Sarga 8
अष्टमः सर्गः — Daśaratha Resolves on the Aśvamedha (Horse-Sacrifice) for Progeny
बालकाण्ड
ఈ అష్టమ సర్గలో ధర్మజ్ఞుడైన మహాతేజస్వి దశరథుడు పుత్రహీనుడై దుఃఖంతో ఆలోచిస్తాడు. మంత్రులతో సమాలోచించి శాస్త్రసమ్మత ఉపాయంగా అశ్వమేధ యజ్ఞం ద్వారా పుత్రప్రాప్తి సాధించాలనే నిశ్చయం చేస్తాడు. వెంటనే సుమంత్రునికి గురువులను, ఋత్విజ బ్రాహ్మణులను సభకు పిలిపించమని ఆజ్ఞాపిస్తాడు. సుమంత్రుడు వశిష్ఠునితో పాటు వేదవిదులైన సుయజ్ఞ, వామదేవ, జాబాలి, కాశ్యపులను సమాహ్వానించి తీసుకొస్తాడు. దశరథుడు వినయంగా పుత్రాభావమే తన శోకకారణమని చెప్పి, శాస్త్రవిధిగా అశ్వమేధం చేయదలచినందున యజ్ఞక్రమం, విధివిధానాలపై వారి సలహా కోరుతాడు. బ్రాహ్మణులు ఈ సంకల్పాన్ని సమర్థించి, అవసరసామగ్రి సిద్ధం చేయమని, యజ్ఞాశ్వాన్ని విడుదల చేయమని ఉపదేశించి, ధర్మసంకల్పం వల్ల కోరిన పుత్రులు లభిస్తారని ఆశ్వాసం ఇస్తారు. రాజు ఆనందించి మంత్రులకు—సర్వసామగ్రి సమకూర్చండి, సరయూ నది ఉత్తర తీరంలో యజ్ఞభూమి నిర్మించండి, కల్పవిధి ప్రకారం ప్రాయశ్చిత్త-మంగళకర్మలు నిర్వహించండి—అని ఆజ్ఞాపిస్తాడు. ఉత్తమ యజ్ఞం నిర్దోషంగా ఉండాలి; పండిత బ్రహ్మరాక్షసులు ‘ఛిద్రం’ వెదుకుతారు, దోషయుక్త యజ్ఞం యజమానుని నాశనం చేస్తుందని హెచ్చరిస్తాడు. అనంతరం రాణులు దీక్షలో ప్రవేశించమని చెప్పగా, ఆ వార్తతో వారి ముఖాలు ప్రసన్నమవుతాయి.
Shlokas
Verse 1
तस्य त्वेवं प्रभावस्य धर्मज्ञस्य महात्मन:।सुतार्थं तप्यमानस्य नासीद्वंशकरस्सुत:।।।।
ఇంత ప్రభావశాలియైన, ధర్మజ్ఞుడైన మహాత్ముడు అయినప్పటికీ, కుమారార్థం తపస్సు చేయుచున్నా, వంశాన్ని నిలుపు పుత్రుడు ఆయనకు లభించలేదు।
Verse 2
चिन्तयानस्य तस्यैवं बुद्धिरासीन्महात्मन: ।सुतार्थं हयमेधेन किमर्थं न यजाम्यहम्।।।।
ఆ మహాత్ముడైన రాజు ఆలోచిస్తూ ఇలా నిశ్చయించుకున్నాడు— “కుమారప్రాప్తి కోసం నేను అశ్వమేధ యజ్ఞం ఎందుకు చేయకూడదు?”
