Shloka 27

पश्चिमदिशि अन्वेषणादेशः

Instructions for the Western Search Party

Devanagari script

चतुर्भागे समुद्रस्य चक्रवान्नाम पर्वतः।तत्र चक्रं सहस्रारं निर्मितं विश्वकर्मणा।।4.42.27।।

Transliteration

caturbhāge samudrasya cakravān nāma parvataḥ |

tatra cakraṃ sahasrāraṃ nirmitaṃ viśvakarmaṇā ||

Translation

సముద్రపు పశ్చిమ చతుర్థభాగమున ‘చక్రవాన్’ అనే పర్వతము ఉంది; అక్కడ విశ్వకర్మ నిర్మించిన సహస్రార చక్రము స్థితమై ఉంది।

Word by Word

• चतुर्भागे: in the one-fourth part
• चतुर्भागे: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: चतुर्भाग (प्रातिपदिक; चतुर् + भाग)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative/अधिकरण), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (चतुर्-भागः = one-fourth part)

• समुद्रस्य: of the ocean
• समुद्रस्य: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: समुद्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (Genitive/सम्बन्ध), एकवचन

• चक्रवान्: Chakravan (named)
• चक्रवान्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: चक्रवत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/कर्ता), एकवचन; -वत् प्रत्ययान्त (possessing a wheel/discus)

• नाम: by name
• नाम: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: नाम (अव्यय)
• Form: अव्यय; नाम-शब्दः (indeclinable used to indicate ‘by name/called’)

• पर्वतः: a mountain
• पर्वतः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पर्वत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/कर्ता), एकवचन

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक-अव्यय (locative adverb)

• चक्रम्: a wheel/discus
• चक्रम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: चक्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/कर्म), एकवचन

• सहस्रारम्: thousand-spoked
• सहस्रारम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: सहस्रार (प्रातिपदिक; सहस्र + अर)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), एकवचन; विशेषणम् (qualifies चक्रम्); षष्ठी-तत्पुरुषः (sahasra-arāḥ = having a thousand spokes)

• निर्मितम्: constructed/made
• निर्मितम्: Karma (कर्म)
• Type: Verb
• Root: निर्मा (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle/क्त), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया एकवचन; कर्मणि प्रयोगे ‘constructed’

• विश्वकर्मणा: by Viśvakarman
• विश्वकर्मणा: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: विश्वकर्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental/करण), एकवचन

Context

'Then move to the fourth part (of the western sea) where you will see a mountain called Chakravan occupying a quarter part of the sea.You will find there a thousand-spiked wheel built by Visvakarma.

Characters & Entities

• Samudra (sea)
• Viśvakarman

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is supported by remembrance of sacred landmarks and divine order; such knowledge guides action toward righteous ends.

What is the narrative situation?

Sugriva points out a significant western-sea landmark connected with divine workmanship.

Which character virtue is emphasized?

Reverent attentiveness—recognizing sacred history while pursuing one’s duty.