Shloka 16

वालि–मायावी–बिलप्रवेशः

Vali’s Pursuit of Mayavi and the Cave Episode

Devanagari script

अहं तु नष्टं ज्ञात्वा तं स्नेहादागतसम्भ्रमः।भ्रातरं न च पश्यामि पापाशङ्कि च मे मनः4.9.16।।

Transliteration

ahaṃ tu naṣṭaṃ jñātvā taṃ snehād āgata-sambhramaḥ | bhrātaraṃ na ca paśyāmi pāpāśaṅkī ca me manaḥ || 4.9.16 ||

Translation

నేను అతడు నశించెనని (మృతుడని) భావించి స్నేహవశముగా శోకసంభ్రమమునకు లోనయ్యితిని; అన్నను చూడక నా మనస్సు పాపాశంకతో నిండెను।

Word by Word

• अहम्: I
• अहम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अहम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, उत्तमपुरुषार्थक; एकवचन, प्रथमा (कर्ता)

• तु: but/indeed
• तु: Sambandha (सम्बन्ध/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात (emphatic/contrastive particle)

• नष्टम्: lost/dead
• नष्टम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: नष्ट (कृदन्त-प्रातिपदिक; √नश् (धातु) + क्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (क्त-प्रत्यय); नपुंसकलिङ्ग, एकवचन, द्वितीया; कर्मपदं ‘तम्’ इत्यस्य विशेषणम्

• ज्ञात्वा: having known
• ज्ञात्वा: Kriya-viseshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: √ज्ञा (धातु)
• Form: क्त्वान्त (absolutive/gerund); पूर्वक्रिया—“having known”

• तम्: him
• तम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; पुल्लिङ्ग, एकवचन, द्वितीया (कर्म)

• स्नेहात्: from affection; due to love
• स्नेहात्: Hetu/Apadana (हेतु/अपादान)
• Type: Noun
• Root: स्नेह (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, एकवचन, पञ्चमी (अपादान/हेतु)

• आगत-सम्भ्रमः: one whose agitation arose
• आगत-सम्भ्रमः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: आगत (कृदन्त; √गम् (धातु) + क्त) + सम्भ्रम (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (कर्मधारय-प्रायः: ‘आगतः सम्भ्रमः यस्य’ इति भावे); पुल्लिङ्ग, एकवचन, प्रथमा; ‘अहम्’ इत्यस्य विशेषणम्

• भ्रातरम्: brother
• भ्रातरम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: भ्रातृ (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, एकवचन, द्वितीया (कर्म)

• न: not
• न: Sambandha (सम्बन्ध/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: अव्यय; निषेध-निपात (negation)

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय-निपात (conjunction)

• पश्यामि: I see
• पश्यामि: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √पश् (धातु)
• Form: लट् (वर्तमानकाल), परस्मैपद; उत्तमपुरुष, एकवचन

• पाप-आशङ्की: suspecting evil
• पाप-आशङ्की: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: पाप (प्रातिपदिक) + आशङ्किन् (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (षष्ठी-तत्पुरुष: ‘पापस्य आशङ्का यस्य’); पुल्लिङ्ग, एकवचन, प्रथमा; ‘अहम्’ इत्यस्य विशेषणम्

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय-निपात

• मे: my
• मे: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; एकवचन, षष्ठी (सम्बन्ध)

• मनः: mind
• मनः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मनस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, एकवचन, प्रथमा (कर्ता)

Context

'Thinking him dead, I became agitated because of my love for him. My mind began to apprehend his death since I had not seen my brother for long.

Characters & Entities

• Sugrīva
• Vāli

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Truthfulness begins internally: Sugrīva admits his fear and doubt rather than hiding it, showing integrity in self-reporting and emotional honesty.

What is the narrative situation?

After waiting long at the cave, Sugrīva concludes something terrible has happened to Vāli because he still has not returned.

Which character virtue is emphasized?

Affection and loyalty—his anxiety arises from genuine concern for his brother.