Sarga 60
षष्टितमः सर्गः — Kausalyā’s Lament and Sumantra’s Consolation (Sītā’s Fearless Forest-Life)
अयोध्याकाण्ड
ఈ సర్గలో శోకవేగంతో వణికిపోతున్న కౌసల్యా దేవి సారథి సుమంత్రునితో—“నన్ను వెంటనే రామ-సీత-లక్ష్మణుల వద్దకు తీసుకెళ్లు; వియోగాన్ని నేను భరించలేను, ఆయన లేకుండా జీవించలేను” అని ఆజ్ఞాపిస్తుంది. సుమంత్రుడు అంజలి ఘటించి ఆమెను ఓదార్చి, నిరాశను విడిచిపెట్టమని చెప్పి, రాముని వనవాసం ధర్మనిష్ఠతో ధైర్యంగా భరించే వ్రతమని, లక్ష్మణుని సేవ నియమబద్ధ ధర్మాచరణమై పుణ్యఫలదాయకమని వివరిస్తాడు. తర్వాత సాంత్వన యొక్క కేంద్రం సీతా ప్రవర్తనపై నిలుస్తుంది. సీత ఎలాంటి విషాదం లేకుండా కనిపించిందని, నిర్జన వనంలోనూ ఇంట్లో ఉన్నట్లే నిశ్చింతగా ఉండి, గ్రామాలు, నదులు, వృక్షాల గురించి ఆటపాటలతో ప్రశ్నిస్తూ, మనసంతా రామునిపైనే నిలిపిందని—రాముడు లేని అయోధ్య కూడా ఆమెకు వనంలా అనిపిస్తుందని సుమంత్రుడు చెబుతాడు. ప్రయాణకష్టాల మధ్యనూ సీత యొక్క కాంతి తగ్గలేదని, పద్మ-చంద్ర ఉపమలతో ఆమె శోభను, అలంకారాలు లేకున్నా ప్రకాశించే పాదాలను, రామరక్షణతో క్రూరమృగాల మధ్యనూ నిర్భయంగా నడిచిన తీరు ను సుమంత్రుడు ప్రశంసిస్తాడు. చివరికి ఈ ఆచరణకు చిరకాల కీర్తి ఉంటుందని చెప్పబడినా, తగిన సలహా ఉన్నప్పటికీ కౌసల్యా మాతృశోకం తీరక, తన ప్రియపుత్రుని పేరుతో మళ్లీ మళ్లీ విలపిస్తుంది.
Shlokas
Verse 1
ततो भूतोपसृष्टेव वेपमाना पुनः पुनः।धरण्यां गतसत्त्वेव कौसल्या सूतमब्रवीत्।।।।
అప్పుడు కౌసల్య మళ్లీ మళ్లీ వణుకుతూ, భూతగ్రస్తురాలివలె, భూమిపై చైతన్యము కోల్పోయినదానివలె—సారథి సుమంత్రునితో పలికింది।
Verse 2
नय मां यत्र काकुत्स्थस्सीता यत्र च लक्ष्मणः।तान्विना क्षणमप्यत्र जीवितुं नोत्सहेह्यहम्।।।।
నన్ను అక్కడికి తీసుకుపో, ఎక్కడ కాకుత్స్థ రాముడు ఉన్నాడో—ఎక్కడ సీత, ఎక్కడ లక్ష్మణుడు ఉన్నారో. వారిలేక ఇక్కడ క్షణమాత్రమూ జీవించలేను।
Verse 3
निवर्तय रथं शीघ्रं दण्डकान्नय मामपि।अथ तान्नानुगच्छामि गमिष्यामि यमक्षयम्।।।।
రథాన్ని వెంటనే తిరిగి మళ్లించి, నన్ను కూడా దండకారణ్యానికి తీసుకెళ్లు. నేను వారిని అనుసరించకపోతే, యముని అక్షయధామమైన మరణాన్ని చేరుతాను।
Verse 4
बाष्पवेगोपहतया स वाचा सज्जमानया।इदमाश्वासयन्देवीं सूतः प्राञ्जलिरब्रवीत्।।।।
కన్నీటి ప్రవాహంతో గొంతు రుద్దుకుపోయి మాట తడబడుతుండగా, రాణిని ఓదార్చేందుకు సారథి కరజోడించి ఇలా పలికాడు।
Verse 5
त्यज शोकं च मोहं च सम्भ्रमं दुःखजं तथा।व्यवधूय च सन्तापं वने वत्स्यति राघवः।।।।
శోకాన్ని, మోహాన్ని, దుఃఖజనిత కలవరాన్ని విడిచిపెట్టు. బాధను త్రోసివేసి రాఘవుడు వనంలో నివసిస్తాడు।
Verse 6
लक्ष्मणश्चापि रामस्य पादौ परिचरन्वने।आराधयति धर्मज्ञः परलोकं जितेन्द्रियः।।।।
లక్ష్మణుడు కూడా—ఇంద్రియనిగ్రహం కలవాడు, ధర్మజ్ఞుడు—వనంలో రాముని పాదసేవ చేస్తూ పరలోక పుణ్యాన్ని సంపాదిస్తాడు।
Verse 7
विजनेऽपि वने सीता वासं प्राप्य गृहेष्विव।विस्रम्भं लभतेऽभीता रामे सन्न्यस्तमानसा।।।।
