Sarga 65

Verse 1

अथ हैमवतीं राम दिशं त्यक्त्वा महामुनि:।पूर्वां दिशमनुप्राप्य तपस्तेपे सुदारुणम्।।।।

అప్పుడు, ఓ రామా! ఆ మహాముని హైమవతీ దిశను విడిచి తూర్పు దిశకు చేరి అత్యంత ఘోరమైన తపస్సు చేశాడు।

Verse 2

मौनं वर्षसहस्रस्य कृत्वा व्रतमनुत्तमम्।चकाराप्रतिमं राम तप: परमदुष्करम्।।।।

హే రామా! అతడు సహస్ర సంవత్సరములు ఉత్తమమైన మౌనవ్రతము ఆచరించి, అపూర్వమైన పరమదుష్కర తపస్సు చేసెను।

Verse 3

पूर्णे वर्षसहस्रे तु काष्ठभूतं महामुनिम्।विघ्नैर्बहुभिराधूतं क्रोधो नान्तर आविशत्।।।।स कृत्वा निश्चयं राम तप आतिष्टदव्ययम्।

వెయ్యి సంవత్సరాలు పూర్తైనప్పుడు ఆ మహాముని కట్టెలా నిశ్చలుడై నిలిచెను; అనేక విఘ్నాలు కలిగించినా ఆయన హృదయంలో క్రోధం ప్రవేశించలేదు। ఓ రామా, దృఢనిశ్చయంతో ఆయన అవ్యయమైన తపస్సును ఆరంభించాడు।

Verse 4

तस्य वर्षसहस्रस्य व्रते पूर्णे महाव्रत:।।।।भोक्तुमारब्धवानन्नं तस्मिन् काले रघूत्तम।इन्द्रो द्विजातिर्भूत्वा तं सिद्धमन्नमयाचत।।।।

హే రఘూత్తమా! ఆ మహావ్రతుడు సహస్రవత్సర వ్రతము పూర్తయిన తరువాత భోజనార్థం సిద్ధమైన అన్నమును గ్రహించుటకు ఆరంభించాడు. అదే సమయంలో ఇంద్రుడు బ్రాహ్మణరూపం ధరించి ఆ సిద్ధాన్నమును యాచించాడు॥

Verse 5

तस्य वर्षसहस्रस्य व्रते पूर्णे महाव्रत:।।1.65.4।।भोक्तुमारब्धवानन्नं तस्मिन् काले रघूत्तम। इन्द्रो द्विजातिर्भूत्वा तं सिद्धमन्नमयाचत।।1.65.5।।

ఓ రఘువంశశ్రేష్ఠా! అతని సహస్రవత్సర వ్రతము పూర్తియైనప్పుడు, ఆ మహావ్రతుడు సిద్ధమైన అన్నమును భుజించుటకు ఆరంభించాడు. ఆ క్షణమున ఇంద్రుడు బ్రాహ్మణరూపమును ధరించి ఆ సిద్ధాన్నమును యాచించాడు॥

Verse 6

तस्मै दत्वा तदा सिद्धं सर्वं विप्राय निश्चित:।निश्शेषितेऽन्ने भगवानभुक्तैव महातपा:।।।।न किञ्चिदवदद्विप्रं मौनव्रतमुपस्थित:।अथ वर्षसहस्रं वै नोच्छ्वसन्मुनिपुङ्गव:।।।।

దృఢనిశ్చయంతో అతడు ఆ బ్రాహ్మణునికి సిద్ధమైన అన్నమంతటినీ దానమిచ్చాడు. అన్నము పూర్తిగా తినివేయబడినప్పటికీ, భగవంతుడైన మహాతపస్వి తాను మాత్రం భుజించకుండానే నిలిచాడు. మౌనవ్రతమును ఆశ్రయించి బ్రాహ్మణునితో ఏ మాటా పలకలేదు. అనంతరం ఆ మునిపుంగవుడు శ్వాసను నిలిపి మరొక సహస్రవత్సరము తపస్సు చేశాడు॥

