
रावणान्तःपुर-पानभूमि-विचयः (Hanumān’s Survey of Rāvaṇa’s Inner Palace and Banquet Hall)
सुन्दरकाण्ड
ఈ సర్గలో హనుమంతుడు ముందుగా చేసిన ఒక ఊహను విడిచి, సీత విషయమై మళ్లీ తర్కం చేస్తాడు. రాముని నుండి వియోగంలో ఉన్న స్త్రీ నిద్రలో మునగదు, అలంకారాలు ధరించదు, భోజన‑పానాలలో మునిగిపోదు; రామునితో సమానుడు ఎవరూ లేనందున దేవాధిపతి అయినా ఇతర పురుషుని కోరదు అని అతడు నిర్ణయిస్తాడు. తర్వాత రావణుని అంతఃపురంలో సంచరిస్తూ పానభూమి (భోజన‑పానశాల)ను పరిశీలిస్తాడు. అక్కడ నానావిధంగా వండిన మాంసాలు, లేహ్య‑పేయ‑భోజ్య పదార్థాలు, రాగ‑షాడవ వంటి మధుర రసాలు, బంగారు‑వెండి‑స్ఫటిక పాత్రలు, చెల్లాచెదురైన మాలలు‑ఫలాలు, చిందిన పానీయాలు, పరచిన శయ్యలు‑ఆసనాలు కనిపిస్తాయి; అగ్ని లేకుండానే ఆ మందిరం వెలిగినట్లుగా అనిపిస్తుంది. ఉల్లాస‑విలాసాల అనంతరం నిద్రిస్తున్న స్త్రీల మధ్య రావణుడు కూడా ప్రకాశిస్తూ కనిపిస్తాడు. అంతఃకక్ష్యలను పూర్తిగా వెతికినా జనకీ కనిపించదు. అప్పుడు పరాయి అంతఃపురంలో నిద్రిస్తున్న స్త్రీలను చూడటం ధర్మదోషమా అనే సందేహం కలుగుతుంది. హనుమంతుడు—తన మనస్సు విషయాసక్తి లేనిది, ధర్మంలో స్థిరమైనది; స్త్రీ అన్వేషణ స్త్రీల మధ్య చూడక తప్పదని—నిశ్చయించుకుంటాడు. ఆ నిశ్చయంతో పానభూమిని విడిచి, మరెక్కడో సీతాన్వేషణ కొనసాగించేందుకు బయలుదేరుతాడు.
Verse 1
अवधूय च तां बुद्धिं बभूवावस्थितस्तदा।जगाम चापरां चिन्तां सीतां प्रति महाकपिः।।5.11.1।।
ఆ ఆలోచనను త్రోసివేసి మహాకపి అప్పుడు స్థిరచిత్తుడై, సీతను గురించిన మరో కొత్త చింతనలో మనస్సును మళ్లించాడు।
Verse 2
न रामेण वियुक्ता सा स्वप्तुमर्हति भामिनी।न भोक्तुं वाप्यलङ्कर्तुं न पानमुपसेवितुम्।।5.11.2।।नान्यं नरमुपस्थातुं सुराणामपि चेश्वरम्।न हि रामसमः कश्चिद्विद्यते त्रिदशेष्वपि।।5.11.3।।अन्येयमिति निश्चित्य पानभूमौ चचार सः।
‘రాముని నుండి వియోగమైన ఆ సుందరి నిద్రించుటకైనా, భుజించుటకైనా, అలంకరించుకొనుటకైనా, పానసేవ చేయుటకైనా తగదు. ఆమె ఇతర పురుషుని సమీపించదు—దేవాధిపతినైనా; ఎందుకంటే త్రిదశులలోనూ రామునితో సమానుడు ఎవడూ లేడు.’ అని నిశ్చయించి ‘ఇది ఆమె కాదు’ అని భావించి అతడు పానభూమిలో సంచరించాడు।
Verse 3