నిర్జన అరణ్యంలోనూ సీత అక్కడిని ఇంటిలా భావించి నివసిస్తూ, మనస్సును పూర్తిగా రామునిపై న్యసించి, నిర్భయంగా నిశ్చింతను పొందుతుంది।
Verse 8
नास्या दैन्यं कृतं किञ्चित्सुसूक्ष्ममपि लक्ष्यते।उचितेव प्रवासानां वैदेही प्रतिभाति मा।।।।
ఆమెలో దైన్యానికి అతి సూక్ష్మమైన చిహ్నమూ నాకు కనిపించదు. వైదేహి నాకు, ప్రవాసజీవితానికి ముందే అలవాటైనదానివలెనే ప్రతిభాసిస్తుంది।
Verse 9
नगरोपवनं गत्वा यथा स्मरमते पुरा।तथैव रमते सीता निर्जनेषु वनेष्वपि।।।।
నగర ఉపవనాలకు వెళ్లి ఆమె పూర్వం ఎలా రమించేదో, అలాగే సీత ఇప్పుడు ఈ నిర్జన వనాలలోనూ ఆనందంగా రమిస్తోంది।
Verse 10
बालेव रमते सीताऽबालचन्द्रनिभानना।रामा रामे ह्यधीनात्मा विजनेऽपि वने सती।।।।
చిన్నచంద్రుని వంటి ముఖముగల సీత బాలికలా ఆనందిస్తుంది; ఆమె మనస్సు పూర్తిగా రామునిపై ఆధారపడింది, మరియు ఆమె సతీ—నిర్జన వనంలోనూ సంతోషిస్తుంది।
Verse 11
तद्गतं हृदयं ह्यस्यास्तदधीनं च जीवितम्।अयोध्यापि भवेऽत्तस्या रामहीना तदा वनम्।।।।
ఆమె హృదయం ఆయనలోనే లీనమై ఉంది, ఆమె జీవితం కూడా ఆయనపైనే ఆధారపడింది; రాముడు లేకపోతే ఆమెకు అయోధ్య కూడా అప్పుడు వనమే అవుతుంది।
Verse 12
परिपृच्छति वैदेही ग्रामांश्च नगराणि च।गतिं दृष्ट्वा नदीनां च पादपान्विविधानपि।।।।रामं हि लक्ष्मणं वापि पृष्ट्वा जानाति जानकी।अयोध्या क्रोशमात्रे तु विहारमिव संश्रिता।।।।
వైదేహి గ్రామాలు, నగరాలు, నదుల ప్రవాహగతిని, వివిధ వృక్షాలను చూసి అడుగుతూనే ఉంటుంది; రాముని గానీ లక్ష్మణుని గానీ అడిగి జానకి వాటిని తెలుసుకుంటుంది—అయోధ్యకు కేవలం ఒక క్రోశ దూరంలో విహారవనంలో నివసించినట్లుగా।
Verse 13
परिपृच्छति वैदेही ग्रामांश्च नगराणि च।गतिं दृष्ट्वा नदीनां च पादपान्विविधानपि।।2.60.12।।रामं हि लक्ष्मणं वापि पृष्ट्वा जानाति जानकी।अयोध्या क्रोशमात्रे तु विहारमिव संश्रिता।।2.60.13।।
వైదేహి గ్రామాలు, నగరాలు, నదుల ప్రవాహగతిని, వివిధ వృక్షాలను చూసి అడుగుతూనే ఉంటుంది; రాముని గానీ లక్ష్మణుని గానీ అడిగి జానకి వాటిని తెలుసుకుంటుంది—అయోధ్యకు కేవలం ఒక క్రోశ దూరంలో విహారవనంలో నివసించినట్లుగా।
Verse 14
इदमेव स्मराम्यस्यास्सहसैवोपजल्पितम्।कैकेयी संश्रितं वाक्यं नेदानीं प्रतिभाति मा।।।।
నాకు ఇంతటివరకు మాత్రమే గుర్తుంది—ఆమె అకస్మాత్తుగా కైకేయిని గురించి కొన్ని మాటలు పలికింది; కానీ ఆ మాటలు ఇప్పుడు నాకు జ్ఞాపకానికి రావడం లేదు।
Verse 15
ध्वंसयित्वा तु तद्वाक्यं प्रमादात्पर्युपत्स्थितम्।ह्लादनं वचनं सूतो देव्या मधुरमब्रवीत्।।।।
అజాగ్రత్తవశాత్తు వచ్చిన ఆ మాటలను పక్కన పెట్టి, సూతుడు దేవికి హృదయాన్ని శాంతింపజేసే మధుర వచనాన్ని పలికెను।
Verse 16
अध्वना वातवेगेन सम्भ्रमेणाऽऽतपेन च।न विगच्छति वैदेह्याश्चन्द्रांशु सदृशी प्रभा।।।।
దారి శ్రమ, గాలి వేగం, ప్రయాణ హడావిడి, సూర్య తాపం—ఇవేవీ వైదేహి యొక్క చంద్రకిరణసమమైన కాంతిని తగ్గించవు।
Verse 17
सदृशं शतपत्रस्य पूर्णचन्द्रोपमप्रभम्।वदनं तद्वदान्याया वैदेह्या न विकम्पते।।।।
