Shloka 2

लक्ष्मणगुणवर्णनम्

Lakshmana’s Vigil and Guha’s Testimony

Devanagari script

तं जाग्रतं गुणैर्युक्तं शरचापासिधारिणम्।भ्रातृगुप्त्यर्थमत्यन्तमहं लक्ष्मणमबृवम्।।।।

Transliteration

taṃ jāgrataṃ guṇair yuktaṃ śaracāpāsidhāriṇam |

bhrātṛguptyartham atyantam ahaṃ lakṣmaṇam abruvam ||

Translation

సోదరుని రక్షణార్థం పూర్తిగా మేల్కొని, గుణసంపన్నుడై, బాణం-ధనుస్సు-ఖడ్గం ధరించిన లక్ష్మణుణ్ని చూసి నేను అతనితో పలికాను।

Word by Word

• तम्: him (that)
• तम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन

• जाग्रतम्: awake, vigilant
• जाग्रतम्: विशेषण (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: जागृ (धातु) + शतृ (कृदन्त)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त कृदन्तः, पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘being awake/keeping vigil’

• गुणैः: with virtues
• गुणैः: करण (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: गुण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (करण), बहुवचन

• युक्तम्: endowed
• युक्तम्: विशेषण (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: युज् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्तः, पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘endowed/connected’

• शरचापासिधारिणम्: holding arrows, bow, and sword
• शरचापासिधारिणम्: विशेषण (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: शर-चाप-असि-धारिन् (प्रातिपदिक; शर + चाप + असि + धारिन्)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः—द्वन्द्वः (शर-चाप-असि) + उपपद-तत्पुरुषः (धारिन् = धारयति इति)

• भ्रातृगुप्त्यर्थम्: for the protection of (his) brother
• भ्रातृगुप्त्यर्थम्: प्रयोजन (Purpose/प्रयोजन)
• Type: Noun
• Root: भ्रातृ-गुप्ति-अर्थ (प्रातिपदिक; भ्रातृ + गुप्ति + अर्थ)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (कर्म/उद्देश्य), एकवचन; तत्पुरुषः—भ्रातुः गुप्त्यर्थम् ‘for the purpose of protecting (his) brother’

• अत्यन्तम्: completely, exceedingly
• अत्यन्तम्: क्रियाविशेषण (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: अत्यन्तम् (अव्यय)
• Form: अव्यय (adverb) परिमाण/तीव्रतावाचक

• अहम्: I
• अहम्: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: उत्तमपुरुष-सर्वनाम, प्रथमा (कर्ता), एकवचन

• लक्ष्मणम्: Lakshmana
• लक्ष्मणम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: लक्ष्मण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), एकवचन

• अब्रुवम्: I said
• अब्रुवम्: क्रिया (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: ब्रू (धातु)
• Form: लङ् (अनद्यतनभूत/Imperfect), उत्तमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद

Context

There in the capital of my father with its lovely cross-roads and squares, well-laid highways, full of mansions and palaces encrusted with all kinds of precious stones, teeming with elephants, horses and chariots, resounding with trumpets, and with well-being everywhere, and plenty of pleasure-gardens, and parks and community festivals, people sound in health would be moving about in great comfort.

Characters & Entities

• Lakṣmaṇa

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma appears as fraternal responsibility: Lakṣmaṇa’s righteousness is expressed through vigilant protection of his elder brother, placing duty above personal comfort.

What is the narrative situation?

Guha describes the night when Lakṣmaṇa remains awake with weapons, guarding Rāma during their forest journey, and Guha speaks to him.

Which character virtue is emphasized?

Lakṣmaṇa’s steadfast loyalty and alert guardianship—discipline, readiness, and selfless service.