न रामेण वियुक्ता सा स्वप्तुमर्हति भामिनी।न भोक्तुं वाप्यलङ्कर्तुं न पानमुपसेवितुम्।।5.11.2।।नान्यं नरमुपस्थातुं सुराणामपि चेश्वरम्।न हि रामसमः कश्चिद्विद्यते त्रिदशेष्वपि।।5.11.3।।अन्येयमिति निश्चित्य पानभूमौ चचार सः।
‘రాముని నుండి వియోగమైన ఆ సుందరి నిద్రించుటకైనా, భుజించుటకైనా, అలంకరించుకొనుటకైనా, పానసేవ చేయుటకైనా తగదు. ఆమె ఇతర పురుషుని సమీపించదు—దేవాధిపతినైనా; ఎందుకంటే త్రిదశులలోనూ రామునితో సమానుడు ఎవడూ లేడు.’ అని నిశ్చయించి ‘ఇది ఆమె కాదు’ అని భావించి అతడు పానభూమిలో సంచరించాడు।
Verse 4
क्रीडितेनापराः क्लान्ता गीतेन च तथाऽपराः।।5.11.4।।नृत्तेन चापराः क्लान्ताः पानविप्रहतास्तथा।
కొంతమంది స్త్రీలు క్రీడా-విలాసంతో అలసిపోయారు, మరికొందరు గానంతో; ఇంకొందరు నృత్యంతో క్లాంతులయ్యారు, మరికొందరు నిరంతర పానంతో శ్రమించి శిథిలమయ్యారు।
Verse 5
मुरजेषु मृदङ्गेषु पीठिकासु च संस्थिताः।।5.11.5।।तथाऽऽस्तरणमुख्येषु संविष्टाश्चापराः स्त्रियः।
కొంతమంది స్త్రీలు మురజ, మృదంగాలపై మరియు పీఠికలపై కూర్చుని/పడి ఉండగా; మరికొందరు శ్రేష్ఠమైన శయ్యా-ఆస్తరణాలపై విశ్రాంతి తీసుకుంటున్నారు.
Verse 6
अङ्गनानां सहस्रेण भूषितेन विभूषणैः।।5.11.6।।रूपसल्लापशीलेन युक्तगीतार्थभाषिणा।देशकालाभियुक्तेन युक्तवाक्याभिधायिना।।5.11.7।।रताभिरतसंसुप्तं ददर्श हरियूथपः।
వానరయూథపతి వేలాది స్త్రీలను చూశాడు—వారు ఆభరణాలతో అలంకృతులు, సౌమ్య సంభాషణలో నిపుణులు, గీతార్థాన్ని తెలిసినవారు, దేశకాలానుగుణంగా పలికేవారు, యుక్తమైన వాక్యప్రయోగంలో దక్షులు—రతిక్రీడ అనంతరం నిద్రలో మునిగిపోయినవారు.
Verse 7
अङ्गनानां सहस्रेण भूषितेन विभूषणैः।।5.11.6।।रूपसल्लापशीलेन युक्तगीतार्थभाषिणा।देशकालाभियुक्तेन युक्तवाक्याभिधायिना।।5.11.7।।रताभिरतसंसुप्तं ददर्श हरियूथपः।
వానరయూథపతి వేలాది స్త్రీలను చూశాడు—వారు ఆభరణాలతో అలంకృతులు, సౌమ్య సంభాషణలో నిపుణులు, గీతార్థాన్ని తెలిసినవారు, దేశకాలానుగుణంగా పలికేవారు, యుక్తమైన వాక్యప్రయోగంలో దక్షులు—రతిక్రీడ అనంతరం నిద్రలో మునిగిపోయినవారు.
Verse 8
तासां मध्ये महाबाहुः शुशुभे राक्षसेश्वरः।।5.11.8।।गोष्ठे महति मुख्यानां गवां मध्ये यथा वृषः।
ఆ స్త్రీల మధ్య మహాబాహువు రాక్షసేశ్వరుడు అలా ప్రకాశించాడు—ఎలా అంటే, విశాలమైన గోశాలలో శ్రేష్ఠ గోవుల మధ్య నిలిచిన బలవంతమైన వృషభంలా.
