Sarga 54
भरद्वाजाश्रमप्राप्तिः — Arrival at Bharadvāja’s Hermitage and Counsel toward Citrakūṭa
अयोध्याकाण्ड
సర్గ 54లో ప్రయాగంలోని గంగా–యమున సంగమప్రాంతంలో ప్రయాణం నుండి ఆశ్రమసంభాషణకు కథ మారుతుంది. మహావృక్షం క్రింద శుభరాత్రి గడిపిన రాముడు, సీత, లక్ష్మణుడు విస్తారమైన అరణ్యాన్ని దాటి సంగమం వైపు సాగుతూ అపరిచితమైనా మనోహరమైన భూభాగాలను గమనిస్తారు. యజ్ఞధూమం కనిపించడంతో సమీపంలో తపోవనం ఉందని ఊహించి సాయంత్రానికి భరద్వాజ ముని ఆశ్రమాన్ని చేరుకుంటారు. వారు ముందుగా దూరంగా వినయంగా నిలిచి, తరువాత ప్రవేశించి నియమనిష్ఠుడు, అగ్నిహోత్రపరాయణుడు, అంతర్దృష్టిసంపన్నుడైన ఋషికి ప్రణామం చేస్తారు. రాముడు తనను పరిచయం చేసుకొని సీతా–లక్ష్మణులను కూడా పరిచయం చేస్తూ, పితృవచనానుసారం వచ్చిన వనవాస కారణాన్ని వివరిస్తాడు. ధర్మానుసారం మూలఫలాహారంతో అరణ్యంలో నివసించాలనే సంకల్పాన్ని తెలియజేస్తాడు. భరద్వాజుడు అతిథిధర్మంగా అర్ఘ్యము, పాద్యము, జలము, ఆహారసామగ్రి, నివాసవ్యవస్థలను సమకూర్చి శిష్యులు, తపస్వులు, అరణ్యజీవుల మధ్య వారిని సాదరంగా ఆహ్వానిస్తాడు. సంభాషణలో ఋషి సంగమ సమీపంలో సౌఖ్యంగా నివసించమని సూచిస్తాడు; కానీ సమీప గ్రామాల నుండి జనసంచారం ఎక్కువై సీతకు అసౌకర్యం కలుగుతుందనే భావంతో రాముడు మరింత ఏకాంతస్థలాన్ని కోరుతాడు. అప్పుడు భరద్వాజుడు దశక్రోశ దూరంలోని ప్రసిద్ధ చిత్రకూట పర్వతాన్ని సూచించి, దాని పవిత్రత, ప్రకృతి సమృద్ధి, దర్శనమాత్రంతో మనస్సు ఉద్ధరించే మహిమను ప్రశంసిస్తాడు. ఉదయాన్నే బయలుదేరేందుకు అనుమతి ఇచ్చి, చిత్రకూటమే వారి వనవాసానికి తగిన స్థలమని మరల నిర్ధారిస్తాడు.
