Sarga 42

Verse 1

यावत्तु निर्यतस्तस्य रजोरूपमदृश्यत।नैवेक्ष्वाकुवरस्तावत्सञ्जहारात्मचक्षुषी।।।।

అతడు బయలుదేరినప్పుడు లేచిన ధూళిరూపం కనిపిస్తున్నంతవరకు, ఇక్ష్వాకువంశశ్రేష్ఠుడైన దశరథుడు తన దృష్టిని అక్కడి నుంచి తొలగించలేకపోయాడు।

Verse 2

यावद्राजा प्रियं पुत्रं पश्यत्यत्यन्तधार्मिकम्।तावद्व्यवर्धते वास्य धरण्यां पुत्रदर्शने।।।।

రాజు తన అత్యంత ధార్మికుడైన ప్రియపుత్రుని చూస్తున్నంతవరకు, పుత్రదర్శనానందంతో అతడు భూమి నుంచే పైకి లేచినట్లుగా మరింత మరింత ఉత్సాహంతో వికసించెను।

Verse 3

न पश्यति रजोऽप्यस्य यदा रामस्य भूमिपः।तदाऽऽर्तश्च विषण्णश्च पपात धरणीतले।।।।

రాముడు లేపిన ధూళికణమూ రాజుకు కనబడనప్పుడు, అతడు శోకార్తుడై విషణ్ణుడై నేలపై పడిపోయాడు।

Verse 4

तस्य दक्षिणमन्वागात्कौसल्या बाहुमङ्गना।वामं चास्यान्वगात्पार्श्वं कैकेयी भरतप्रिया।।।।

అతని కుడి భుజం వైపు రాణి కౌశల్య వచ్చెను; ఎడమ ప్రక్కకు భరతప్రియా కైకేయి వచ్చెను।

Verse 5

तां नयेन च सम्पन्नो धर्मेण विनयेन च।उवाच राजा कैकेयीं समीक्ष्य व्यथितेन्द्रियः।।।।

నయధర్మవినయసంపన్నుడైన రాజు, వ్యథతో కంపించిన ఇంద్రియాలతో కైకేయిని చూచి ఆమెతో పలికెను।

Verse 6

कैकेयि मा ममाङ्गानि स्प्राक्षीस्त्वं दुष्टचारिणी।न हि त्वां द्रष्टुमिच्छामि न भार्या न च बान्धवी।।।।

‘కైకేయీ! దుష్టాచారిణీ, నా అవయవాలను తాకవద్దు. నిన్ను చూడదలచుకోను; నీవు నా భార్యవు కాదు, బంధువూ కాదు.’

Verse 7

ये च त्वामनुजीवन्ति नाहं तेषां न ते मम।केवलार्थपरां हि त्वां त्यक्तधर्मां त्यजाम्यहम्।।।।

మరియు నీపై ఆధారపడి జీవించే వారు—నేను వారి వాడను కాదు, వారు నా వారు కారు. నీవు కేవలం స్వార్థపరాయణగా ధర్మాన్ని విడిచిపెట్టినందున, నేనూ నిన్ను పరిత్యజిస్తున్నాను.

Verse 8

अगृह्णां यच्च ते पाणिमग्निं पर्यणयं च यत्।अनुजानामि तत्सर्वमस्मिन् लोके परत्र च।।।।

నీ చేతిని గ్రహించి, పవిత్ర అగ్నిని ప్రదక్షిణ చేసి ఏర్పడిన దాంపత్యబంధాన్ని—ఈ లోకంలోనూ పరలోకంలోనూ—నేను సంపూర్ణంగా త్యజిస్తున్నాను.

Verse 9

भरतश्चेत्प्रतीतः स्याद्राज्यं प्राप्येदमव्ययम्।यन्मे स दद्यात्पित्रर्थं मामां तद्दत्तमागमत्।।।।

భరతుడు ఈ అవ్యయ రాజ్యాన్ని పొందీ సంతృప్తి చెందితే, నా పితృకార్యార్థం అతడు సమర్పించే పిండోదకాది నాకెప్పటికీ చేరకూడదు.