Verse 7

तस्मै दत्वा तदा सिद्धं सर्वं विप्राय निश्चित:।निश्शेषितेऽन्ने भगवानभुक्तैव महातपा:।।1.65.6।।न किञ्चिदवदद्विप्रं मौनव्रतमुपस्थित:।अथ वर्षसहस्रं वै नोच्छ्वसन्मुनिपुङ्गव:।।1.65.7।।

దృఢసంకల్పంతో అతడు బ్రాహ్మణునికి సిద్ధాన్నమంతటినీ ఇచ్చాడు. అన్నము పూర్తిగా తినివేయబడిన తరువాత కూడా మహాతపస్వి తాను భుజించలేదు. మౌనవ్రతంలో ఉండి ఏ మాటా పలకలేదు; ఆపై మునిపుంగవుడు శ్వాసను ఆపి మరొక సహస్రవత్సరము తపస్సు కొనసాగించాడు॥

Verse 8

तस्यानुच्छ्वसमानस्य मूर्ध्नि धूमो व्यजायत।त्रैलोक्यं येन सम्भ्रान्तमादीपितमिवाभवत्।।।।

అతడు శ్వాసను నిలిపి ఉన్నప్పుడు, అతని శిరస్సు శిఖరమున ధూమము ఉద్భవించింది; దానివల్ల త్రిలోకమంతా కలవరపడి, అగ్నితో అంటుకున్నట్లుగా కనిపించింది॥

Verse 9

ततो देवास्सगन्धर्वा: पन्नगोरगराक्षसा:।मोहितास्तेजसा तस्य तपसा मन्दरश्मय:।।।।कश्मलोपहता स्सर्वे पितामहमथाब्रुवन्।

అప్పుడు దేవతలు గంధర్వులతో కూడి, పన్నగులు, ఉరగులు, రాక్షసులు—అతని తపస్తేజస్సు వల్ల మోహితులై, తమ తమ కాంతి మసకబారింది. అందరూ కలతచెంది పితామహుడైన బ్రహ్మదేవుని సమీపించి ఇలా పలికారు॥

Verse 10

बहुभि: कारणैर्देव विश्वामित्रो महामुनि:।।।।लोभित: क्रोधितश्चैव तपसा चाभिवर्धते।

హే దేవా! మహాముని విశ్వామిత్రుడు అనేక విధాలుగా ప్రలోభింపబడి, కోపింపజేయబడ్డాడు; అయినా అతని తపస్సు తేజస్సు మరింతగా వృద్ధి చెందుతోంది।

Verse 11

न ह्यस्य वृजिनं किञ्चिद्दृश्यते सूक्ष्ममप्यथ।।।।न दीयते यदि त्वस्य मनसा यदभीप्सितम्।विनाशयति त्रैलोक्यं तपसा सचराचरम्।।।।

అతనిలో ఏ దోషమూ కనిపించదు—అతి సూక్ష్మమైనదైనా కాదు. అతని మనసులో కోరినది ఇవ్వబడకపోతే, అతడు తన తపోబలంతో చరాచర సమేతంగా త్రిలోకాలను నాశనం చేయగలడు।

Verse 12

न ह्यस्य वृजिनं किञ्चिद्दृश्यते सूक्ष्ममप्यथ।।1.65.11।।न दीयते यदि त्वस्य मनसा यदभीप्सितम्।विनाशयति त्रैलोक्यं तपसा सचराचरम्।।1.65.12।।

అతనిలో ఏ చిన్న దోషమూ దొరకదు—అతి స్వల్పమైనదైనా కాదు. అతని మనసు కోరినది నెరవేరకపోతే, తపస్సు యొక్క ఉగ్ర బలంతో చరాచర సమేతంగా త్రిలోకాలను సంహరించగలడు।

Verse 13

व्याकुलाश्च दिशस्सर्वा न च किञ्चित्प्रकाशते।सागरा: क्षुभितास्सर्वे विशीर्यन्ते च पर्वता:।।।।

సర్వ దిక్కులు వ్యాకులమైపోయాయి; ఏదీ ప్రకాశించుటలేదు. సమస్త సముద్రాలు క్షుభితమై ఉన్నాయి; పర్వతములు కూడా చీలిపోతున్నాయి॥

Verse 14

प्रकम्पते च पृथिवी वायुर्वाति भृशाकुल:।बृह्मन्न प्रतिजानीमोनास्तिको जायते जन:।।।।

