Sarga 45

Verse 1

विश्वामित्रवचश्श्रुत्वा राघव स्सहलक्ष्मण:।विस्मयं परमं गत्वा विश्वामित्रमथाब्रवीत्।।।।

హే తాత! అలాగే లోకంలో అపరిమిత తేజస్సుగల అంశుమాన్ గంగను తీసుకురావాలని ప్రార్థించినా, అతని ప్రతిజ్ఞ నెరవేరలేదు।

Verse 2

अत्यद्भुतमिदं ब्रह्मन् कथितं परमं त्वया।गङ्गावतरणं पुण्यं सागरस्यापि पूरणम्।।।।

హే బ్రహ్మన్! మీరు చెప్పినది పరమ అద్భుతం—పుణ్యమయమైన గంగావతరణం, అలాగే దానివల్ల సాగరమూ నిండిపోవడం।

Verse 3

तस्य सा शर्वरी सर्वा सह सौमित्रिणा तदा।जगाम चिन्तयानस्य विश्वामित्रकथां शुभाम् ।।।।

అప్పుడు రాముడు సౌమిత్రి (లక్ష్మణుడు)తో కూడి, విశ్వామిత్రుని శుభకథను మనసులో ధ్యానించుచు, సమస్త రాత్రిని గడిపెను.

Verse 4

तत: प्रभाते विमले विश्वामित्रं महामुनिम्।उवाच राघवो वाक्यं कृताह्निकमरिन्दम:।।।।

తర్వాత నిర్మలమైన ప్రాతఃకాలంలో, దైనందిన కర్మలు ముగించిన మహాముని విశ్వామిత్రునితో, శత్రుదమనుడు రాఘవుడు మాటలాడాడు.

Verse 5

गता भगवती रात्रिश्श्रोतव्यं परमं श्रुतम्।क्षणभूतेव नौ रात्रि स्सम्वृत्तेयं महातप:।।।।इमां चिन्तयतस्सर्वां निखिलेन कथां तव।

ఓ మహాతపస్వీ! ఈ పుణ్యరాత్రి గడిచిపోయింది; మేము వినదగిన పరమ శ్రుతమైన ఈ ఉత్తమ వృత్తాంతాన్ని విన్నాము. మీ సమగ్ర కథను పూర్తిగా మననం చేస్తూ ఉండగా ఈ రాత్రి మాకు క్షణమాత్రంలా గడిచిపోయింది।

Verse 6

तराम सरितां श्रेष्ठां पुण्यां त्रिपथगां नदीम्।।।।नौरेषा हि सुखास्तीर्णा ऋषीणां पुण्यकर्मणाम्।भगवन्तमिह प्राप्तं ज्ञात्वा त्वरितमागता।।।।

రండి, నదులలో శ్రేష్ఠమైన, పుణ్యమైన త్రిపథగా గంగానదిని మనము దాటుదాం. పుణ్యకర్ములైన ఋషుల కొరకు సుఖంగా దాటేలా సిద్ధమైన ఈ నౌక, భగవన్—మీరు ఇక్కడికి వచ్చారని తెలిసి త్వరగా వచ్చింది॥

Verse 7

तराम सरितां श्रेष्ठां पुण्यां त्रिपथगां नदीम्।।1.45.6।।नौरेषा हि सुखास्तीर्णा ऋषीणां पुण्यकर्मणाम्।भगवन्तमिह प्राप्तं ज्ञात्वा त्वरितमागता।।1.45.7।।

రండి, నదులలో శ్రేష్ఠమైన, పుణ్యమైన త్రిపథగా గంగానదిని మనము దాటుదాం. పుణ్యకర్ములైన ఋషుల కొరకు సుఖంగా దాటేలా సిద్ధమైన ఈ నౌక, భగవన్—మీరు ఇక్కడికి వచ్చారని తెలిసి త్వరగా వచ్చింది॥

Verse 8

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राघवस्य महात्मन:।सन्तारं कारयामास सर्षिसङ्घ स्सराघव:।।।।

మహాత్ముడైన రాఘవుని ఆ మాటలు విని, విశ్వామిత్రుడు ఋషిసంఘంతో కూడి, రాఘవ (రామ-లక్ష్మణ) సహితంగా దాటుటకు ఏర్పాట్లు చేయించాడు॥