Verse 9
स राक्षसेन्द्रः शुशुभे ताभिः परिवृतस्स्वयम्।।5.11.9।।करेणुभिर्यथाऽरण्ये परिकीर्णो महाद्विपः।
ఆ స్త్రీలచే చుట్టుముట్టబడిన రాక్షసేంద్రుడు స్వయంగా ప్రకాశించాడు—అరణ్యంలో చెల్లాచెదురుగా ఉన్న కరేణువుల మధ్య మహాద్విపుడు శోభించునట్లు।
Verse 10
सर्वकामैरुपेतां च पानभूमिं महात्मनः।।5.11.10।।ददर्श हरिशार्दूलस्तस्य रक्षःपतेर्गृहे।
రాక్షసాధిపతి గృహంలో వానరశార్దూలుడు హనుమంతుడు, మహాత్మునికి తగినట్లు అన్ని భోగసామగ్రితో నిండిన పానభూమి (మద్యశాల)ను చూశాడు।
Verse 11
मृगाणां महिषाणां च वराहाणां च भागशः।।5.11.11।।तत्र न्यस्तानि मांसानि पानभूमौ ददर्श सः।
అక్కడ పానభూమిలో అతడు జింకలు, మహిషాలు, వరాహాల మాంసాన్ని భాగాలుగా చేసి ఉంచినదాన్ని చూశాడు।
Verse 12
रौक्मेषु च विशालेषु भाजनेष्वर्धभक्षितान्।।5.11.12।।ददर्श हरिशार्दूलो मयूरान् कुक्कुटांस्तथा।
వానరశార్దూలుడు విశాలమైన స్వర్ణపాత్రాలలో నెమళ్లు, కోళ్లు—కొన్ని అర్ధభక్షితంగా—ఉన్నవిగా చూశాడు।
Verse 13
वराहवार्ध्राणसकान् दधिसौवर्चलायुतान्।।5.11.13।।शल्यान् मृगमयूरांश्च हनुमानन्ववैक्षत।
హనుమంతుడు వరాహమాంసమును, అడవి పక్షుల మాంసమును దధి మరియు శ్రేష్ఠ లవణముతో సిద్ధపరచినవిగా చూచెను. అలాగే ఎముకలు, జింక మరియు నెమలి మాంసఖండములనూ పరిశీలించెను॥
Verse 14
क्रकरान्विविधान् सिद्धांश्चकोरानर्धभक्षितान्।।5.11.14।।महिषानेकशल्यांश्च छागांश्च कृतनिष्ठितान्।लेह्यानुच्चावचान्पेयान् भोज्यानि विविधानि च।।5.11.15।।
అతడు నానావిధంగా వండిన పక్షులను, చకోర పక్షులను చూచెను; వాటిలో కొన్ని అర్ధభక్షితములు. మహిషమాంసము, నానావిధ మత్స్యములు, సిద్ధంగా ఉంచిన మేకల మాంసములు; అలాగే లేహ్యములు, వివిధ పానీయములు, అనేక భోజ్యములు కూడా కనిపించెను॥
Verse 15
क्रकरान्विविधान् सिद्धांश्चकोरानर्धभक्षितान्।।5.11.14।।महिषानेकशल्यांश्च छागांश्च कृतनिष्ठितान्।लेह्यानुच्चावचान्पेयान् भोज्यानि विविधानि च।।5.11.15।।
అతడు నానావిధంగా వండిన పక్షులను, చకోర పక్షులను చూచెను; వాటిలో కొన్ని అర్ధభక్షితములు. మహిషమాంసము, నానావిధ మత్స్యములు, సిద్ధంగా ఉంచిన మేకల మాంసములు; అలాగే లేహ్యములు, వివిధ పానీయములు, అనేక భోజ్యములు కూడా కనిపించెను॥
Verse 16
तथाऽऽम्ललवणोत्तंसैर्विविधैरागषाडबैः।हारनूपुरकेयूरैरपविद्धैर्महाधनैः।।5.11.16।। पानभाजनविक्षिप्तैः फलैश्च विविधैरपि।कृतपुष्पोपहारा भूरधिकं पुष्यति श्रियम्।।5.11.17।।
