Sarga 66
अयोध्यायां शोकविलापः — Lamentation in Ayodhya after Daśaratha’s death
अयोध्याकाण्ड
దశరథుడు స్వర్గారోహణం చేసిన అనంతరం అయోధ్యలో శోకం ఘనంగా వ్యాపిస్తుంది. కౌసల్య దుఃఖవిహ్వలగా రాజు శిరస్సును తన ఒడిలో ఉంచి, కైకేయిని దోషారోపణతో కూడిన విలాపంతో సంభోదిస్తుంది. ఆమె విపత్తును కఠిన ఉపమానాలతో చిత్రిస్తుంది—ఆర్పబడిన అగ్ని, నీరు లేని సముద్రం, కాంతిలేని సూర్యుడిలా అయోధ్య అయిందని. ఆమె మాటల్లో బాధ వలయం విస్తరిస్తుంది—అరణ్యంలో సీతకు కలిగే భయాలు, జనకుడు కూడా శోకంతో కూలిపోవచ్చనే ఆందోళన। విధవావేదన పరాకాష్ఠలో కౌసల్య భర్త దేహంతో కలిసి అగ్నిలో ప్రవేశించాలనే సంకల్పాన్ని ప్రకటిస్తుంది. సేవికలు ఆమెను ఆపి అక్కడి నుంచి తీసుకెళ్తారు. పెద్దల ఆదేశంతో మంత్రులు రాజదేహాన్ని నూనె ద్రోణిలో సంరక్షించి, కుమారుడు వచ్చేవరకు అంత్యక్రియలను వాయిదా వేస్తారు—వంశధర్మం, శ్రాద్ధవిధి నియమాన్ని స్పష్టంగా నిలుపుతూ. అంతఃపుర స్త్రీలు సమూహంగా విలపిస్తారు; అయోధ్య చంద్రహీన రాత్రి లేదా సూర్యహీన దినంలా మసకబారినదిగా, అవ్యవస్థితంగా కనిపిస్తుంది. ప్రజాభిప్రాయం కైకేయి నిందగా మారుతుంది—అంతఃపుర నిర్ణయం నగరమంతటికి శోకంగా, నైతిక తీర్పుగా ఎలా ప్రతిధ్వనిస్తుందో ఇది చూపుతుంది।
Shlokas
Verse 1
तमग्निमिव संशान्तमम्बुहीनमिवार्णवम्।हतप्रभमिवाऽऽदित्यं स्वर्गस्थं प्रेक्ष्य पार्थिवम्।।।।कौसल्या बाष्पपूर्णाक्षी विविधां शोककर्शिता।उपगृह्य शिरो राज्ञः कैकेयीं प्रत्यभाषत।।।।
రాజు స్వర్గస్థుడైనదాన్ని చూసి—అకస్మాత్తుగా శాంతించిన అగ్నిలా, నీరు లేని సముద్రంలా, కాంతి హరించిన సూర్యునిలా—కౌసల్య కన్నులు కన్నీటితో నిండగా, అనేక విధాల శోకంతో క్షీణించి, రాజు శిరస్సును తన ఒడిలో ఉంచి కైకేయిని ఉద్దేశించి పలికింది।
Verse 2
तमग्निमिव संशान्तमम्बुहीनमिवार्णवम्।हतप्रभमिवाऽऽदित्यं स्वर्गस्थं प्रेक्ष्य पार्थिवम्।।2.66.1।। कौसल्या बाष्पपूर्णाक्षी विविधां शोककर्शिता।उपगृह्य शिरो राज्ञः कैकेयीं प्रत्यभाषत।।2.66.2।।
రాజు స్వర్గస్థుడైనదాన్ని చూసి—అగ్ని ఒక్కసారిగా ఆరిపోయినట్లుగా, నీరు లేని సముద్రంలాగా, కాంతి కోల్పోయిన సూర్యునిలాగా—కౌసల్య కన్నీళ్లతో నిండిన కళ్లతో, అనేక శోకాలతో క్షీణించి, రాజు శిరస్సును ఎత్తి పట్టుకొని కైకేయిని ఉద్దేశించి పలికింది।
Verse 3
सकामा भव कैकेयि भुङ्क्ष्व राज्यमकण्टकम्।त्यक्त्वा राजानमेकाग्रा नृशंसे दुष्टचारिणि।।।।
తృప్తి పొందు, ఓ కైకేయీ—అడ్డంకులేని రాజ్యాన్ని అనుభవించు. ఏకాగ్రంగా రాజును త్యజించిన ఓ క్రూరురాలా, ఓ దుష్టాచారిణీ!
