Shloka 26

Devanagari script

अद्य पुत्रं हतं संख्ये कैकेयी राज्यकामुका।मया पश्येत्सुदुःखार्ता हस्तिभग्नमिव द्रुमम्।।2.96.26।।

Transliteration

adya putraṃ hataṃ saṅkhye kaikeyī rājyakāmukā | mayā paśyet suduḥkhārtā hastibhagnam iva drumam || 2.96.26 ||

Translation

రాజ్యకాముకురాలైన కైకేయి ఈ రోజు యుద్ధంలో నా చేత తన కుమారుడు హతుడైనట్లు చూచి, అతి దుఃఖంతో వ్యాకులపడుగాక—ఏనుగు విరిచిన వృక్షాన్ని చూచినవానిలా.

Word by Word

• अद्य: today
• अद्य: अधिकरण (Adhikaraṇa: time locus)
• Type: Indeclinable
• Root: अद्य (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय (adverb of time)

• पुत्रम्: son
• पुत्रम्: कर्म (Karma: object)
• Type: Noun
• Root: पुत्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (कर्म), एकवचन (Masculine, Accusative, Singular)

• हतम्: slain
• हतम्: कर्म (Karma: object qualifier)
• Type: Adjective
• Root: हन् (धातु) + क्त (कृदन्त-प्रत्यय)
• Form: भूतकर्मणि क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; 'पुत्रम्' इति विशेषणम् (Neuter Accusative Singular agreeing with putram)

• संख्ये: in battle
• संख्ये: अधिकरण (Adhikaraṇa: location)
• Type: Noun
• Root: संख्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन (Feminine, Locative, Singular)

• कैकेयी: Kaikeyi
• कैकेयी: कर्ता (Kartā: subject)
• Type: Noun
• Root: कैकेयी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन (Feminine, Nominative, Singular)

• राज्यकामुका: desirous of the kingdom
• राज्यकामुका: कर्ता (Kartā: subject qualifier)
• Type: Adjective
• Root: राज्य (प्रातिपदिक) + कामुक (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुष (राज्यस्य कामुका = desirous of the kingdom); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; 'कैकेयी' इति विशेषणम् (Feminine Nominative Singular)

• मया: by me
• मया: करण (Karaṇa: instrument/agent in passive sense)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, तृतीया-विभक्ति, एकवचन (Pronoun, Instrumental, Singular)

• पश्येत्: may she see / let her see
• पश्येत्: क्रिया (Kriyā: verbal action)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (optative), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन (Optative, 3rd person singular)

• सुदुःखार्ता: extremely grief-stricken
• सुदुःखार्ता: कर्ता (Kartā: subject qualifier)
• Type: Adjective
• Root: सु (उपसर्ग/अव्यय) + दुःख (प्रातिपदिक) + आर्त (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय-समास (सुदुःखेन आर्ता = extremely afflicted with grief); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; 'कैकेयी' इति विशेषणम् (Feminine Nominative Singular)

• हस्तिभग्नम्: felled by an elephant
• हस्तिभग्नम्: उपमान (Upamāna: standard of comparison)
• Type: Adjective
• Root: हस्ति (प्रातिपदिक) + भग्न (हन्/भञ्ज्-धातुजन्य क्त-कृदन्त as adjective)
• Form: तृतीया-तत्पुरुष (हस्तिना भग्नम् = broken by an elephant); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; 'द्रुमम्' इति विशेषणम् (Neuter Accusative Singular)

• इव: like
• इव: सम्बन्ध (Sambandha: comparative marker)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: उपमावाचक-अव्यय (particle of comparison)

• द्रुमम्: a tree
• द्रुमम्: कर्म (Karma: object of paśyet)
• Type: Noun
• Root: द्रुम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन (Masculine, Accusative, Singular)

Context

I shall also slay Kaikeyi with her attendants and relations. Let the earth be cleansed of the great sin today.

Characters & Entities

• Lakṣmaṇa
• Rāma
• Kaikeyī
• Bharata

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

It warns against vengeance: dharma is not satisfied by making others suffer; righteous action must be free from personal spite and directed by truth.

What is the narrative situation?

Lakṣmaṇa imagines killing Bharata and causing Kaikeyī to witness that loss as punishment for the exile.

Which character virtue is emphasized?

Protective ferocity—yet the verse chiefly illustrates the ethical peril of wrath overriding compassion and justice.