అలాగే పులుపు, ఉప్పు రుచులతో అలంకరింపబడిన నానావిధ శిరాలు, రుచికర పదార్థాలు ఉన్నాయి. మరియు మహామూల్యమైన ఆభరణాలు—హారాలు, నూపురాలు, కేయూరాలు—అక్కడక్కడ విసిరివేయబడి పడియున్నవి॥
Verse 17
तथाऽऽम्ललवणोत्तंसैर्विविधैरागषाडबैः।हारनूपुरकेयूरैरपविद्धैर्महाधनैः।।5.11.16।। पानभाजनविक्षिप्तैः फलैश्च विविधैरपि।कृतपुष्पोपहारा भूरधिकं पुष्यति श्रियम्।।5.11.17।।
పానపాత్రములు చెల్లాచెదురుగా పడియుండెను; నానావిధ ఫలములు కూడా చిందర వందరగా ఉన్నవి. పుష్పోపహారములతో అలంకృతమైన ఆ భూమి మరింత శ్రియను వికసింపజేయుచున్నట్లు అనిపించెను॥
Verse 18
तत्र तत्र च विन्यस्तै: सुश्लिष्टैश्शयनासनैः।पानभूमिर्विना वह्निं प्रदीप्तेवोपलक्ष्यते।।5.11.18।।
అక్కడక్కడ సుసంఘటితంగా పరచిన శయ్యలు, ఆసనాలతో పానభూమి శోభిల్లింది; అగ్ని లేకున్నా అది దీప్తమై వెలిగినట్లుగా కనిపించింది।
Verse 19
बहुप्रकारैर्विविधैर्वरसंस्कारसंस्कृतैः।मांसैः कुशलसम्पृक्तैः पानभूमिगतैः पृथक्।।5.11.19।।
పానభూమిలో అనేక విధాలుగా సిద్ధం చేసిన మాంసాలు వేరువేరుగా అమర్చబడ్డాయి—ఉత్తమ సంస్కారాలతో రుచికరంగా, నిపుణుల చేత పాకం చేయబడినవి।
Verse 20
दिव्याः प्रसन्ना विविधाः सुराः कृतसुरा अपि।शर्कराऽसवमाध्वीकपुष्पासवफलासवाः।।5.11.20।।वासचूर्णैश्च विविधैर्मृष्टास्तैस्तैः पृथक् पृथक्।
అక్కడ దివ్యమైన, హర్షదాయకమైన అనేక రకాల సురాలు ఉన్నాయి—కృతసురాలు కూడా—శర్కరాసవం, మాధ్వీకం, పుష్పాసవం, ఫలాసవం; ప్రతి దానిని వేర్వేరు సువాసన చూర్ణాలతో విడివిడిగా రుచికరంగా చేశారు।
Verse 21
सन्तता शुशुभे भूमिर्माल्यैश्च बहुसंस्थितैः।।5.11.21।।हिरण्मयैश्च विविधैर्भाजनैः स्फाटिकैरपि।जाम्बूनदमयैश्चान्यैः करकैरभिसंवृता।।5.11.22।।
చుట్టూరా విస్తరించిన నేల అనేక విధాలుగా అమర్చిన మాల్యాలతో శోభించింది; అలాగే వివిధ స్వర్ణమయ పాత్రలు, స్ఫటిక పాత్రలు, మరియు జాంబూనద స్వర్ణంతో చేసిన ఇతర కరకలతో అది నిండిపోయి ఉంది।
Verse 22
सन्तता शुशुभे भूमिर्माल्यैश्च बहुसंस्थितैः।।5.11.21।।हिरण्मयैश्च विविधैर्भाजनैः स्फाटिकैरपि।जाम्बूनदमयैश्चान्यैः करकैरभिसंवृता।।5.11.22।।
చుట్టూరా విస్తరించిన నేల అనేక విధాలుగా అమర్చిన మాల్యాలతో శోభించింది; అలాగే వివిధ స్వర్ణమయ పాత్రలు, స్ఫటిక పాత్రలు, మరియు జాంబూనద స్వర్ణంతో చేసిన ఇతర కరకలతో అది నిండిపోయి ఉంది।