Verse 3
स निश्चितां मतिं कृत्वा यष्टव्यमिति बुद्धिमान्।मन्त्रिभिस्सह धर्मात्मा सर्वैरेव कृतात्मभि:।।।।ततोऽब्रवीदिदं राजा सुमन्त्रं मन्त्रिसत्तमम्।शीघ्रमानय मे सर्वान्गुरूंस्तान् सपुरोहितान्।।।।
బుద్ధిమంతుడైన ధర్మాత్మ రాజు, కృతాత్ములైన మంత్రులతో కలిసి ఆలోచించి ‘యజ్ఞం చేయవలెను’ అని దృఢనిశ్చయం చేసెను. అనంతరం మంత్రిశ్రేష్ఠుడైన సుమంత్రునితో—“శీఘ్రముగా నా వద్దకు ఆ గురువులందరిని పురోహితులతో సహా తీసికొని రా” అని పలికెను।
Verse 4
स निश्चितां मतिं कृत्वा यष्टव्यमिति बुद्धिमान्।मन्त्रिभिस्सह धर्मात्मा सर्वैरेव कृतात्मभि:।।1.8.3।। ततोऽब्रवीदिदं राजा सुमन्त्रं मन्त्रिसत्तमम्।शीघ्रमानय मे सर्वान्गुरूंस्तान् सपुरोहितान्।।1.8.4।।
అనంతరం రాజు మంత్రిశ్రేష్ఠుడైన సుమంత్రునితో ఇలా అన్నాడు—“శీఘ్రముగా నా వద్దకు ఆ గురువులందరిని పురోహితులతో సహా తీసికొని రా।”
Verse 5
ततस्सुमन्त्रस्त्वरितं गत्वा त्वरितविक्रम:।समानयत्स तान् सर्वान् समस्तान्वेदपारगान् ।।।।सुयज्ञं वामदेवं च जाबालिमथ काश्यपम् ।परोहितं वसिष्ठं च ये चान्ये व्दिजसत्तमा: ।। ।।
అనంతరం త్వరివిక్రముడైన సుమంత్రుడు వెంటనే వెళ్లి, వేదపారగులైన ఆ సమస్త బ్రాహ్మణులను సమకూర్చి తీసికొని వచ్చెను।
Verse 6
ततस्सुमन्त्रस्त्वरितं गत्वा त्वरितविक्रम:। समानयत्स तान् सर्वान् समस्तान्वेदपारगान् ।।1.8.5।। सुयज्ञं वामदेवं च जाबालिमथ काश्यपम् । परोहितं वसिष्ठं च ये चान्ये व्दिजसत्तमा: ।। 1.8.6 ।।
ఆయన సుయజ్ఞుడు, వామదేవుడు, జాబాలి, కాశ్యపుడు, రాజపురోహితుడైన వశిష్ఠుడు మరియు ఇతర శ్రేష్ఠ ద్విజులను కూడా పిలిపించెను।
Verse 7
तान्पूजयित्वा धर्मात्मा राजा दशरथस्तदा।इदं धर्मार्थसहितं श्लक्ष्णंवचनमब्रवीत्।।।।
అప్పుడు ధర్మాత్ముడైన రాజు దశరథుడు వారిని పూజించి, ధర్మార్థసహితమైన మృదువచనమును ఇలా పలికెను।
Verse 8
मम लालप्यमानस्य पुत्रार्थन्नास्ति वै सुखम्।तदर्थं हयमेधेन यक्ष्यामीति मतिर्मम।।।।
“పుత్రార్థమై తపనపడుతున్న నాకు నిజంగా సుఖం లేదు. అందుకే ఆ ప్రయోజనార్థం నేను అశ్వమేధ యజ్ఞం చేయుదునని నా సంకల్పం।”
Verse 9
तदहं यष्टुमिच्छामि शास्त्रदृष्टेन कर्मणा।कथं प्राप्स्याम्यहं कामं बुद्धिरत्रविचार्यताम्।।।।
అందుచేత శాస్త్రవిధానమునకు అనుగుణమైన కర్మతో యజ్ఞము చేయదలచితిని. ఈ విషయంలో నా అభీష్టమును నేను ఎలా పొందుదును? ఇక్కడ వివేకమైన ఉపాయం ఆలోచింపబడుగాక।
Verse 10