పృథివి కంపిస్తోంది; వాయువు అత్యంత వ్యాకులమై ఉగ్రంగా వీచుతోంది. ఓ బ్రాహ్మణా! మేము ఏమి చేయాలో నిర్ణయించలేకున్నాము; ప్రజలు నాస్తికులుగా మారుతున్నారు॥

Verse 15

सम्मूढमिव त्रैलोक्यं सम्प्रक्षुभितमानसम्।भास्करो निष्प्रभश्चैव महर्षेस्तस्य तेजसा।।।।

త్రిలోకమంతా మూర్ఛితమైనట్లుగా ఉంది; మనస్సులు తీవ్రంగా క్షోభించాయి. ఆ మహర్షి తేజస్సు ఎదుట సూర్యుడుకూడా నిష్ప్రభుడై కనిపిస్తున్నాడు॥

Verse 16

बुद्धिं न कुरुते यावन्नाशे देव महामुनि:।तावत्प्रसाद्यो भगवा नग्निरूपोमहाद्युति:।।।।

ఓ దేవా! అగ్నిరూపుడై మహాద్యుతిమంతుడైన ఆ మహాముని వినాశసంకల్పం చేయకముందే, ఆ భగవానుని ప్రసన్నం చేయవలెను॥

Verse 17

कालाग्निना यथापूर्वं त्रैलोक्यं दह्यतेऽखिलम्।देवराज्यं चिकीर्षेत दीयतामस्य यन्मतम्।।।।

ప్రళయాగ్నిలా త్రిలోకమంతా సంపూర్ణంగా దహించబడుతున్నట్లు ఉంది. అతడు దేవరాజ్యమును కూడా కోరినచో, అతని అభిప్రాయమేదో అదే అతనికి ఇవ్వబడుగాక॥

Verse 18

ततस्सुरगणास्सर्वे पितामहपुरोगमा:।विश्वामित्रं महात्मानं मधुरं वाक्यमब्रुवन्।।।।

అప్పుడు పితామహుడు బ్రహ్మ ముందుండగా సమస్త దేవగణములు మహాత్ముడు విశ్వామిత్రునితో మధుర వాక్యములు పలికిరి।

Verse 19

ब्रह्मर्षे स्वागतं तेऽस्तु तपसा स्म सुतोषिता:।ब्राह्मण्यं तपसोग्रेण प्राप्तवानसि कौशिक ।।।।

హే బ్రహ్మర్షీ! నీకు స్వాగతము. నీ తపస్సుతో మేము అత్యంత సంతోషించితిమి. హే కౌశికా! ఘోర తపస్సుతో నీవు బ్రాహ్మణ్యస్థితిని పొందితివి।

Verse 20

दीर्घमायुश्च ते ब्रह्मन् ददामि समरुद्गण:।स्वस्ति प्राप्नुहि भद्रं ते गच्छ सौम्य यथासुखम्।।।।

హే బ్రహ్మన్! నేను మరుత్గణములతో కూడి నీకు దీర్ఘాయుష్షును ప్రసాదించుచున్నాను. నీకు మంగళము కలుగుగాక; స్వస్తి సమృద్ధిని పొందుము. హే సౌమ్యా! యథాసుఖముగా గమించుము।

Verse 21

पितामहवचश्शृत्वा सर्वेषां च दिवौकसाम्।कृत्वा प्रणामं मुदितो व्याजहार महामुनि:।।।।

పితామహుని మరియు సమస్త దేవతల వచనములు విని, మహాముని ఆనందించి ప్రణామము చేసి అనంతరం పలికెను।

Verse 22

ब्राह्मण्यं यदि मे प्राप्तं दीर्घमायुस्तथैव च।ओङ्कारश्च वषट्कारो वेदाश्च वरयन्तु माम्।।।।

నాకు నిజంగా బ్రాహ్మణ్యము లభించి, దీర్ఘాయుష్యమూ కలిగినట్లయితే, ఓంకారము, వషట్కారము మరియు వేదములు స్వయంగా నన్ను అంగీకరించుగాక.