Verse 23
राजतेषु च कुम्भेषु जाम्बूनदमयेषु च।पानश्रेष्ठं तदा भूरि कपिस्तत्र ददर्श ह।।5.11.23।।
అప్పుడు కపి (హనుమంతుడు) అక్కడ వెండి కుంభాలలోను, శుద్ధ స్వర్ణపాత్రాలలోను నిల్వచేసిన శ్రేష్ఠ పానీయాన్ని అపారంగా చూచెను।
Verse 24
सोऽपश्यच्छातकुम्भानि सीधोर्मणिमयानि च। राजतानि च पूर्णानि भाजनानि महाकपिः।।5.11.24।।
మహాకపి అక్కడ సీధు మద్యం పాత్రలను చూచెను—కొన్ని స్వర్ణమయమైనవి, కొన్ని మణిఖచితమైనవి, మరికొన్ని రజతమయమైనవి—అన్నీ నిండుగా ఉన్నవి।
Verse 25
क्वचिदल्पावशेषाणि क्वचित्पीतानि सर्वशः।क्वचिन्नैव प्रपीतानि पानानि स ददर्श ह।।5.11.25।।
ఎక్కడో పానీయాలలో కొద్దిగా మిగిలినవి, ఎక్కడో పూర్తిగా త్రాగబడినవి, మరెక్కడో అసలు తాకబడనివి—అని అతడు చూచెను।
Verse 26
क्वचिद् भक्ष्यांश्च विविधान् क्वचित्पानानि भागशः।क्वचिदन्नावशेषाणि पश्यन्वै विचचार ह।।5.11.26।।
అతడు అటూ ఇటూ సంచరిస్తూ—ఎక్కడో నానావిధ భక్ష్యాలను, ఎక్కడో భాగాలుగా ఉంచిన పానీయాలను, మరెక్కడో అన్నావశేషాలను చూచుచూ తిరిగెను।
Verse 27
क्वचित्प्रभिन्नैः करकैः क्वचिदालोलितैर्घटैः।क्वचित्संपृक्तमाल्यानि जलानि च फलानि च।।5.11.27।।
ఎక్కడో పగిలిన కరకాలు (జలపాత్రాలు), ఎక్కడో ఒలికిపోయి గిరగిరా తిరిగిన ఘటాలు కనిపించాయి. మరెక్కడో నీరు, ఫలాలతో కలసి పుష్పమాలలు చెల్లాచెదురుగా పడి ఉన్నాయి.
Verse 28
शयनान्यत्र नारीणां शुभ्राणि बहुधा पुनः।परस्परं समाश्लिष्य काश्चित्सुप्ता वराङ्गनाः।।5.11.28।।
అక్కడ అతడు స్త్రీల అనేక నిర్మలమైన తెల్లని శయనాలను చూశాడు. కొందరు సుందరీమణులు పరస్పరం ఆలింగనం చేసుకొని నిద్రించుచున్నారు.
Verse 29
काश्चिच्च वस्त्रमन्यस्यास्स्वपन्त्याः परिधाय च।आहृत्य चाबलाः सुप्ता निद्राबलपराजिताः।।5.11.29।।
కొంతమంది స్త్రీలు నిద్రాబలానికి లోబడి, పక్కనే నిద్రిస్తున్న మరో స్త్రీ వస్త్రాన్ని లాగి తెచ్చుకొని దానిని కప్పుకొని నిద్రించుచున్నారు.
Verse 30
तासामुच्छवासवातेन वस्त्रं माल्यं च गात्रजम्।नात्यर्थं स्पन्दते चित्रं प्राप्य मन्दमिवानिलम्।।5.11.30।।
వారి ఉచ్ఛ్వాసవాయువుతో వారి దేహాలపై ఉన్న వస్త్రాలు, పుష్పమాలలు అతిగా కాదు గాని, అందంగా మెల్లగా కంపించుచున్నవి—మందగాలిని తాకినట్లుగా.