Verse 4
विहाय मां गतो रामः भर्ता च स्वर्गतो मम।विपथे सार्थहीनेव नाहं जीवितुमुत्सहे।।।।
నన్ను విడిచి రాముడు వెళ్లిపోయాడు; నా భర్త కూడా స్వర్గానికి చేరాడు. తోడులేని వాడు తప్పు దారిలో పడినట్లుగా, ఇక నేను జీవించాలనే సంకల్పం చేయలేను।
Verse 5
भर्तारं तं परित्यज्य का स्त्री दैवतमात्मनः।इच्छेज्जीवितुमन्यत्र कैकेय्यास्त्यक्तधर्मणः।।।।
తన భర్తను—స్త్రీకి సాక్షాత్తు దైవస్వరూపుడైనవాడిని—త్యజించి ఏ స్త్రీ ఇంకెక్కడైనా జీవించాలనుకుంటుంది? ధర్మాన్ని విడిచిన కైకేయి తప్ప మరెవరు?
Verse 6
न लुब्धो बुध्यते दोषान् किम्पाकमिव भक्षयन्।कुब्जानिमित्तं कैकेय्या राघवाणां कुलं हतम्।।।।
లోభి మనిషి కింపాక ఫలాన్ని తింటూ దాని దోషాలను గ్రహించడు. అలాగే కుబ్జ ప్రేరణతో కైకేయి రాఘవ వంశాన్ని నాశనానికి గురిచేసింది।
Verse 7
अनियोगे नियुक्तेन राज्ञा रामं विवासितम्।सभार्यं जनकश्श्रुत्वा परितप्स्यत्यहं यथा।।।।
అధర్మ మార్గంలో బలవంతంగా నెట్టబడిన రాజు రాముణ్ణి భార్యతో సహా వనవాసానికి పంపాడని విని, జనకుడు కూడా నేను వలెనే దుఃఖంతో దహించబడతాడు।
Verse 8
स मामनाथां विधवां नाद्य जानाति धार्मिकः।रामः कमलपत्राक्षः जीवन्नाशमितो गतः।।।।
కమలదళ నేత్రుడైన ధర్మాత్మ రాముడు, నేను ఆశ్రయహీనమైన విధవనై ఉన్నానని ఈ రోజు తెలియదు. ఆయన జీవించి ఉన్నా, నాకు మాత్రం ఆశ నశించినట్లుగా ఆయన దూరమై పోయాడు।
Verse 9
विदेहराजस्य सुता तथा सीता तपस्विनी।दुःखस्यानुचिता दुःखं वने पर्युद्विजिष्यति।।।।
విదేహరాజుని కుమార్తె, తపస్స్వభావముగల సీత—ఇలాంటి కష్టానికి అనర్హురాలైన ఆమె—అరణ్యంలో దుఃఖంతో అత్యంతంగా కలత చెందుతుంది।
Verse 10
नदतां भीमघोषाणां निशासु मृगपक्षिणाम्।निशम्य नूनं सन्त्रस्ता राघवं संश्रयिष्यति।।।।
రాత్రివేళ భయంకర ఘోషతో అరచే మృగపక్షుల శబ్దాలను విని, సీత తప్పక భయపడుతూ రాఘవుని శరణు చేరుతుంది।
Verse 11
वृद्धश्चैवाल्पपुत्रश्च वैदेहीमनुचिन्तयन्।सोऽपि शोकसमाविष्टो ननु त्यक्ष्यति जीवितम्।।।।
వృద్ధుడూ, పుత్రులు లేనివాడైన జనకుడూ, వైదేహిని నిరంతరం తలచుకుంటూ, శోకంలో మునిగి తప్పక జీవితం విడిచివేస్తాడు।
Verse 12
साऽहमद्यैव दिष्टान्तं गमिष्यामि पतिव्रता।इदं शरीर मालिङ्ग्य प्रवेक्ष्यामि हुताशनम्।।।।
నేను పతివ్రతనైన స్త్రీ, ఈ రోజే మరణమార్గాన్ని చేరుదును; ఈ దేహాన్ని ఆలింగనం చేసి హుతాశనంలో ప్రవేశించుదును।
Verse 13
तां ततस्सम्परिष्वज्य विलपन्तीं तपस्विनीम्।व्यपनीय सुदुःखार्तां कौसल्यां व्यावहारिकाः।।।।
