Shloka 26

Devanagari script

यस्याः कृते नरव्याघ्रौ जीवनाशमितो गतौ। राजपुत्रविहीनश्च स्वर्गं दशरथो गतः।।2.92.24।। क्रोधनामकृतप्रज्ञां दृप्तां सुभगमानिनीम्। ऐश्वर्यकामां कैकेयीमनार्यामार्यारूपिणीम्।।2.92.25।। ममैतां मातरं विद्धि नृशंसां पापनिश्चयाम्। यतोमूलं हि पश्यामि व्यसनं महदात्मनः।।2.92.26।।

Transliteration

mamaitāṃ mātaraṃ viddhi nṛśaṃsāṃ pāpaniścayām |

yatomūlaṃ hi paśyāmi vyasanaṃ mahadātmanaḥ || 2.92.26 ||

Translation

ఈమెనే నా తల్లిగా తెలుసుకో—క్రూరురాలు, పాపనిశ్చయముతో నిలిచినది; ఎందుకంటే ఆ మహాత్ముని మహా విపత్తుకు మూలకారణం ఈమెయందే నేను చూస్తున్నాను।

Word by Word

• मम: my
• मम: सम्बन्ध (Possessor/Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम-शब्दः; षष्ठी-विभक्तिः (Genitive case), एकवचनम् (Singular), पुंलिङ्ग/स्त्रीलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग-प्रयोगे समानरूपम् (indeclinable across genders for pronoun form)

• एताम्: this (woman)
• एताम्: कर्म (Object)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम-शब्दः; द्वितीया-विभक्तिः (Accusative case), एकवचनम् (Singular), स्त्रीलिङ्गम् (Feminine)

• मातरम्: mother
• मातरम्: कर्म (Object; apposition to एताम्)
• Type: Noun
• Root: मातृ (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गम् (Feminine); द्वितीया-विभक्तिः (Accusative case), एकवचनम् (Singular)

• विद्धि: know / understand
• विद्धि: क्रिया (Predicate verb)
• Type: Verb
• Root: विद् (धातु)
• Form: लोट्-लकारः (Imperative), मध्यमपुरुषः (2nd person), एकवचनम् (Singular); परस्मैपदम्

• नृशंसाम्: cruel, wicked
• नृशंसाम्: विशेषण (Qualifier of object)
• Type: Adjective
• Root: नृशंस (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गम् (Feminine); द्वितीया-विभक्तिः (Accusative case), एकवचनम् (Singular); विशेषणम् (qualifying एताम्/मातरम्)

• पापनिश्चयाम्: resolved on sin / intent on sinful acts
• पापनिश्चयाम्: विशेषण (Qualifier of object)
• Type: Adjective
• Root: पाप + निश्चय (प्रातिपदिक-द्वय)
• Form: तत्पुरुष-समासः (षष्ठी/कर्मधारय-प्रायः अर्थः: पापे निश्चयः यस्याः सा); स्त्रीलिङ्गम् (Feminine); द्वितीया-विभक्तिः (Accusative case), एकवचनम् (Singular); विशेषणम् (qualifying एताम्/मातरम्)

• यतः: from which; whence
• यतः: अपादान/हेतु-सूचक (Source/Cause indicator)
• Type: Indeclinable
• Root: यतस् (अव्यय-प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययम्; सम्बन्ध/हेतु-अर्थे (relative adverb: 'from which/whence')

• मूलम्: root, source
• मूलम्: कर्म (Object; with implied 'cause/root')
• Type: Noun
• Root: मूल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गम् (Neuter); द्वितीया-विभक्तिः (Accusative case), एकवचनम् (Singular)

• हि: indeed, for
• हि: सम्बन्धक/निपात (Discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (निपात)
• Form: अव्ययम्; निपातः (particle) — अवधारण/कारण-प्रदर्शनार्थः (emphasis/indeed)

• पश्यामि: I see
• पश्यामि: क्रिया (Predicate verb)
• Type: Verb
• Root: दृश् (धातु)
• Form: लट्-लकारः (Present), उत्तमपुरुषः (1st person), एकवचनम् (Singular); परस्मैपदम्

• व्यसनम्: calamity, misfortune
• व्यसनम्: कर्म (Object of पश्यामि)
• Type: Noun
• Root: व्यसन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गम् (Neuter); द्वितीया-विभक्तिः (Accusative case), एकवचनम् (Singular)

• महत्: great
• महत्: विशेषण (Qualifier of object)
• Type: Adjective
• Root: महत् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गम् (Neuter); द्वितीया-विभक्तिः (Accusative case), एकवचनम् (Singular); विशेषणम् (qualifying व्यसनम्)

• आत्मनः: of the great-souled one (Rama)
• आत्मनः: सम्बन्ध (Genitive relation: 'of the great-souled one')
• Type: Noun
• Root: आत्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गम् (Masculine); षष्ठी-विभक्तिः (Genitive case), एकवचनम् (Singular)

Context

She is my mother Kaikeyi who is irascible, lacks the power of discrimination, proud, boastful of her beauty, ambitious of wealth, ignoble in the guise of a noble woman, wicked and intent on sinful acts. Behold her. You may know that because of her, Rama and Lakshmana the best of men entered the forest which may cause their destruction and king Dasaratha attained heaven. She alone is the root of this great calamity that I am presently confronting.

Characters & Entities

• Kaikeyī
• Bharata

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Truthful accountability: dharma demands naming wrongdoing as wrongdoing, even when it arises within one’s own family, so that harm is neither normalized nor concealed.

What is the narrative situation?

Bharata openly acknowledges to Bharadvāja that Kaikeyī’s resolve led to the catastrophe of exile and death in the royal household.

Which character virtue is emphasized?

Satya (truthfulness) joined with a conscience: Bharata refuses self-serving denial and accepts the moral burden of events.