Valmiki Ramayana 2.54.41: Ayodhya Kanda, Sarga 54, Shloka 41

भरद्वाजाश्रमप्राप्तिः

Arrival at Bharadvāja’s Hermitage and Counsel toward Citrakūṭa

Devanagari script

तत्र कुञ्जरयूथानि मृगयूथानि चाभितः।विचरन्ति वनान्तेस्मिन् तानि द्रक्ष्यसि राघव।।।।

Sanskrit recitationValmiki Ramayana 2.54.41

Transliteration

tatra kuñjara-yūthāni mṛga-yūthāni cābhitaḥ |

vicaranti vanānte 'smin tāni drakṣyasi rāghava ||

Translation

ఆ అరణ్యప్రాంతమంతటా ఏనుగుల గుంపులు, జింకల గుంపులు చుట్టూ సంచరిస్తుంటాయి; హే రాఘవా, నీవు వాటిని దర్శిస్తావు।

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• सरित्प्रस्रवणप्रस्थान्: rivers, waterfalls, and plateaus
• सरित्प्रस्रवणप्रस्थान्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: सरित् + प्रस्रवण + प्रस्थान (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; समासः—द्वन्द्वः (सरितश्च प्रस्रवणानि च प्रस्थानानि च) समाहार-प्रायः; द्रष्टव्य-वस्तूनि

• दरीकन्दरनिर्झरान्: caves, caverns, and mountain-streams
• दरीकन्दरनिर्झरान्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: दरी + कन्दर + निर्झर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; समासः—द्वन्द्वः (दर्यश्च कन्दराणि च निर्झराश्च)

• चरतः: while (you) wander
• चरतः: Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Verb
• Root: √चर् (धातु)
• Form: शतृ (present active participle) / वर्तमानकाले कृदन्त; पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; ‘तव’ इत्यनेन सह षष्ठी-सम्बन्धः (of you while wandering)

• सीतया: with Sita
• सीतया: Sahakari (सहकारी/सह)
• Type: Noun
• Root: सीता (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया, एकवचन

• सार्धम्: together with
• सार्धम्: Sahartha (सहार्थ/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: सार्धम् (अव्यय)
• Form: अव्यय; सहार्थक-निपातः (particle: together with)

• नन्दिष्यति: will rejoice
• नन्दिष्यति: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √नन्द् (धातु)
• Form: लृट् (Simple Future), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

• मनः: mind
• मनः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मनस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• तव: your
• तव: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी, एकवचन; सर्वनाम

Context

O son of Sumitra, look at the column of smoke rising like the banner of the venerable fire-god near Prayaga. I think an ascetic dwells nearby.

Characters & Entities

• Rāma (Rāghava)
• Citrakūṭa (implied by context)
• Kuñjara (elephants)
• Mṛga (deer)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma includes harmonious coexistence with living beings: the forest is depicted as a shared space where one lives without needless harm, respecting the integrity of nature.

What is the narrative situation?

The sage describes Citrakūṭa’s environment, emphasizing abundant wildlife that Rama will encounter there.

Which character virtue is emphasized?

Rama’s role as a restrained protector—one who can dwell among powerful creatures without fear or aggression, maintaining balance.