Shlokas
Verse 1
ते तु तस्मिन्महावृक्षे उषित्वा रजनीं शिवाम्।विमलेऽभ्युदिते सूर्ये तस्माद्देशात्प्रतस्थिरे।।।।
వారు ఆ మహావృక్షం క్రింద శుభరాత్రిని గడిపి, నిర్మల సూర్యుడు ఉదయించగానే ఆ స్థలంనుండి బయలుదేరారు।
Verse 2
यत्र भागीरथीं गङ्गां यमुनाभिप्रवर्तते।जग्मुस्तं देशमुद्दिश्य विगाह्य सुमहद्वनम्।।।।ते भूमिभागान्विविधान् देशांश्चापि मनोरमान्।अदृष्टपूर्वान् पश्यन्तस्तत्र तत्र यशश्विनः।।।।
యమున భాగీరథీ గంగలో కలిసే స్థలాన్ని లక్ష్యంగా చేసుకొని వారు మహావనంలో ప్రవేశించి సాగారు। యశస్సుతో ప్రకాశించే రాముడు, సీత, లక్ష్మణుడు మార్గమధ్యంలో ఎన్నో రకాల భూభాగాలు, మనోహర దేశాలను—మునుపెన్నడూ చూడనివి—చూస్తూ ముందుకు వెళ్లారు।
Verse 3
यत्र भागीरथीं गङ्गां यमुनाभिप्रवर्तते।जग्मुस्तं देशमुद्दिश्य विगाह्य सुमहद्वनम्।।2.54.2।।ते भूमिभागान्विविधान् देशांश्चापि मनोरमान्।अदृष्टपूर्वान् पश्यन्तस्तत्र तत्र यशश्विनः।।2.54.3।।
ఆ యశస్వులు (రాముడు, లక్ష్మణుడు, సీతాదేవి) ఇక్కడ అక్కడ చూస్తూ, ఎన్నో విధాలైన భూభాగాలను, మనోహరమైన దేశాలను—మునుపెన్నడూ చూడనివాటిని—అక్కడక్కడ దర్శించిరి।
Verse 4
यथा क्षेमेण गच्छन् स पश्यंश्च विविधान् द्रुमान्।निवृत्तमात्रे दिवसे रामः सौमित्रिमब्रवीत्।।।।
సురక్షితంగా ప్రయాణిస్తూ నానావిధ వృక్షాలను దర్శిస్తూ, దినం ముగియబోతున్న వేళ శ్రీరాముడు సౌమిత్రి (లక్ష్మణుడు)తో ఇలా అన్నాడు।
Verse 5
प्रयागमभितः पश्य सौमित्रे धूममुन्नतम्।अग्नेर्भगवतः केतुं मन्ये सन्निहितो मुनिः।।।।
‘సౌమిత్రీ, ప్రయాగ సమీపంలో చూడు—ఎత్తుగా పొగ స్తంభం లేస్తోంది; అది పూజ్యుడైన అగ్నిదేవుని ధ్వజచిహ్నంలా నాకు అనిపిస్తోంది. ఇక్కడ మునివాసం సమీపంలోనే ఉన్నట్లు ఉంది।’
Verse 6
नूनं प्राप्ताः स्म सम्भेदं गङ्गायमुनयोर्वयम्।तथा हि श्रूयते शब्दो वारिणो वारिघट्टितः।।।।
నిశ్చయంగా మనము గంగా-యమునల సంగమానికి చేరుకున్నాము; ఎందుకంటే నీరు నీటితో ఢీకొనగా కలిగే శబ్దం స్పష్టంగా వినిపిస్తోంది।
Verse 7
दारूणि परिभिन्नानि वनजैरुपजीविभिः।भरद्वाजाश्रमे चैते दृश्यन्ते विविधा द्रुमाः।।।।
భరద్వాజ ముని ఆశ్రమ సమీపంలో అరణ్యజీవులు చీల్చిన దుంగలు కనిపిస్తున్నాయి; ఇక్కడ అనేక విధాల వృక్షాలు కూడా దర్శనమిస్తున్నాయి।
Verse 8
धन्विनौ तौ सुखं गत्वा लम्बमाने दिवाकरे।गङ्गायमुनयोस्सन्धौ प्रापतुर्निलयं मुनेः।।।।
సూర్యుడు అస్తమించుచుండగా ఆ ఇద్దరు ధనుర్ధరులు సుఖంగా సాగి గంగా-యమునల సంగమంలోని ముని నివాసానికి చేరుకున్నారు।
Verse 9