Verse 23

क्षत्रवेदविदां श्रेष्ठो ब्रह्मवेदविदामपि।ब्रह्मपुत्रो वसिष्ठो मामेवं वदतु देवता:।।।।यद्ययं परम: काम: कृतो यान्तु सुरर्षभा:।

హే దేవతలారా! క్షత్రవేదాన్ని తెలిసినవారిలోను, బ్రహ్మవేదాన్ని తెలిసినవారిలోను శ్రేష్ఠుడైన బ్రహ్మపుత్రుడు వశిష్ఠుడు నన్ను ఈ విధంగా సంబోధించుగాక. ఈ పరమ కోరిక నెరవేరితే, హే సురశ్రేష్ఠులారా, మీరు ప్రయాణమగుదురు.

Verse 24

तत: प्रसादितो देवैर्वसिष्ठो जपतां वर:।।।।सख्यं चकार ब्रह्मर्षिरेवमस्त्विति चाब्रवीत्।

అప్పుడు దేవతలచే ప్రసన్నుడైన, జపించువారిలో శ్రేష్ఠుడైన వశిష్ఠ బ్రహ్మర్షి స్నేహాన్ని స్థాపించి, “తథాస్తు; నీవు బ్రహ్మర్షివి” అని పలికెను.

Verse 25

ब्रह्मर्षिस्त्वं न सन्देहस्सर्वं सम्पत्स्यते तव।।।।इत्युक्त्वा देवताश्चापि सर्वा जग्मुर्यथागतम्।

“నీవు బ్రహ్మర్షివి—సందేహమే లేదు; నీకు సమస్తమూ సిద్ధించును.” అని చెప్పి, సమస్త దేవతలూ వచ్చినట్లే తిరిగి వెళ్లిరి.

Verse 26

विश्वामित्रोऽपि धर्मात्मा लब्ध्वा ब्राह्मण्यमुत्तमम्।।।।पूजयामास ब्रह्मर्षिं वसिष्ठं जपतां वरम्।

ధర్మాత్ముడైన విశ్వామిత్రుడును ఉత్తమ బ్రాహ్మణ్యము పొందిన తరువాత, జపించువారిలో శ్రేష్ఠుడైన బ్రహ్మర్షి వశిష్ఠుని పూజించి గౌరవించెను.

Verse 27

कृतकामो महीं सर्वां चचार तपसि स्थित:।।।।एवं त्वनेन ब्राह्मण्यं प्राप्तं राम महात्मना।

కృతకార్యుడై తపస్సులో దృఢస్థితుడై ఆయన సమస్త భూమండలమంతా సంచరించాడు। ఈ విధంగా, ఓ రామా, ఆ మహాత్ముడు బ్రాహ్మణ్యాన్ని పొందెను।

Verse 28

एष राम मुनिश्रेष्ठ एष विग्रहवांस्तप:।।।।एष धर्मपरो नित्यं वीर्यस्यैष परायणम्।

ఓ రామా, ఇతడు మునిశ్రేష్ఠుడు; తపస్సు స్వరూపుడే ఇతడు। నిత్యం ధర్మపరుడై, ఆధ్యాత్మిక వీర్యానికి పరమాశ్రయమై ఉన్నాడు।

Verse 29

एवमुक्त्वा महातेजा विरराम द्विजोत्तम:।।।।शतानन्दवच: श्रुत्वा रामलक्ष्मणसन्निधौ।जनक: प्राञ्जलिर्वाक्यमुवाच कुशिकात्मजम्।।।।

ఇలా చెప్పి ఆ మహాతేజస్సుగల ద్విజోత్తముడు మౌనమయ్యాడు।

Verse 30

एवमुक्त्वा महातेजा विरराम द्विजोत्तम:।।1.65.29।।शतानन्दवच: श्रुत्वा रामलक्ष्मणसन्निधौ।जनक: प्राञ्जलिर्वाक्यमुवाच कुशिकात्मजम्।।1.65.30।।

శతానందుని మాటలు విని, రామలక్ష్మణుల సన్నిధిలో, జనకుడు అంజలి ఘటించి కుశికాత్మజుడు (విశ్వామిత్రుడు)తో ఇలా పలికెను।

Verse 31

धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यस्य मे मुनिपुङ्गव।यज्ञं काकुत्स्थसहित: प्राप्तवानसि धार्मिक।।।।