Verse 31
चन्दनस्य च शीतस्य शीधोर्मधुरसस्य च।विविधस्य च माल्यस्य धूपस्य विविधस्य च।।5.11.31।।बहुधा मारुतस्तत्र गन्धं विविधमुद्वहन्।
అక్కడ గాలి అనేక విధాల సువాసనలను మోసుకొచ్చింది—శీతల చందనపు పరిమళం, మధురరస మదిరా సువాసన, నానావిధ మాలల సుగంధం, వివిధ ధూపాల పరిమళం; అవి ఆ స్థలమంతా వ్యాపించాయి।
Verse 32
स्नानानां चन्दनानां च धूपानां चैव मूर्छितः।।5.11.32।।प्रववौ सुरभिर्गन्धो विमाने पुष्पके तदा।
అప్పుడు పుష్పక విమానంలో స్నానలేపనాలు, చందనం, ధూపం—ఇవన్నీ కలిసిన ఘనమైన సురభి పరిమళం మృదువుగా వ్యాపించింది।
Verse 33
श्यामावदातास्तत्रान्याः काश्चित्कृष्णा वराङ्गनाः।।5.11.33।।काश्चित् काञ्चनवर्णाङ्ग्यः प्रमदा राक्षसालये।
ఆ రాక్షసాలయంలో మరికొన్ని సుందరీమణులు కనిపించాయి—కొంతమంది శ్యామ-ఉజ్జ్వల వర్ణంతో, కొంతమంది నల్లని వర్ణంతో, మరికొంతమంది స్వర్ణవర్ణ కాంతితో మెరిసే అంగాలతో ఉన్నారు।
Verse 34
तासां निद्रावशत्वाच्च मदनेन विमूर्छितम्।।5.11.34।।पद्मिनीनां प्रसुप्तानां रूपमासीद्यथैव हि।
నిద్రావశమై, మదనక్రీడ వల్ల అలసిపోయి వారు నిద్రించారు; నిద్రిస్తున్న వారి సౌందర్యం, మూసుకున్న కమలాలతో ఉన్న పద్మలతల వలెనే కనిపించింది।
Verse 35
एवं सर्वमशेषेण रावणान्तः पुरं कपिः।।5.11.35।।ददर्श सुमहातेजाः न ददर्श च जानकीम्।
ఇలా మహాతేజస్సుగల కపి రావణుని అంతఃపురాన్ని సమస్తంగా, ఏదీ మిగల్చకుండా పరిశీలించాడు; కాని జానకిని మాత్రం చూడలేకపోయాడు।
Verse 36
निरीक्षमाणश्च तदा ताः स्त्रियः स महाकपिः।।5.11.36।।जगाम महतीं चिन्तां धर्मसाध्वसशङ्कितः।
అప్పుడు మహాకపి హనుమంతుడు ఆ స్త్రీలను పరిశీలిస్తూ, ధర్మభంగం జరిగిందేమో అన్న భయంతో మహా చింతలో మునిగిపోయాడు।
Verse 37
परदारावरोधस्य प्रसुप्तस्य निरीक्षणम्।।5.11.37।।इदं खलु ममात्यर्थं धर्मलोपं करिष्यति।
‘ఇతరుని అంతఃపురంలో నిద్రిస్తున్న స్త్రీలను చూడటం—ఇది నిశ్చయంగా నాకు ఘోరమైన ధర్మలೋಪాన్ని కలిగిస్తుంది.’
Verse 38
न हि मे परदाराणां दृष्टिर्विषयवर्तिनी।।5.11.38।।अयं चात्र मया दृष्टः परदारापरिग्रहः।
‘పరస్త్రీల పట్ల నా చూపు విషయాసక్తితో నడిచేది కాదు; ఇక్కడ నేను చేసినది కేవలం చూడటమే—పరస్త్రీని స్వీకరించాలనే ఉద్దేశం లేదు.’
Verse 39
तस्य प्रादुरभूच्चिन्ता पुनरन्या मनस्विनः।।5.11.39।।निश्चितैकान्तचित्तस्य कार्यनिश्चयदर्शिनी।
అప్పుడు ఏకాగ్ర సంకల్పంతో స్థిరమైన మనస్సు గల ఆ మనస్వికి, కార్యానికి సరైన నిర్ణయాన్ని చూపించే మరో ఆలోచన ఉదయించింది।
Verse 40
कामं दृष्टा मया सर्वा विश्वस्ता रावणस्त्रियः।।5.11.40।।न हि मे मनसः किञ्चिद्वैकृत्यमुपजायते।
నిజమే, నేను రావణుని విశ్వాసపాత్రమైన స్త్రీలందరినీ చూశాను; అయినా నా మనస్సులో అణువంతైనా వికారం గానీ కామభావం గానీ కలగలేదు.