Verse 9

उत्तरं तीरमासाद्य सम्पूज्यर्षिगणं तदा।गङ्गाकूले निविष्टास्ते विशालां ददृशु: पुरीम्।।।।

ఉత్తర తీరాన్ని చేరి, అప్పుడు అక్కడ కూడిన ఋషిగణాన్ని యథావిధిగా పూజించి, గంగాతీరంలో నివసిస్తూ వారు విశాలా నగరాన్ని దర్శించారు॥

Verse 10

ततो मुनिवरस्तूर्णं जगाम सह राघव: ।विशालां नगरीं रम्यां दिव्यां स्वर्गोपमां तदा।।।।

అప్పుడు మునివరుడైన విశ్వామిత్రుడు రాఘవునితో కలిసి త్వరగా బయలుదేరి, రమణీయమైన, దివ్యమైన, స్వర్గసమానమైన విశాలా నగరానికి వెళ్లాడు।

Verse 11

अथ रामो महाप्राज्ञो विश्वामित्रं महामुनिम् ।पप्रच्छ प्राञ्जलिर्भूत्वा विशालामुत्तमां पुरीम्।।।।

ఆపై మహాప్రాజ్ఞుడైన రాముడు అంజలి పెట్టి, మహాముని విశ్వామిత్రుని ఉత్తమమైన విశాలా పురి గురించి ప్రశ్నించాడు।

Verse 12

कतरो राजवंशोऽयं विशालायां महामुने।श्रोतुमिच्छामि भद्रं ते परं कौतूहलं हि मे।।.।।

“హే మహామునీ! ఈ విశాలాలో ఏ రాజవంశం పాలిస్తోంది? నీకు మంగళం కలుగుగాక. నేను వినదలచుకున్నాను; నాకు గొప్ప కుతూహలం ఉంది।”

Verse 13

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रामस्य मुनिपुङ्गव:।आख्यातुं तत्समारेभे विशालस्य पुरातनम्।।।।

రాముని వాక్యము విని మునిపుంగవుడు విశాలా నగరపు ప్రాచీన వృత్తాంతమును చెప్పుటకు ఆరంభించెను।

Verse 14

श्रूयतां राम शक्रस्य कथां कथयतश्शुभाम्।अस्मिन् देशे तु यद्वृत्तं तदपि शृणु राघव।।।।

“హే రామా, శక్రుడు (ఇంద్రుడు) గూర్చిన శుభకథను నేను చెప్పుచున్నాను—వినుము; హే రాఘవా, ఈ దేశమందు జరిగిన వృత్తాంతమును కూడ వినుము।”

Verse 15

पूर्वं कृतयुगे राम दिते: पुत्रा महाबला:।अदितेश्च महाभाग वीर्यवन्तस्सुधार्मिका:।।।।

“పూర్వము, హే భాగ్యవంతుడైన రామా, కృతయుగమందు దితి పుత్రులు మహాబలవంతులు; అదితి పుత్రులు మహాభాగ్యులు, వీర్యవంతులు, సుధార్మికులు.”

Verse 16

ततस्तेषां नरश्रेष्ठ बुद्धिरासीन्महात्मनाम् ।अमरा अजराश्चैव कथं स्याम निरामया:।।।।

“అనంతరం, హే నరశ్రేష్ఠా, ఆ మహాత్ములలో ఈ బుద్ధి కలిగెను—‘మేము అమరులమై, అజరులమై, నిరామయులమై ఎలా ఉండగలము?’”

Verse 17

तेषां चिन्तयतां राम बुद्धिरासीन्महात्मनाम्।क्षीरोदमथनं कृत्वा रसं प्राप्स्याम तत्र वै।।।।

“హే రామా, ఆలోచించుచుండగా ఆ మహాత్ములకు ఈ బుద్ధి కలిగెను—‘క్షీరసాగరమును మథించి, అందులోని రసమును, అనగా అమృతమును, నిశ్చయంగా పొందుదము।’”

Verse 18

ततो निश्चित्य मथनं योक्त्रं कृत्वा च वासुकिम्।मन्थानं मन्दरं कृत्वा ममन्थुरमितौजस:।।।।

అప్పుడు మథనాన్ని నిశ్చయించి, అపార పరాక్రములు వాసుకిని తాడుగా చేసి, మందరపర్వతాన్ని మథనదండంగా చేసి సముద్రమథనాన్ని ప్రారంభించారు।