Verse 10

अथ रेणुसमुध्वस्तं समुत्थाप्य नराधिपम्।न्यवर्तत तदा देवी कौशल्या शोककर्शिता।।।।

అప్పుడు శోకంతో క్షీణించిన దేవి కౌశల్య ధూళితో కప్పబడిన నరాధిపతిని లేపి, ఆయనను వెంటబెట్టుకొని రాజభవనానికి తిరిగి వెళ్లింది।

Verse 11

हत्वेव ब्राह्मणं कामात् स्पृष्ट्वाग्निमिव पाणिना।अन्वतप्यत धर्मात्मा पुत्रं सञ्चिन्त्य तापसम् ।।।।

ధర్మాత్ముడైన రాజు తాపసవేషధారి కుమారుణ్ని తలచుకొని, కామవశంగా బ్రాహ్మణహత్య చేసినట్టుగా లేదా చేతితో అగ్నిని తాకినట్టుగా, తీవ్రమైన పశ్చాత్తాపంతో దగ్ధమయ్యాడు।

Verse 12

निवृत्त्यैव निवृत्त्यैव सीदतो रथवर्त्मसु।राज्ञो नातिबभौ रूपं ग्रस्तस्यांशुमतो यथा।।।।

రథచక్రాల ముద్రల వైపు మళ్లీ మళ్లీ తిరిగి చూస్తూ శోకంతో కుంగిన రాజు ముఖకాంతి ఇక ప్రకాశించలేదు—గ్రస్తమైన సూర్యుని వలె।

Verse 13

विललाप च दुःखार्तः प्रियं पुत्रमनुस्मरन्।नगरान्तमनुप्राप्तं बुध्वा पुत्रमथाब्रवीत्।।।।

అతడు దుఃఖంతో ఆర్తుడై ప్రియ కుమారుణ్ని తలచుకుంటూ విలపించాడు; కుమారుడు నగరసీమకు చేరాడని తెలిసి, అప్పుడు ఇలా అన్నాడు।

Verse 14

वाहननां च मुख्यानां वहतां तं ममात्मजम्।पदानि पथि दृश्यन्ते स महात्मा न दृश्यते।।।।

నా కుమారుణ్ని మోసుకెళ్లిన ఉత్తమ అశ్వాల ఖురాల ముద్రలు మార్గంలో కనిపిస్తున్నాయి; కానీ ఆ మహాత్ముడు మాత్రం కనిపించడంలేదు।

Verse 15

यः सुखेषूपधानेषु शेते चन्दनरूषितः।वीज्यमानो महार्हाभिः स्त्रीभिर्मम सुतोत्तमः।।।।स नूनं क्वचिदेवाद्य वृक्षमूलमुपाश्रितः।काष्ठं वा यदि वाश्मानमुपधाय शयिष्यते।।।।

నా ఉత్తమ కుమారుడు—మునుపు సుఖమైన ఉపధానాలపై చందనలేపనంతో, మహార్హ స్త్రీలు వీచగా శయనించేవాడు—అతడు నేడు నిశ్చయంగా ఎక్కడో వృక్షమూలాన్ని ఆశ్రయించి, కట్టెను గాని రాయిని గాని తలదిండుగా పెట్టుకొని నిద్రించును।

Verse 16

यः सुखेषूपधानेषु शेते चन्दनरूषितः।वीज्यमानो महार्हाभिः स्त्रीभिर्मम सुतोत्तमः।।2.42.15।।स नूनं क्वचिदेवाद्य वृक्षमूलमुपाश्रितः।काष्ठं वा यदि वाश्मानमुपधाय शयिष्यते।।2.42.16।।

సుఖమైన ఉపధానాలపై చందనలేపనంతో, మహార్హ స్త్రీలు వీచగా శయనించే నా ఉత్తమ కుమారుడు—ఇప్పుడు నిశ్చయంగా వృక్షమూలంలో, కట్టెను గాని రాయిని గాని తలదిండుగా పెట్టుకొని నిద్రించును—ఇదే నా విషాద విలాపము।

Verse 17

उत्थास्यति च मेदिन्याः कृपणः पांसुकुण्ठितः।विनिश्श्वसन् प्रस्रवणात्करेणूनामिवर्षभः।।।।

ఆ దయనీయుడైన రాముడు ధూళితో కప్పబడి భూమి నుండి లేచి, గాఢంగా నిశ్వసించును—ప్రస్రవణ పర్వతం నుండి లేచే గజరాజువలె।

Verse 18

द्रक्ष्यन्ति नूनं पुरुषा दीर्घबाहुं वनेचराः।राममुत्थाय गच्छन्तं लोकनाथमनाथवत्।।।।