ततस्साध्विति तद्वाक्यं ब्राह्मणा: प्रत्यपूजयन्।वसिष्ठप्रमुखास्सर्वे पार्थिवस्य मुखाच्च्युतम्।।।।
అప్పుడు వసిష్ఠప్రముఖులైన సమస్త బ్రాహ్మణులు, రాజు ముఖమునుండి వెలువడిన ఆ వాక్యాన్ని ‘సాధు’ అని చెప్పి ప్రశంసించిరి।
Verse 11
ऊचुश्च परमप्रीतास्सर्वे दशरथं वच:।सम्भारास्सम्भ्रियन्तां ते तुरगश्च विमुच्यताम्।।।।
వారందరూ పరమానందంతో దశరథునితో ఇలా పలికారు— “యజ్ఞానికి కావలసిన సమస్త సామగ్రిని సమకూర్చండి; యజ్ఞాశ్వాన్ని విడుదల చేయండి।”
Verse 12
सर्वथा प्राप्स्यसे पुत्रानभिप्रेतांश्च पार्थिव।यस्य ते धार्मिकी बुद्धिरियं पुत्रार्थमागता।।।।
హే రాజా! నీవు నిశ్చయంగా నీకు కావలసిన కుమారులను పొందుతావు; ఎందుకంటే కుమారప్రాప్తి కోసం కలిగిన నీ ఈ సంకల్పం ధర్మబుద్ధితో కూడినది।
Verse 13
तत: प्रीतोऽभवद्राजा श्रुत्वा तद्विजभाषितम्।अमात्यांश्चाब्रवीद्राजा हर्षपर्याकुलेक्षण:।।।।
అప్పుడు బ్రాహ్మణులు పలికిన మాటలు విని రాజు ఆనందించాడు; హర్షంతో చలించిపోయిన చూపుతో రాజు మంత్రులను ఉద్దేశించి పలికాడు।
Verse 14
सम्भारास्सम्भ्रियन्तां मे गुरूणां वचनादिह।समर्थाधिष्ठितश्चाश्वस्सोपाध्यायो विमुच्यताम्।।।।
“గురువుల ఆజ్ఞ ప్రకారం ఇక్కడ నా యజ్ఞసామగ్రిని సమకూర్చండి; మరియు సమర్థులైన వారు కాపాడగా, ఉపాధ్యాయులతో కూడిన యజ్ఞాశ్వాన్ని విడుదల చేయండి।”
Verse 15
सरय्वाश्चोत्तरे तीरे यज्ञभूमिर्विधीयताम्।शान्तयश्चाभिवर्धन्तां यथाकल्पं यथाविधि।।।।
సరయూ నదీ ఉత్తర తీరమున యజ్ఞభూమిని ఏర్పాటు చేయబడుగాక. మరియు శాంతికర్మలు కల్పసూత్రానుసారంగా, విధివిధానములతో మరింతగా వృద్ధి చేసి నిర్వహింపబడుగాక.
Verse 16
शक्य: प्राप्तुमयं यज्ञस्सर्वेणापि महीक्षिता।नापराधो भवेत्कष्टो यद्यस्मिन्क्रतुसत्तमे।।।।
ఈ యజ్ఞము ఏ రాజుకైనా ఫలప్రదముగా సిద్ధించగలదు; కాని ఈ ఉత్తమ క్రతువులో ఏ విధమైన ఘోర దోషమో, పెద్ద తప్పిదమో కలుగకూడదు.
Verse 17
छिद्रं हि मृगयन्तेऽत्र विद्वांसो ब्रह्मराक्षसा: ।निहतस्य च यज्ञस्य सद्य: कर्ता विनश्यति ।।।।
ఇక్కడ పండితులైన బ్రహ్మరాక్షసులు దోషరూపమైన చిద్రమును వెదుకుతారు; యజ్ఞము ఆ దోషముచేత నశించినచో యజమానుడు తక్షణమే వినశించును.
Verse 18
तद्यथा विधिपूर्वं मे क्रतुरेष समाप्यते ।तथा विधानं क्रियतां समर्था: करणेष्विह।।।।
కాబట్టి నా ఈ క్రతువు విధిపూర్వకంగా సమాప్తమగునట్లు ఏర్పాట్లు చేయుడి; ఇక్కడ అవసరమైన కార్యాలను నిర్వహించుటకు మీరు సమర్థులు.