Verse 19

अथ वर्षसहस्रेण योक्त्रसर्पशिरांसि च।वमन्त्यति विषं तत्र ददंशुर्दशनैश्शिला:।।।।

ఆపై వెయ్యేళ్లు గడిచిన తరువాత, తాడుగా ఉన్న సర్పశిరస్సులు అక్కడ అత్యంత భయంకరమైన విషాన్ని ఉమ్మి, తమ దంతాలతో పర్వతశిలలను కొరికాయి।

Verse 20

उत्पपाताग्निसङ्काशं हालाहलमहाविषम्।तेन दग्धं जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम्।।।।

అప్పుడు అగ్నివలె జ్వలించే ‘హాలాహల’ మహావిషం ఉద్భవించింది; దానివల్ల దేవాసురమానవులతో కూడిన సమస్త జగత్తు దగ్ధమైంది।

Verse 21

अथ देवा महादेवं शङ्करं शरणार्थिन:।जग्मु: पशुपतिं रुद्रं त्राहि त्राहीति तुष्टुवु:।।।।

అప్పుడు శరణార్థులైన దేవతలు మహాదేవుడు శంకరుడు—రుద్రుడు, పశుపతి—వద్దకు వెళ్లి ‘త్రాహి, త్రాహి’ అని స్తుతించారు।

Verse 22

एवमुक्तस्ततो देवैर्देवदेवेश्वर: प्रभु:।प्रादुरासीत्ततोऽत्रैव शङ्खचक्रधरो हरि:।।।।

దేవతలు ఈ విధంగా ప్రార్థించగా దేవదేవేశ్వరుడైన ప్రభువు అక్కడికక్కడే ప్రత్యక్షమయ్యాడు—శంఖచక్రధారి హరి।

Verse 23

उवाचैनं स्मितं कृत्वा रुद्रं शूलभृतं हरि:।दैवतैर्मथ्यमाने तु यत्पूर्वं समुपस्थितम् ।।।।त्वदीयंहि सुरश्रेष्ठ सुराणामग्रजोऽसि यत् ।अग्रपूजामिमां मत्वा गृहाणेदं विषं प्रभो।।।।

హరి చిరునవ్వుతో త్రిశూలధారి రుద్రునితో ఇలా అన్నాడు—“హే సురశ్రేష్ఠా! నీవు దేవులలో అగ్రజుడవు; మథనంలో ముందుగా ఉద్భవించేది నీదే. దీనిని అగ్రపూజగా భావించి, ప్రభూ, ఈ విషాన్ని స్వీకరించు.”

Verse 24

उवाचैनं स्मितं कृत्वा रुद्रं शूलभृतं हरि:।दैवतैर्मथ्यमाने तु यत्पूर्वं समुपस्थितम् ।।1.45.23।।त्वदीयंहि सुरश्रेष्ठ सुराणामग्रजोऽसि यत् ।अग्रपूजामिमां मत्वा गृहाणेदं विषं प्रभो।।1.45.24।।

హరి చిరునవ్వుతో త్రిశూలధారి రుద్రునితో ఇలా అన్నాడు—“హే సురశ్రేష్ఠా! నీవు దేవులలో అగ్రజుడవు; మథనంలో ముందుగా ఉద్భవించేది నీదే. దీనిని అగ్రపూజగా భావించి, ప్రభూ, ఈ విషాన్ని స్వీకరించు.”

Verse 25

इत्युक्त्वा च सुरश्रेष्ठस्तत्रैवान्तरधीयत।देवतानां भयं दृष्टवाश्रुत्वा वाक्यं तु शार्ङ्गिण:।हालाहलविषं घोरं स जग्राहामृतोपमम्।।।।

ఇలా చెప్పి సురశ్రేష్ఠుడు అక్కడికక్కడే అంతర్ధానమయ్యాడు. దేవతల భయాన్ని చూసి, శార్ఙ్గధారి మాటలు విని శివుడు భయంకరమైన హాలాహల విషాన్ని అమృతంలా భావించి గ్రహించాడు.