ఆ దానశీల వైదేహి ముఖము శతదళ పద్మసమం, పూర్ణచంద్రునివలె ప్రకాశవంతం; అది కంపించదు, వాడిపోదు।
Verse 18
अलक्तरसरक्ताभावलक्तरसवर्जितौ।अद्यापि चरणौ तस्याः पद्मकोशसमप्रभौ।।।।
ఇప్పుడు ఆమె పాదాలకు అలక్తక రసం లేకపోయినా, అవి ఇప్పటికీ అలక్తకంతో రంజింపబడినట్లే—పద్మకోశసమంగా ప్రకాశిస్తాయి।
Verse 19
नूपुरोद्घुष्टहेलेव खेलं गच्छति भामिनी।इदानीमपि वैदेही तद्रागान्नयस्त भूषणा।।।।
నూపురాల మధుర ధ్వనితో, ఆటలాడుతున్నట్లుగా ఆ సుందరి నడుస్తుంది. ఇప్పటికీ వైదేహి—ఆయనపై ప్రేమతో ఆభరణాలు విడిచిపెట్టి—అదే సౌమ్యమైన నడకతో సాగుతోంది।
Verse 20
गजं वा वीक्ष्य सिंहं वा व्याघ्रं वा वनमाश्रिता।नाऽहारयति सन्त्रासं बाहू रामस्य संश्रिता।।।।
అరణ్యంలో నివసిస్తూ ఏనుగు, సింహం లేదా పులిని చూసినా ఆమెకు భయం కలగదు; రాముని భుజాశ్రయం పొందినందున ఆమె నిర్భయంగా ఉంటుంది।
Verse 21
न शोच्यास्ते न चात्मनश्शोच्यो नापि जनाधिपः।इदं हि चरितं लोके प्रतिष्ठास्यति शाश्वतम्।।।।
వారు దయార్హులు కారు; నీవు కూడా కాదు, రాజు కూడా కాదు. ఎందుకంటే ఈ ధర్మాచరణకథ లోకంలో శాశ్వతంగా స్థిరపడుతుంది।
Verse 22
विधूय शोकं परिहृष्टमानसा महर्षियाते पथि सुव्यवत्स्थिताः।वनेरता वन्यफलाशनाः पितुश्शुभां प्रतिज्ञां परिपालयन्ति ते।।।।
శోకాన్ని త్రోసివేసి, హృదయాన్ని ప్రశాంతంగా ఉంచుకొని, మహర్షులు నిర్దేశించిన మార్గంలో దృఢంగా నిలిచి, అరణ్యంలో ఆనందిస్తూ అడవి ఫలాలు భుజించి, వారు తండ్రి చేసిన శుభప్రతిజ్ఞను పరిపాలిస్తున్నారు।
Verse 23
तथापि सूतेन सुयुक्तवादिना निवार्यमाणा सुतशोककर्शिता।न चैव देवी विरराम कूजितात्प्रियेति पुत्रेति च राघवेति च।।।।
అయినప్పటికీ, సముచితంగా మాట్లాడిన సారథి ఆపాలని ప్రయత్నించినా, కుమారశోకంతో క్షీణించిన రాణి విలాపాన్ని ఆపలేదు—“ప్రియుడా!”, “కొడుకా!”, “ఓ రాఘవా!” అని కేకలు వేసింది।
Frequently Asked Questions
Kausalyā’s impulse is to abandon courtly restraint and immediately pursue exile, even invoking death if prevented. The dilemma is whether maternal attachment may override the established course of dharma and royal order, versus accepting separation while upholding the father’s vow and the prince’s duty.
The sarga presents consolation as dharmic instruction: steadfast duty can coexist with human sorrow, and inner composure is possible when the mind is anchored in righteous purpose. Sītā’s unshaken courage and Lakṣmaṇa’s service exemplify how virtue re-frames hardship into disciplined living.
Ayodhyā (as the emotional reference point), the Daṇḍaka forest (destination of exile), and the liminal landscape of villages, cities, rivers, and trees encountered on the route. Cultural markers include ornaments (anklets), lac-dye, and lotus–moon imagery used to encode ideals of beauty, auspiciousness, and resilience.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.