रामस्त्वाश्रममासाद्य त्रासयन्मृगपक्षिणः।गत्वा मुहूर्तमध्वानं भरद्वाजमुपागमत्।।।।
రాముడు ఆశ్రమానికి చేరగానే జింకలు, పక్షులు భయంతో చెదరిపోయాయి. తరువాత మార్గంలో కొద్దిదూరం నడిచి భరద్వాజ మహర్షిని చేరుకున్నాడు।
Verse 10
ततस्त्वाश्रमासाद्य मुनेर्दर्शनकाङ्क्षिणौ।सीतयानुगतौ वीरौ दूरादेवावतस्थतुः।।।।
ఆపై ముని దర్శనాన్ని కోరుతూ, సీతతో కూడిన ఆ ఇద్దరు వీరులు ఆశ్రమానికి చేరి దూరంలోనే నిలిచారు।
Verse 11
स प्रविश्य महात्मानमृषिं शिष्यगणैर्वृतम्।संशितव्रतमेकाग्रं तपसा लब्धचक्षुषम्।।।।हुताग्निहोत्रं दृष्ट्वैव महाभागं कृताञ्जलिः।रामः सौमित्रिणा सार्धं सीतया चाभ्यवादयत्।।।।
ఆశ్రమంలో ప్రవేశించిన రాముడు శిష్యగణాలతో పరివృతుడైన ఆ మహాత్మ ఋషిని చూశాడు—కఠిన వ్రతాలలో స్థిరుడు, ఏకాగ్రచిత్తుడు, తపస్సుతో అంతర్దృష్టి పొందినవాడు. అగ్నిహోత్రాగ్ని జ్వలింపజేస్తూ ఉన్న ఆ మహాభాగ మునిని చూచి, రాముడు లక్ష్మణుడితో పాటు సీతతో కూడి కృతాంజలిగా నమస్కరించాడు।
Verse 12
स प्रविश्य महात्मानमृषिं शिष्यगणैर्वृतम्।संशितव्रतमेकाग्रं तपसा लब्धचक्षुषम्।।2.54.11।।हुताग्निहोत्रं दृष्ट्वैव महाभागं कृताञ्जलिः।रामः सौमित्रिणा सार्धं सीतया चाभ्यवादयत्।।2.54.12।।
ఆశ్రమంలో ప్రవేశించిన రాముడు శిష్యగణాలతో పరివృతుడైన ఆ మహాత్మ ఋషిని దర్శించాడు—కఠిన వ్రతాలలో స్థిరుడు, ఏకాగ్రచిత్తుడు, తపస్సుతో అంతర్దృష్టి పొందినవాడు. హుతాగ్నిహోత్రాన్ని ఆచరించే ఆ మహాభాగుణ్ని చూచి రాముడు లక్ష్మణుడు, సీతతో కలిసి కరజోడించి అభివాదం చేశాడు.
Verse 13
न्यवेदयत चात्मानं तस्मै लक्ष्मणपूर्वजः।पुत्रौ दशरथस्यावां भगवन् रामलक्ष्मणौ।।।।
అప్పుడు లక్ష్మణుని అగ్రజుడైన రాముడు ఆ మునికి తనను పరిచయం చేసాడు—“భగవన్, మేమిద్దరం దశరథుని కుమారులు—రామలక్ష్మణులు.”
Verse 14
भार्या ममेयं वैदेही कल्याणी जनकात्मजा।मां चानुयाता विजनं तपोवनमनिन्दिता।।।।
“ఇది నా భార్య వైదేహి—జనకాత్మజ కల్యాణి సీత. నిందలేనిది ఈమె, నా వెంట ఈ నిర్జన తపోవనానికీ అనుసరించి వచ్చింది.”
Verse 15
पित्रा प्रव्राज्यमानं मां सौमित्रिरनुज प्रियः।अयमन्वगमद्भ्राता वनमेव दृढव्रतः।।।।
“తండ్రి నన్ను వనవాసానికి పంపినప్పుడు, ఈ నా ప్రియ అనుజుడు సౌమిత్రి—దృఢవ్రతుడైన సోదరుడు—నాతో పాటు వనానికే వచ్చాడు.”
Verse 16
पित्रा नियुक्ता भगवन् प्रवेक्ष्यामस्तपोवनम्।धर्ममेव चरिष्याम स्तत्र मूलफलाशनाः।।।।
“భగవన్, తండ్రి ఆజ్ఞచేత మేము ఈ తపోవనంలో ప్రవేశిస్తాము. అక్కడ మూలఫలాలను భుజించి, ధర్మాన్నే ఆచరిస్తాము.”