Verse 26

देवान्विसृज्य देवेशो जगाम भगवान् हर:।ततो देवासुरास्सर्वे ममन्थू रघुनन्दन ।।।।

దేవతలను విడిచి దేవేశ్వరుడైన భగవాన్ హరుడు (శివుడు) వెళ్లిపోయాడు. ఆపై, ఓ రఘునందనా, దేవాసురులందరూ మళ్లీ మథనం ప్రారంభించారు.

Verse 27

प्रविवेशाथ पातालं मन्थान: पर्वतोऽनघ।ततो देवास्सगन्धर्वास्तुष्टुवुर्मधुसूदनम्।।।।

అప్పుడు, ఓ నిర్దోషీ, మథన పర్వతం పాతాళంలోకి దిగిపోయింది. తదనంతరం దేవతలు గంధర్వులతో కలిసి మధుసూదనుడు (విష్ణువు)ను స్తుతించారు.

Verse 28

त्वं गति: सर्वभूतानां विशेषेण दिवौकसाम्।पालयास्मान्महाबाहो गिरिमुद्धर्तुमर्हसि।।।।

నీవే సమస్త భూతములకు—ప్రత్యేకించి దివౌకసులకు—పరమ ఆశ్రయము, గతి. ఓ మహాబాహో! మమ్మును రక్షించుము; గిరిని ఉద్ధరించుటకు నీవే అర్హుడవు.

Verse 29

इति श्रुत्वा हृषीकेश: कामठं रूपमास्थित:।पर्वतं पृष्ठत: कृत्वा शिश्ये तत्रोदधौ हरि:।।।।

ఆ మాటలు విని ఇంద్రియాధిపతి హృషీకేశుడైన హరి కూర్మరూపమును ధరించెను; పర్వతమును తన పృష్ఠముపై ఉంచుకొని సముద్రమందు అక్కడే శయనించెను.

Verse 30

पर्वताग्रे तु लोकात्मा हस्तेनाक्रम्य केशव:।देवानां मध्यत: स्थित्वा ममन्थ पुरुषोत्तम:।।।।

అప్పుడు లోకాత్ముడైన పురుషోత్తమ కేశవుడు దేవతల మధ్య నిలిచి, పర్వతశిఖరమును చేతితో పట్టుకొని మథనము చేసెను.

Verse 31

अथ वर्षसहस्रेण सदण्डस्सकमण्डलु:।पूर्वं धन्वन्तरिर्नाम अप्सराश्च सुवर्चस:।।।।

ఆపై సహస్ర సంవత్సరములు గడిచిన తరువాత, ముందుగా దండము మరియు కమండలువుతో ధన్వంతరి అనే దేవుడు ప్రాదుర్భవించెను; అతనితో పాటు కాంతిమంతమైన అప్సరసలును వెలిసిరి.

Verse 32

अप्सु निर्मथनादेव रसास्तस्माद्वरस्त्रिय:।उत्पेतुर्मनुजश्रेष्ठ तस्मादप्सरसोऽभवन्।।।।

ఓ మనుజశ్రేష్ఠా! జలమథనమునుండి ఒక దివ్యరసం ఉద్భవించింది. ఆ రసమునుండే ఉత్తమ స్త్రీలు ప్రాదుర్భవించారు; అందువల్ల వారు ‘అప్సరసలు’ అని ప్రసిద్ధులయ్యారు.

Verse 33

षष्टि: कोट्योऽभवंस्तासाम् अप्सराणां सुवर्चसाम्।असङ्ख्येयास्तु काकुत्स्थ यास्तासां परिचारिका:।।।।

ఓ కాకుత్స్థా! ఆ ప్రకాశవంతమైన అప్సరసల సంఖ్య అరవై కోట్లు అయింది; వారి పరిచారికలు మాత్రం నిజంగా అసంఖ్యాకులు.

Verse 34

न तास्स्म परिगृह्णन्ति सर्वे ते देवदानवा:।अप्रतिग्रहणात्ताश्च सर्वास्साधारणास्स्मृता:।।।।

దేవదానవులలో ఎవ్వరూ వారిని భార్యగా స్వీకరించలేదు. స్వీకారం లేకపోవడంతో వారు అందరూ ‘సాధారణులు’—అందరికీ సమానులు—అని భావింపబడ్డారు.

Verse 35

वरुणस्य तत: कन्या वारुणी रघुनन्दन ।उत्पपात महाभागा मार्गमाणा परिग्रहम्।।।।

ఆపై, ఓ రఘునందనా! వరుణుని కుమార్తె వారుణీ—మహాభాగ్యవతి—ప్రాదుర్భవించి, భర్తగా స్వీకరించువారిని అన్వేషిస్తూ ముందుకు వచ్చింది.