విలపిస్తున్న ఆ తపస్విని కౌసల్యను ఆలింగనం చేసి, తీవ్రమైన దుఃఖంతో ఆర్తురాలైన రాణిని పరిచారికా స్త్రీలు మృదువుగా తొలగించి తీసుకెళ్లిరి।
Verse 14
तैलद्रोण्यामथामात्या सम्वेश्य जगतीपतिम्।राज्ञस्सर्वाण्यथादिष्टाश्चक्रुः कर्माण्यनन्तरम्।।।।
అనంతరం అమాత్యులు ఆజ్ఞానుసారం జగతీపతి రాజును తైలద్రోణిలో శయనింపజేసి, వెంటనే చేయవలసిన సమస్త విధికర్మలను నిర్వహించిరి।
Verse 15
न तु सङ्कलनं राज्ञो विना पुत्रेण मन्त्रिणः।सर्वज्ञाः कर्तुमीषुस्ते ततो रक्षन्ति भूमिपम्।।।।
కానీ సర్వజ్ఞులైన మంత్రులు కుమారుడు లేకుండా రాజుని అంత్యక్రియల సంస్కారాన్ని చేయదలచలేదు; అందుచేత వారు భూపతి దేహాన్ని కాపాడుచుండిరి।
Verse 16
तैलद्रोण्यां तु सचिवैश्शायितं तं नराधिपम्।हा मृतोऽयमिति ज्ञात्वा स्त्रियस्ताः पर्यदेवयन्।।।।
సచివులు తైలద్రోణిలో శయనింపజేసిన ఆ నరాధిపుణ్ని చూసి, ‘హా, ఇతడు మరణించాడు’ అని గ్రహించి ఆ స్త్రీలు కరుణగా విలపించిరి।
Verse 17
बाहूनुद्यम्य कृपणाः नेत्रप्रस्रवणैर्मुखैः।रुदन्त्य श्शोकसन्तप्ताः कृपणं पर्यदेवयन्।।।।
వారు దయనీయులై చేతులు పైకెత్తి, కన్నీళ్లు ప్రవహించే ముఖాలతో, శోకాగ్నితో దగ్ధులై ఏడుస్తూ, అతి కరుణంగా ఆర్తనాదం చేశారు।
Verse 18
हा महाराज रामेण सततं प्रियवादिना।विहीनास्सत्यसन्धेन किमर्थं विजहासि नः।।।।
హా మహారాజా! సదా మధురంగా పలికే, సత్యసంకల్పుడైన రాముని నుండి మేము విడిపోయాము; ఇప్పుడు మీరు కూడా మమ్మల్ని ఎందుకు విడిచిపెడుతున్నారు?
Verse 19
कैकेय्या दुष्टभावायाः राघवेण वियोजिताः।कथं पतिघ्नया वत्स्याम स्समीपे विधवा वयम्।।।।
దుష్టభావముగల కైకేయి మమ్మల్ని రాఘవుని నుండి వేరు చేసింది; ఇక భర్తహంతకురాలైన ఆమె సమీపంలో విధవలమై మేము ఎలా జీవించగలం?
Verse 20
स हि नाथस्सदास्माकं तव च प्रभुरात्मवान्।वनं रामो गतश्श्रीमान्विहाय नृपतिश्रियम्।।।।
శ్రీమంతుడైన రాముడే సదా మా నాథుడు, నీకూ ప్రభువు, ఆత్మనిగ్రహుడైన అధిపతి; ఆయన రాజశ్రీని విడిచి వనానికి వెళ్లిపోయాడు।
Verse 21
त्वया तेन च वीरेण विना व्यसनमोहिताः।कथं वयं निवत्स्यामः कैकेय्या च विदूषिताः।।।।
నీవు లేక, ఆ వీరుడైన రాముడు లేక, విపత్తు–శోకములచే మోహితులమై, పైగా కైకేయి చేత అవమానింపబడి, మేము ఎలా జీవించగలము?
Verse 22
यया तु राजा रामश्च लक्ष्मणश्च महाबलः।सीतया सह सन्त्यक्ता स्साकमन्यं न हास्यति।।।।
రాజును, రాముణ్ని, మహాబలుడైన లక్ష్మణుణ్ని, సీతతో సహా త్యజించిన ఆమె—ఆ కైకేయి ఇంకెవ్వరిని త్యజించదు?