Verse 41
मनो हि हेतुः सर्वेषामिन्द्रियाणां प्रवर्तने।।5.11.41।।शुभाशुभास्ववस्थासु तच्च मे सुव्यवस्थितम्।
శుభమయమైనా అశుభమయమైనా స్థితుల్లో సమస్త ఇంద్రియాలను కదిలించే కారణం మనస్సే; ఈ విషయంలో నా మనస్సు ధర్మంలో సుస్థిరంగా నిలిచింది.
Verse 42
नान्यत्र हि मया शक्या वैदेही परिमार्गितुम्।।5.11.42।।स्त्रियो हि स्त्रीषु दृश्यन्ते सदा सम्परिमार्गणे।
నేను వైదేహిని ఇతరత్రా వెదకలేను; ఎందుకంటే సమ్యక్ అన్వేషణలో స్త్రీలు స్త్రీల మధ్యనే వెదకబడి గుర్తింపబడతారు।
Verse 43
यस्य सत्त्वस्य या योनिस्तस्यां तत्परिमार्ग्यते।न शक्या प्रमदा नष्टा मृगीषु परिमार्गितुम्।।5.11.43।।
ఏ సత్త్వానికి ఏ యోని, ఏ జాతి అయితే, దానినే అక్కడే వెదకాలి; తప్పిపోయిన స్త్రీని మృగిణుల మధ్య వెదకడం సాధ్యం కాదు।
Verse 44
तदिदं मार्गितं तावच्छुद्धेन मनसा मया।।5.11.44।।रावणान्तःपुरं सर्वं दृश्यते न तु जानकी।
ఇంతవరకు నేను శుద్ధ మనస్సుతో రావణుని అంతఃపురమంతా వెదికాను; కాని జానకి కనబడలేదు।
Verse 45
देवगन्धर्वकन्याश्च नागकन्याश्च वीर्यवान्।।5.11.45।।अवेक्षमाणो हनुमान्नैवापश्यत जानकीम्।
దేవ-గంధర్వ కన్యలు, నాగకన్యల వంటి వారిలోనూ జాగ్రత్తగా పరిశీలించిన వీర హనుమంతుడు జానకిని చూడలేదు।
Verse 46
तामपश्यन्कपिस्तत्र पश्यञ्श्चान्या परस्त्रियः।।5.11.46।।अपक्रम्य तदा वीरः प्रध्यातुमुपचक्रमे।
అక్కడ ఆమెను చూడక, ఇతరుల స్త్రీలను చూస్తూనే, ఆ వీర కపి పక్కకు తొలగి ఆలోచనలో నిమగ్నమయ్యాడు।
Verse 47
स भूयस्तु परं श्रीमान् मारुतिर्यत्नमास्थितः।।5.11.47।।आपानभूमिमुत्सृज्य तद्विचेतुं प्रचक्रमे।
అప్పుడు పరమశ్రీమాన్ మారుతి మళ్లీ యత్నాన్ని ఆశ్రయించాడు. ఆపానభూమిని విడిచి, మరింత అన్వేషణ చేయుటకు ముందుకు సాగెను।
Hanumān worries that observing sleeping women in Rāvaṇa’s inner chambers (paradārāvarodha) may constitute a dharma-lopa (moral transgression). He evaluates whether the act of seeing itself is culpable, and whether reconnaissance can be conducted without violating maryādā.
The sarga teaches that the mind (manas) governs the moral quality of sensory engagement: intention, not mere perception, determines ethical status. Hanumān asserts his non-sensual purpose and reaffirms disciplined, single-pointed resolve as essential to righteous action under difficult conditions.
The key landmark is Rāvaṇa’s palace complex—especially the pānabhūmi/āpānabhūmi (banquet hall) with luxury foods, wines, ornate vessels, couches, perfumes, and incense—along with the Puṣpaka vimāna context where fragrances waft, indicating elite court culture within Laṅkā’s royal interior.