Verse 17
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजपुत्रस्य धीमतः।उपानयत धर्मात्मा गामर्घ्यमुदकं ततः।।।।
ధీమంతుడైన రాజపుత్రుని ఆ వచనాన్ని విని ధర్మాత్ముడైన ముని అతిథి-సత్కారార్థం గోవును, అర్ఘ్యమును, జలమును తీసికొని వచ్చెను।
Verse 18
नानाविधानन्नरसान् वन्यमूलफलाश्रयान्।तेभ्यो ददौ तप्ततपा वासं चैवाभ्यकल्पयत्।।।।
తపస్సు తేజస్సుతో ఉన్న ముని వనమూల-ఫలాలనుండి సిద్ధమైన నానావిధ ఆహారములు, పానీయములు వారికి దానమిచ్చి, విశ్రాంతికి వాసస్థానమును కూడా సిద్ధపరచెను।
Verse 19
मृगपक्षिभिरासीनो मुनिभिश्च समन्ततः।राममागतमभ्यर्च्य स्वागतेनाहतं मुनिः।।।।
చుట్టూరా మునులతోను, సమీపమందు మృగపక్షులతోను ఉపవిష్టుడైన ముని, వచ్చిన రాముని స్వాగతవచనములతో పూజించి అనంతరం పలికెను।
Verse 20
प्रतिगृह्य च तामर्चामुपविष्टं स राघवम्।भरद्वाजोऽब्रवीद्वाक्यं धर्मयुक्तमिदं तदा।।।।
ఆ అతిథి-సత్కారమును స్వీకరించి భరద్వాజుని సమక్షమందు ఉపవిష్టుడైన రాఘవునితో భరద్వాజ ముని అప్పుడు ధర్మానుగుణమైన వాక్యములు పలికెను।
Verse 21
चिरस्य खलु काकुत्स्थ पश्यामि त्वामिहागतम्।श्रुतं तव मया चेदं विवासनमकारणम्।।।।
హే కాకుత్స్థ! చాలాకాలానంతరం నిన్ను ఇక్కడ వచ్చినవాడిగా చూస్తున్నాను; నీకు కారణం లేకుండా విధించిన ఈ వనవాసమును కూడా నేను విన్నాను।
Verse 22
अवकाशो विविक्तोऽयं महानद्योस्समागमे।पुण्यश्च रमणीयश्च वसत्विह भवान् सुखम्।।।।
ఇది ఏకాంతమైన విశాల స్థలం; రెండు మహానదుల సంగమంలో ఉంది. ఇది పుణ్యమయమూ రమణీయమూ—భవానుడు ఇక్కడ సుఖంగా నివసించుగాక।
Verse 23
एवमुक्तस्तु वचनं भरद्वाजेन राघवः।प्रत्युवाच शुभं वाक्यं रामः सर्वहिते रतः।।।।
భరద్వాజ మహర్షి ఇలా పలికినప్పుడు, సమస్త హితంలో నిమగ్నుడైన రాఘవ రాముడు శుభవాక్యాలతో ప్రత్యుత్తరం ఇచ్చెను।
Verse 24
भगवन्नित आसन्नः पौरजानपदो जनः।सुदर्शमिह मां प्रेक्ष्य मन्येऽहमिममाश्रमम्।।।।आगमिष्यति वैदेहीं मां चापि प्रेक्षको जनः।अनेन कारणेनाहमिह वासं न रोचये।।।।
భగవన్, ఇక్కడికి సమీపంలో ఉన్న పట్టణవాసులు, గ్రామవాసులు నన్ను ఇక్కడ సులభంగా చూడగలిగినందున, ఈ ఆశ్రమానికి తరచుగా వస్తారని నేను భావిస్తున్నాను. వారు వైదేహి (సీత)ను, నన్ను కూడా దర్శించడానికి వస్తారు; ఈ కారణంగా నాకు ఇక్కడ నివాసం ఇష్టం లేదు।
Verse 25
भगवन्नित आसन्नः पौरजानपदो जनः।सुदर्शमिह मां प्रेक्ष्य मन्येऽहमिममाश्रमम्।।2.54.24।।आगमिष्यति वैदेहीं मां चापि प्रेक्षको जनः।अनेन कारणेनाहमिह वासं न रोचये।।2.54.25।।