Verse 19
तथेति चाब्रुवन्सर्वे मन्त्रिण:प्रत्यपूजयन्।पार्थिवेन्द्रस्य तद्वाक्यं यथाज्ञप्तं निशम्य ते।।।।
భూపతியின் ఆ వాక్యమును యథాజ్ఞాపితంగా విని, సమస్త మంత్రులు గౌరవంతో స్వీకరించి—“తథాస్తు, మీరు ఆజ్ఞాపించినట్లే” అని పలికిరి.
Verse 20
तथा द्विजास्ते धर्मज्ञा वर्धयन्तो नृपोत्तमम्।अनुज्ञातास्ततस्सर्वे पुनर्जग्मुर्यथागतम्।।।।
ఈ విధంగా ధర్మజ్ఞులైన ద్విజ బ్రాహ్మణులు నృపోత్తముని ఆశీర్వదించి, ఆయన అనుమతి పొందిన తరువాత, అందరూ వచ్చిన మార్గమునే తిరిగి వెళ్లిరి।
Verse 21
विसर्जयित्वा तान्विप्रान्सचिवानिदमब्रवीत्।ऋत्विग्भिरुपदिष्टोऽयं यथावत्क्रतुराप्यताम्।।।।
ఆ విప్రులను విసర్జించిన తరువాత రాజు మంత్రులతో ఇలా అన్నాడు—“ఋత్వికులు ఉపదేశించిన విధముగా ఈ క్రతువు యథావిధిగా నిర్వహింపబడుగాక।”
Verse 22
इत्युक्त्वा नृपशार्दूलस्सचिवान्समुपस्थितान्।विसर्जयित्वा स्वं वेश्म प्रविवेश महाद्युति:।।।।
ఇట్లు పలికి, రాజశార్దూలుడైన మహాతేజస్వి దశరథుడు సముపస్థితులైన మంత్రులను విసర్జించి తన అంతఃపురంలో ప్రవేశించెను।
Verse 23
ततस्स गत्वा ता:पत्नीर्नरेन्द्रो हृदयप्रिया:।उवाच दीक्षां विशत यक्ष्येऽहं सुतकारणात्।।।।
ఆ తరువాత నరేంద్రుడు హృదయప్రియులైన తన భార్యల వద్దకు వెళ్లి—“దీక్షలో ప్రవేశించండి; పుత్రప్రాప్తి కారణంగా నేను యజ్ఞం చేయుదును” అని పలికెను।
Verse 24
तासां तेनातिकान्तेन वचनेन सुवर्चसाम्।मुखपद्मान्यशोभन्त पद्मानीव हिमात्यये।।।।
ఆ అత్యంత మనోహరమైన వాక్యములవలన ఆ తేజోవంతులైన రాణుల కమలముఖములు, హిమకాలం తొలగిన తరువాత వికసించే కమలములవలె ప్రకాశించెను।
Verse 25
ఆయన సుయజ్ఞుడు, వామదేవుడు, జాబాలి, కాశ్యపుడు, రాజపురోహితుడైన వశిష్ఠుడు మరియు ఇతర శ్రేష్ఠ ద్విజులను కూడా పిలిపించెను।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Daśaratha’s resolution to address dynastic discontinuity—lack of an heir—through a śāstra-sanctioned Aśvamedha. The ethical dimension lies in choosing a public, regulated remedy (ritual performed under Brahmin oversight) rather than impulsive or ad hoc measures, aligning personal desire (putrārtha) with rājadharma.
The sarga teaches that legitimate outcomes require right intention plus right method: dhārmic resolve must be executed through disciplined procedure, expert counsel, and meticulous avoidance of omissions. The warning about brahmarākṣasas seeking ‘chidra’ underscores a broader principle of integrity—small defects can destabilize even the most elevated undertaking.
The northern bank of the Sarayū is specified as the site for constructing the yajñabhūmi, anchoring the rite in Ayodhyā’s sacred geography. Culturally, the chapter highlights Kalpa-based ritual ordinance, the release and protection of the sacrificial horse, and the queens’ entry into dīkṣā as integral components of Vedic sacrificial protocol.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.