Verse 36

दिते: पुत्रा न तां राम जगृहुर्वरुणात्मजाम्।अदितेस्तु सुता वीर जगृहुस्तामनिन्दिताम्।।।।

ఓ రామా! దితి పుత్రులు వరుణుని ఆ కుమార్తెను స్వీకరించలేదు; కానీ అదితి పుత్రులు, ఓ వీరా, ఆ నిర్దోషిణిని స్వీకరించారు.

Verse 37

असुरास्तेन दैतेयास्सुरास्तेनादितेस्सुता:।हृष्टा: प्रमुदिताश्चासन् वारुणीग्रहणात्सुरा:।।।।

అందుచేత దితి పుత్రులు ‘అసురులు’గా, అదితి పుత్రులు ‘సురులు’గా ప్రసిద్ధి పొందారు. వారుణీని స్వీకరించిన దేవతలు హర్షించి పరమానందంతో నిండిపోయారు.

Verse 38

उच्चैश्श्रवा हयश्रेष्ठो मणिरत्नं च कौस्तुभम्।उदतिष्ठन्नरश्रेष्ठ तथैवामृतमुत्तमम्।।।।

హే నరశ్రేష్ఠా! అప్పుడు ఉచ్చైశ్రవా అనే శ్రేష్ఠ అశ్వం, కౌస్తుభ మణిరత్నం, అలాగే ఉత్తమమైన అమృతమూ (మథనమునుండి) ఉద్భవించాయి.

Verse 39

अथ तस्य कृते राम महानासीत्कुलक्षय:।अदितेस्तु तत: पुत्रा दिते: पुत्रानसूदयन्।।।।

తర్వాత, హే రామా! ఆ అమృతం కోసమే మహా వంశక్షయం సంభవించింది; ఆపై అదితి పుత్రులు దితి పుత్రులను సంహరించారు.

Verse 40

एकतोऽभ्यागमन् सर्वे ह्यसुरा राक्षसैस्सह।युद्धमासीन्महाघोरं वीर त्रैलोक्यमोहनम्।।।।

హే వీరా! ఒక వైపున రాక్షసులతో కూడిన సమస్త అసురులు సమీకృతులయ్యారు; అతి ఘోరమైన యుద్ధం చెలరేగి, త్రిలోకమంతటిని మోహంలో ముంచింది.

Verse 41

यदा क्षयं गतं सर्वं तदा विष्णुर्महाबल:।अमृतं सोऽहरत्त्तूर्णं मायामास्थाय मोहिनीम्।।।।

అన్నీ క్షయమైపోయిన వేళ మహాబలుడు విష్ణువు మోహినీ మాయను ఆశ్రయించి అమృతాన్ని వేగంగా అపహరించాడు।

Verse 42

ये गताऽभिमुखं विष्णुमक्षयं पुरुषोत्तमम्।सम्पिष्टास्ते तदा युद्धे विष्णुना प्रभविष्णुना।।।।

అక్షయుడైన పురుషోత్తమ విష్ణువును ఎదుర్కొనడానికి ముందుకు వచ్చినవారు, అప్పుడు సర్వసమర్థుడైన విష్ణువిచే యుద్ధంలో నలిపివేయబడ్డారు।

Verse 43

अदितेरात्मजा वीरा दिते: पुत्रान्निजघ्निरे।तस्मिन् घोरे महायुद्धे दैतेयादित्ययोर्भृशम्।।।।

దైత్యులు–ఆదిత్యుల మధ్య జరిగిన ఆ ఘోర మహాయుద్ధంలో అదితి యొక్క వీర కుమారులు దితి కుమారులను అనేకంగా సంహరించారు।

Verse 44

निहत्य दितिपुत्रांश्च राज्यं प्राप्य पुरन्दर:।शशास मुदितो लोकान् सर्षिसङ्घान् सचारणान्।।।।

దితి కుమారులను సంహరించి రాజ్యాన్ని తిరిగి పొందిన పురందరుడు (ఇంద్రుడు) ఆనందించి ఋషిసంఘాలు, చారణులతో కూడిన లోకాలను పాలించాడు।