హే మునిపుంగవా! నేను ధన్యుడను, అనుగ్రహింపబడినవాడను; హే ధార్మికా, మీరు కాకుత్స్థవంశజులు (రామ-లక్ష్మణులు) సహితంగా నా యజ్ఞానికి వచ్చారు గనుక।

Verse 32

पावितोऽहं त्वया ब्रह्मन् दर्शनेन महामुने।गुणा बहुविधा: प्राप्तास्तव सन्दर्शनान्मया।।।।

హే బ్రహ్మన్, హే మహామునీ! మీ దర్శనమాత్రంతోనే నేను పవిత్రుడనయ్యాను; మీ సాన్నిధ్యంతో నాకు అనేక విధాల గుణములు, మంగళఫలములు లభించాయి।

Verse 33

विस्तरेण च ते ब्रह्मन् कीर्त्यमानं महत्तप:।श्रुतं मया महातेजो रामेण च महात्मना।।।।

హే బ్రహ్మన్, హే మహాతేజస్సు గలవారా! మీ మహత్తపస్సు విస్తారంగా కీర్తింపబడినది నేను విన్నాను; మహాత్ముడు రాముడూ విన్నాడు।

Verse 34

सदस्यै: प्राप्य च सद: श्रुतास्ते बहवो गुणा:।अप्रमेयं तपस्तुभ्यमप्रमेयं च ते बलम्।।।।अप्रमेया गुणाश्चैव नित्यं ते कुशिकात्मज ।

యజ్ఞసభకు వచ్చి సభాసదులు మీ అనేక గుణాలను విన్నారు. హే కుశికాత్మజా! మీ తపస్సు అప్రమేయం, మీ బలమూ అప్రమేయం; మీ గుణములు నిత్యమూ అప్రమేయములే।

Verse 35

तृप्तिराश्चर्यभूतानां कथानां नास्ति मे विभो।।।।कर्मकालो मुनिश्रेष्ठ लम्बते रविमण्डलम्।

హే విభో! ఈ ఆశ్చర్యకరమైన కథలను విన్నా నాకు తృప్తి కలగదు. అయితే హే మునిశ్రేష్ఠా! కర్మకాలము సమీపించింది—సూర్యమండలం అస్తమిస్తోంది।

Verse 36

श्व: प्रभाते महातेजो द्रष्टुमर्हसि मां पुन:।।।।स्वागतं तपतां श्रेष्ठ मामनुज्ञातुमर्हसि।

హే మహాతేజస్సుగల మునివరా! రేపు ప్రాతఃకాలంలో నన్ను మరల దర్శించవలెను. హే తపస్వులలో శ్రేష్ఠా! స్వాగతం; ఇప్పుడు నా కర్తవ్యార్థం వెళ్లుటకు అనుమతి దయచేయుము॥

Verse 37

एवमुक्तो मुनिवर: प्रशस्य पुरुषर्षभम्।।।।विससर्जाशु जनकं प्रीतं प्रीतमनास्तदा।

ఇలా పలికినప్పుడు మునివరుడు పురుషశ్రేష్ఠుడైన జనకుని ప్రశంసించాడు. హృదయపూర్వకంగా ప్రీతిచెంది, ప్రీతుడైన జనకుని వెంటనే పంపివేశాడు॥

Verse 38

एवमुक्त्वा मुनिश्रेष्ठं वैदेहो मिथिलाधिप:।।।।प्रदक्षिणं चकाराशु सोपाध्यायस्सबान्धव:।

మునిశ్రేష్ఠునితో ఇలా పలికి, వైదేహుడైన మిథిలాధిపతి జనకుడు ఉపాధ్యాయులు మరియు బంధువులతో కలిసి వెంటనే ఆయనకు ప్రదక్షిణం చేశాడు॥

Verse 39

विश्वामित्रोऽपि धर्मात्मा सहरामस्सलक्ष्मण:।।।।स्ववाटमभिचक्राम पूज्यमानो महर्षिभि:।

ధర్మాత్ముడైన విశ్వామిత్రుడు కూడా రామలక్ష్మణులతో కలిసి, మహర్షులచే పూజింపబడుతూ, తన ఆశ్రమమునకు బయలుదేరెను॥