భగవన్, సమీపంలోని పట్టణవాసులు, గ్రామవాసులు నన్ను ఇక్కడ సులభంగా చూసి, ఈ ఆశ్రమానికి పదేపదే వస్తూనే ఉంటారని నేను భావిస్తున్నాను—వైదేహి (సీత)ను, నన్ను కూడా దర్శించడానికి. అందువల్ల నేను ఇక్కడ నివసించదలచుకోను।
Verse 26
एकान्ते पश्य भगवन्नाश्रमस्थानमुत्तमम्।रमेत यत्र वैदेही सुखार्हा जनकात्मजा।।।।
భగవన్, దయచేసి ఏకాంతంలో ఉత్తమమైన ఆశ్రమస్థానాన్ని చూపించండి; అక్కడ సుఖార్హమైన జనకాత్మజ వైదేహి (సీత) సంతోషంగా నివసించగలదు।
Verse 27
एतछ्रुत्वा शुभं वाक्यं भरद्वाजो महामुनिः।राघवस्य ततो वाक्यमर्थग्राहकमब्रवीत्।।।।
రాఘవుని శుభవాక్యాన్ని విని, ఆయన అభిప్రాయాన్ని గ్రహించిన మహాముని భరద్వాజుడు ఆపై అర్థవంతమైన ప్రత్యుత్తర వాక్యాన్ని పలికెను।
Verse 28
दशक्रोश इतस्तात गिरिर्यत्रनिवत्स्यसि।महर्षिसेवितः पुण्यः सर्वतः सुखदर्शनः।।।।गोलाङ्गूलानुचरितो वानरर्क्षनिषेवितः।चित्रकूट इति ख्यातो गन्धमादनसन्निभः।।।।
తాతా, ఇక్కడి నుండి దశక్రోశాల దూరంలో నీవు నివసించగలిగే పర్వతం ఉంది. అది పుణ్యమైనది, మహర్షులు సేవించే స్థలం, అన్ని వైపులా చూడటానికి హృద్యమైనది. అక్కడ దీర్ఘపుచ్ఛ కపులు సంచరిస్తారు; వానరులు, ఋక్షులు (ఎలుగుబంట్లు) నివసిస్తారు; అది ‘చిత్రకూట’మని ప్రసిద్ధి, గంధమాదన పర్వతసదృశం।
Verse 29
दशक्रोश इतस्तात गिरिर्यत्रनिवत्स्यसि।महर्षिसेवितः पुण्यः सर्वतः सुखदर्शनः।।2.54.28।।गोलाङ्गूलानुचरितो वानरर्क्षनिषेवितः।चित्रकूट इति ख्यातो गन्धमादनसन्निभः।।2.54.29।।
తాతా, ఇక్కడి నుండి దశక్రోశాల దూరంలో నీ నివాసానికి తగిన పర్వతం ఉంది—పుణ్యమైనది, మహర్షులు సేవించేది, అన్ని వైపులా హృద్యదర్శనీయమైనది; అక్కడ కపులు, వానరులు, ఋక్షులు (ఎలుగుబంట్లు) సంచరిస్తారు. అది ‘చిత్రకూట’మని ప్రసిద్ధి, గంధమాదనసమానం।
Verse 30
यावता चित्रकूटस्य नरशृङ्गान्यवेक्षते।कल्याणानि समाधत्ते न पापे कुरुते मनः।।।।
మనిషి చిత్రకూట పర్వతంలోని నరశృంగసదృశ శిఖరాలను ఎంతకాలం దర్శిస్తాడో, అంతకాలం అతడు కల్యాణకర్మలలో నిమగ్నుడవుతాడు; పాపమునకు మనస్సు త్రిప్పడు।
Verse 31
ऋषयस्तत्र बहवो विहृत्य शरदां शतम्।तपसा दिवमारूढाः कपालशिरसा सह।।।।
అక్కడ అనేక ఋషులు వంద శరదృతువుల పాటు విహరించి నివసించారు; తపస్సు బలంతో వారు స్వర్గానికి ఆరూఢులయ్యారు—అత్యంత కృశులై, కపాలమస్తకమాత్రులైనట్లు కనిపించారు।
Verse 32
प्रविविक्तमहं मन्ये तं वासं भवतस्सुखम्।इह वा वनवासाय वस राम मया सह।।।।
ఆ ఏకాంత నివాసం నీకు సుఖదాయకమని నేను భావిస్తున్నాను; లేకపోతే, హే రామా, వనవాసకాలమంతా ఇక్కడ నా వెంటనే నివసించు।
