुश्च पुरुहूतश्च वज्रभृत्।।।।वरुणः पाशहस्तश्च सोमादित्यौ तथैव च।अश्विनौ च महात्मानौ मरुतः शर्व एव च।।।।सिद्धिं सर्वाणि भूतानि भूतानां चैव यः प्रभुः।दास्यन्ति मम ये चान्ये ह्यदृष्टाः पथि गोचराः।।।।
ఇక్కడ దేవతలు ఋషిగణాలతో కూడి నాకు సిద్ధిని ప్రసాదించుగాక. స్వయంభూ భగవాన్ బ్రహ్మ మరియు దిక్కుల దేవతలును నాకు విజయాన్ని దయచేయుగాక. అగ్ని, వాయు, యజ్ఞములలో నిత్యం ఆహ్వానింపబడే పురుహూతుడు, వజ్రధారి ఇంద్రుడు కూడా సిద్ధిని ప్రసాదించుగాక. పాశహస్తుడైన వరుణుడు, సోముడు మరియు ఆదిత్యుడు; మహాత్ములైన అశ్వినీదేవతలు, మరుత్గణాలు, శర్వుడు (శివుడు) కూడ. సమస్త భూతములు, భూతముల ప్రభువు, అలాగే నా మార్గమున సంచరించే ఇతర అగోచర సత్త్వములు—అన్నీ నాకు సిద్ధిని దయచేయుగాక।
Verse 65
सिद्धिं मे संविधास्यन्ति देवाः सर्षिगणास्त्विह।।5.13.64।।ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवान् देवाश्चैव दिशन्तु मे।सिद्धिमग्निश्च वायुश्च पुरुहूतश्च वज्रभृत्।।5.13.65।।वरुणः पाशहस्तश्च सोमादित्यौ तथैव च।अश्विनौ च महात्मानौ मरुतः शर्व एव च।।5.13.66।।सिद्धिं सर्वाणि भूतानि भूतानां चैव यः प्रभुः।दास्यन्ति मम ये चान्ये ह्यदृष्टाः पथि गोचराः।।5.13.67।।
స్వయంభూ భగవాన్ బ్రహ్మ మరియు దేవతలందరూ నాకు సిద్ధిని ప్రసాదించుగాక; అలాగే అగ్ని, వాయు, పురుహూతుడు మరియు వజ్రధారి ఇంద్రుడు కూడా నాకు ఆ విజయాన్ని దయచేయుగాక।
Verse 66
सिद्धिं मे संविधास्यन्ति देवाः सर्षिगणास्त्विह।।5.13.64।।ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवान् देवाश्चैव दिशन्तु मे।सिद्धिमग्निश्च वायुश्च पुरुहूतश्च वज्रभृत्।।5.13.65।।वरुणः पाशहस्तश्च सोमादित्यौ तथैव च।अश्विनौ च महात्मानौ मरुतः शर्व एव च।।5.13.66।।सिद्धिं सर्वाणि भूतानि भूतानां चैव यः प्रभुः।दास्यन्ति मम ये चान्ये ह्यदृष्टाः पथि गोचराः।।5.13.67।।
వరుణుడు, పాశహస్తుడైన యముడు, అలాగే సోముడు, ఆదిత్యుడు; మహాత్ములైన అశ్వినీదేవతలు, మరుత్గణాలు, శర్వుడు (శివుడు) కూడ—ఇవన్నీ నాకు సిద్ధిని ప్రసాదించుగాక।
Verse 67
सिद्धिं मे संविधास्यन्ति देवाः सर्षिगणास्त्विह।।5.13.64।।ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवान् देवाश्चैव दिशन्तु मे।सिद्धिमग्निश्च वायुश्च पुरुहूतश्च वज्रभृत्।।5.13.65।।वरुणः पाशहस्तश्च सोमादित्यौ तथैव च।अश्विनौ च महात्मानौ मरुतः शर्व एव च।।5.13.66।।सिद्धिं सर्वाणि भूतानि भूतानां चैव यः प्रभुः।दास्यन्ति मम ये चान्ये ह्यदृष्टाः पथि गोचराः।।5.13.67।।
సర్వ భూతములు నాకు సిద్ధిని దయచేయుగాక; భూతముల ప్రభువూ అలాగే. మార్గమున సంచరించే, కనబడని ఇతర సత్త్వములూ నాకు సిద్ధిని ప్రసాదించుగాక।
Verse 68
तदुन्नसं पाण्डुरदन्तमव्रणं शुचिस्मितं पद्मपलाशलोचनम्।द्रक्ष्ये तदार्यावदनं कदान्वहं प्रसन्नताराधिपतुल्यदर्शनम्।।।।
ఉన్నత నాసిక, తెల్లని దంతాలు, గాయములేని నిర్మలత, పవిత్ర మృదుస్మితం, పద్మపత్రసమ నేత్రాలు గల ఆ ఆర్యా ముఖాన్ని—ప్రసన్న చంద్రుని వంటి దర్శనాన్ని—నేను ఎప్పుడు చూడగలను?
Verse 69
क्षुद्रेण पापेन नृशंसकर्मणा सुदारुणालङ्कृतवेषधारिणा।बलाभिभूता ह्यबला तपस्विनी कथं नु मे दृष्टिपथेऽद्य सा भवेत्।।।।
ఆ క్షుద్ర పాపి, నృశంసకర్ముడు, భయంకర అలంకారాలతో వేషధారి అయిన వాని బలానికి లోనైన ఆ అబల తపస్వినీ—ఈ రోజు నా చూపు పరిధిలో ఎలా పడగలదు?
Frequently Asked Questions
Hanumān confronts a dharma-sankata: informing Rāma that Sītā is not found may destroy hope and life (5.13.23–25), yet withholding information is also a fault (5.13.18). He resolves that the only ethical action is to continue evidence-based search until a reliable report is possible (5.13.52–55).
The sarga teaches that despair must be processed through discernment (viveka). Hanumān rejects self-destruction because it multiplies दोष (ethical faults) and affirms that auspicious outcomes belong to those who sustain life and duty (5.13.47), converting grief into renewed effort.
Key landmarks include Laṅkā’s boundary wall (प्राकार) and Rāvaṇa’s palace precincts as the initial search zone, the sea (सागर) as the abduction corridor invoked in Hanumān’s hypotheses, and the Aśokavanikā as the newly identified, guarded sacred grove that becomes the next operational target (5.13.55–62).