Verse 23
ता बाष्पेण च संवीताश्शोकेन विपुलेन च।व्यवेष्टन्त निरानन्दा राघवस्य वरस्त्रियः।।।।
రాఘవుని శ్రేష్ఠ స్త్రీలు కన్నీళ్లతో కప్పబడి, విస్తారమైన శోకంలో మునిగి, ఆనందం లేని వారై విలపిస్తూ త్రిప్పుకొనిరి।
Verse 24
निशा चन्द्रविहीनेव स्त्रीव भर्तृविवर्जिता।पुरी नाराजतायोध्या हीना राज्ञा महात्मना।।।।
మహాత్ముడైన రాజు లేని అయోధ్యాపురి ఇక శోభించలేదు—చంద్రుడు లేని రాత్రిలా, భర్త లేని స్త్రీలాగా।
Verse 25
बाष्पपर्याकुलजना हाहाभूतकुलाङ्गना।शून्यचत्वरवेश्मान्ता न बभ्राज यथापुरम्।।।।
కన్నీళ్లతో కలత చెందిన ప్రజలు, ‘హాయ్ హాయ్’ అని విలపించే గృహస్త స్త్రీలు, ఖాళీగా ఉన్న చౌరస్తాలు మరియు గృహప్రాంగణాలు—ఆ నగరం పూర్వంలా శోభించలేదు।
Verse 26
गते तु शोकात् त्रिदिवं नराधिपे महीतलस्थासु नृपाङ्गनासु च।निवृत्तचारस्सहसा गतो रविः प्रवृत्तचारा रजनी ह्युपस्थिता।।।।
శోకవశుడై నరాధిపుడు త్రిదివానికి గతించగా, రాజస్త్రీలు భూమిపై పడి ఉండగా, సూర్యుడు సహసా తన గమనాన్ని నిలిపినట్లుగా అస్తమించాడు; అంధకారచారులకు అనుకూలమైన రాత్రి వెంటనే సమీపించింది।
Verse 27
ऋते तु पुत्राद्धहनं महीपतेर्नरोचयन्ते सुहृदस्समागताः।इतीव तस्मिन् शयने न्यवेशयन् वनिचिन्त्य राजानमचिन्त्य दर्शनम्।।।।
కానీ కుమారుడు లేకపోవడంతో సమవేతమైన సుహృదులు రాజుని దహనం చేయడానికి సమ్మతించలేదు; అందుచేత ఆలోచించి, అచింత్యమైన ఆ స్థితిలో ఉన్న రాజును అదే శయ్యపై నిలిపారు।
Verse 28
गतप्रभा द्यौरिव भास्करं विना व्यपेतनक्षत्रगणेव शर्वरी।पुरी बभासे रहिता महात्मना न चास्रकण्ठाऽकुलमार्गचत्वरा।।।।
ఆ మహాత్మ రాజు లేనందున నగరపు కాంతి మసకబారింది—సూర్యుడు లేని ఆకాశంలా, నక్షత్రగణం లేని రాత్రిలా; వీధులు, చౌరస్తాలు కన్నీళ్లతో గొంతు బిగిసిన జనుల విలాపంతో కలవరపడ్డాయి।
Verse 29
नराश्च नार्यश्च समेत्य सङ्घशः विगर्हमाणा भरतस्य मातरम्।तदा नगर्यां नरदेवसङ्क्षये बभूवुरार्ता न च शर्म लेभिरे।।।।
అప్పుడు దేవసమాన రాజు నశించిన తరువాత నగరంలో స్త్రీపురుషులు గుంపులుగా చేరి భరతుని తల్లిని దూషించసాగారు; వారు దుఃఖార్తులై, ఏ మాత్రం శాంతి పొందలేదు।
Frequently Asked Questions
The sarga highlights the dharma-protocol of antyeṣṭi: ministers refuse to perform the king’s funeral obsequies without the presence of a son, so they preserve the body in a tailadroṇī (oil trough) while awaiting rightful ritual agency.
Grief is portrayed as both personal and political: private choices (boons, exile) generate cascading suffering across family, allies, and city; the text implies that dharma must be safeguarded even amid emotional collapse, yet it records the moral cost of adharma through communal lament.
Ayodhyā is the central civic landmark, depicted through deserted squares and courtyards; culturally, the oil-trough preservation of the corpse and the deferred cremation rites foreground courtly funerary practice tied to dynastic legitimacy.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.