Verse 33
स रामं सर्वकामैस्तं भरद्वाजः प्रियातिथिम्।सभार्यं सह च भ्रात्रा प्रतिजग्राह धर्मवित्।।।।
ధర్మవేత్త భరద్వాజుడు ప్రియ అతిథి రాముని—పత్నితోను, సోదరునితోను—అన్ని విధాల అతిథి సత్కారాలతో గౌరవించి స్వీకరించాడు।
Verse 34
तस्य प्रयागे रामस्य तं महर्षिमुपेयुषः।प्रपन्ना रजनी पुण्याः चित्राः कथयतः कथाः।।।।
ప్రయాగంలో ఆ మహర్షిని సమీపించిన రామునికి, ఆయన వివిధ పుణ్యప్రదమైన విచిత్ర కథలు చెప్పుచుండగా, పవిత్రమైన మనోహర రాత్రి వచ్చి చేరింది।
Verse 35
सीतातृतीयः काकुत्स्थः परिश्रान्तः सुखोचितः।भरद्वाजाश्रमे रम्ये तां रात्रिमवसत्सुखम्।।।।
సీతను తృతీయ సహచరిగా కలిగిన కాకుత్స్థ రాముడు—అలసిపోయి, సుఖానికి అలవాటైనవాడైనా—భరద్వాజాశ్రమంలోని రమ్యస్థలంలో ఆ రాత్రిని సుఖంగా గడిపాడు।
Verse 36
प्रभातायां रजन्यां तु भरद्वाजमुपागमत्।उवाच नरशार्दूलो मुनिं ज्वलिततेजसम्।।।।
రాత్రి ఉదయంగా మారిన వేళ నరశార్దూలుడైన శ్రీరాముడు జ్వలితతేజస్సుగల ముని భరద్వాజుని సమీపించి ఇలా పలికెను।
Verse 37
शर्वरीं भगवन्नद्य सत्यशील तवाश्रमे।उषिताः स्मेह वसतिमनुजानातु नो भवान्।।।।
భగవన్, సత్యశీల మునివర్యా! మీ ఆశ్రమంలో మేము ఈ రాత్రి నివసించాము; దయచేసి (మీరు సూచించిన) నివాసస్థానానికి వెళ్లుటకు మాకు అనుమతి ప్రసాదించండి।
Verse 38
रात्र्यां तु तस्यां व्युष्टायां भरद्वाजोऽब्रवीदिदम्।मधुमूलफलोपेतं चित्रकूटं व्रजेति ह।।।।
ఆ రాత్రి ముగిసిన తరువాత భరద్వాజుడు ఇలా అన్నాడు—‘మధు, మూలాలు, ఫలాలతో సమృద్ధమైన చిత్రకూటానికి వెళ్ళు।’
Verse 39
वासमौपयिकं मन्ये तव राम महाबलनानानगगणोपेतः किन्नरोरगसेवितः।मयूरनादाभिरुतो गजराजनिषेवितः।।।।गम्यतां भवता शैल श्चित्रकूटः स विश्रुतः।पुण्यश्च रमणीयश्च बहुमूलफलायुतः।।।।
హే మహాబల రామా! నీ నివాసానికి తగిన స్థలమిదని నేను భావిస్తున్నాను—ప్రసిద్ధమైన చిత్రకూట పర్వతం. అది నానావిధ వృక్షసమూహాలతో నిండినది, కిన్నరులు మరియు నాగులు సేవించే స్థలం, మయూరాల నాదంతో మార్మోగేది, మహాగజరాజులు సంచరించేది. అనేక మూల-ఫలాలతో సమృద్ధిగా, పుణ్యమయంగా, రమణీయంగా ఉన్న ఆ పర్వతానికి నీవు వెళ్లుము।
Verse 40
वासमौपयिकं मन्ये तव राम महाबलनानानगगणोपेतः किन्नरोरगसेवितः।मयूरनादाभिरुतो गजराजनिषेवितः।।2.54.39।।गम्यतां भवता शैल श्चित्रकूटः स विश्रुतः।पुण्यश्च रमणीयश्च बहुमूलफलायुतः।।2.54.40।।
హే మహాబల రామా! నీ నివాసానికి తగిన స్థలమిదని నేను భావిస్తున్నాను—ప్రసిద్ధమైన చిత్రకూట పర్వతం. అది నానావిధ వృక్షసమూహాలతో నిండినది, కిన్నరులు మరియు నాగులు సేవించే స్థలం, మయూరాల నాదంతో మార్మోగేది, మహాగజరాజులు సంచరించేది. అనేక మూల-ఫలాలతో సమృద్ధిగా, పుణ్యమయంగా, రమణీయంగా ఉన్న ఆ పర్వతానికి నీవు వెళ్లుము।
Verse 41
तत्र कुञ्जरयूथानि मृगयूथानि चाभितः।विचरन्ति वनान्तेस्मिन् तानि द्रक्ष्यसि राघव।।।।
ఆ అరణ్యప్రాంతమంతటా ఏనుగుల గుంపులు, జింకల గుంపులు చుట్టూ సంచరిస్తుంటాయి; హే రాఘవా, నీవు వాటిని దర్శిస్తావు।
Verse 42
सरित्प्रस्रवणप्रस्थान् दरीकन्दरनिर्झरान्।चरतः सीतया सार्धं नन्दिष्यति मनस्तव।।।।
సీతతో కలిసి సంచరిస్తూ నదులు, జలపాతాలు, పీఠభూములు, గుహలు, లోయలు, పర్వతనిర్ఝరాలను దర్శించినప్పుడు నీ మనస్సు పరమానందంతో నిండిపోతుంది।
Verse 43
प्रहृष्टकोयष्टिककोकिलस्वनैर्विनादितं तं वसुधाधरं शिवम्।मृगैश्च मत्तैर्बहुभिश्च कुञ्जरैः सुरम्यमासाद्य समावसाश्रमम्।।।।
ఆనందంగా కూయే టిట్టిభ పక్షులు, కోకిలల మధుర స్వరాలతో మార్మోగే ఆ శుభమైన వసుధాధర పర్వతం అత్యంత సుందరం. అనేక జింకలు, ఎన్నో మదోన్మత్త గజాలు చేరే ఆ రమ్యస్థలానికి వెళ్లి అక్కడ ఆశ్రమం వేసి నివసించండి।
Frequently Asked Questions
Rama faces a practical dharma-choice: whether to accept Bharadvaja’s offer to stay at the sacred confluence (comfortable and accessible) or to seek seclusion. He declines the convenient option because visibility would draw townspeople and disrupt the ascetic aims of exile, and he prioritizes Sita’s wellbeing by requesting a solitary, suitable hermitage site.
The chapter frames dharma as context-sensitive discipline: hospitality is honored through proper reception and reverence, yet residence is chosen by weighing social consequences, safety, and the purpose of vanavāsa. Bharadvaja’s praise of Citrakuta also conveys a moral ecology theme—sacred landscapes can orient the mind toward auspicious action and away from harmful impulses.
Key landmarks include Prayaga at the Gaṅgā–Yamunā confluence, Bharadvaja’s hermitage as a ritual center marked by agnihotra smoke, and the mountain Citrakūṭa (ten krośas away), described as abundant in roots, fruits, and honey and frequented by sages and forest beings—functioning as an ideal exile-dwelling landscape.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.