నిశ్చయంగా వనచరులు దీర్ఘబాహువైన రాముని చూచెదరు—లోకనాథుడై ఉండి కూడా లేచి నడుచుచున్నాడు, అనాథుడివలె।

Verse 19

सा नूनं जनकस्येष्टा सुता सुखसदोचिता।कण्टकाक्रमणाक्लान्ता वनमद्य गमिष्यति।।।।

నిశ్చయంగా జనకుని ప్రియ కుమార్తె సీత, సుఖసదనాలకు అలవాటైనది, నేడు ముళ్లపై నడిచి అలసిపోయి వనానికి వెళ్లును।

Verse 20

अनभिज्ञा वनानां सा नूनं भयमुपैष्यति।श्वापदानर्दितं श्रुत्वा गम्भीरं रोमहर्षणम्।।।।

అడవులను ఎరుగని ఆమె, శ్వాపదాల గంభీరమైన రోమాంచకరమైన గర్జన విన్నప్పుడు నిశ్చయంగా భయానికి లోనగును।

Verse 21

सकामा भव कैकेयि विधवा राज्यमावस।न हि तं पुरुषव्याघ्रं विना जीवितुमुत्सहे।।।।

కైకేయీ, నీ కోరిక తీరుగాక—విధవగా రాజ్యాన్ని పాలించు; ఎందుకంటే ఆ పురుషవ్యాఘ్రమైన రాముని లేక నేను జీవించుటకు ధైర్యం చేయలేను।

Verse 22

इत्येवं विलपन् राजा जनौघेनाभिसंवृतः।अपस्नात इवारिष्टं प्रविवेश पुरोत्तमम्।।।।

ఇట్లు విలపించుచు రాజు జనసమూహముచే ఆవరింపబడి, అపస్నాతుడై అరిష్టచిహ్నితుడైనట్లుగా, ఉత్తమపురమైన అయోధ్యలో ప్రవేశించెను।

Verse 23

शून्यचत्वरवेश्मान्तां संवृतापणदेवताम्।क्लान्तदुर्बलदुःखार्तां नात्याकीर्णमहापथाम्।।।।तामवेक्ष्य पुरीं सर्वां राममेवानुचिन्तयन्।विलपन् प्राविशद्राजा गृहं सूर्य इवाम्बुदम्।।।।

అతడు సమస్త నగరాన్ని చూచెను—చతురస్త్రాలు, గృహప్రాంగణాలు శూన్యమై, అంగడులు మరియు దేవాలయాలు మూసివేయబడి, ప్రజలు క్లాంతులై దుర్బలులై దుఃఖార్తులై, మహామార్గాలు కూడా గుంపులతో నిండకుండెను। అట్టి అయోధ్యను చూచి, రామునినే అనుచింతించుచు విలపించుచు రాజు తన అంతఃపురంలో ప్రవేశించెను—మేఘావృతమగు సూర్యునివలె।

Verse 24

शून्यचत्वरवेश्मान्तां संवृतापणदेवताम्।क्लान्तदुर्बलदुःखार्तां नात्याकीर्णमहापथाम्।।2.42.23।।तामवेक्ष्य पुरीं सर्वां राममेवानुचिन्तयन्।विलपन् प्राविशद्राजा गृहं सूर्य इवाम्बुदम्।।2.42.24।।

ఆ సమస్త పురిని చూచి, రాజు రామునే అనుచింతిస్తూ విలపిస్తూ గృహంలో ప్రవేశించాడు—సూర్యుడు మేఘంలో ప్రవేశించినట్లుగా।

Verse 25

महाह्रदमिवाक्षोभ्यं सुपर्णेन हृतोरगम्।रामेण रहितं वेश्म वैदेह्या लक्ष्मणेन च।।।।

రాముడు, వైదేహి (సీత) మరియు లక్ష్మణుడు లేని ఆ మహల్, సుపర్ణుడు (గరుడుడు) సర్పాన్ని హరించిన తరువాత కూడా కదలని మహాసరస్సులా నిశ్చలంగా ఉండెను।

Verse 26

अथ गद्गदशब्दस्तु विलपन्मनुजाधिपः।उवाच मृदुमन्दार्थं वचनं दीनमस्वरम्।।।।

అప్పుడు మనుజాధిపతి రాజు, గొంతు గద్గదమై విలపిస్తూ, మృదువైన కాని మందమైన—దీనమైన, క్షీణ స్వరంతో మాటలు పలికెను।

Verse 27

कौशल्यायां गृहं शीघ्रं राममातुर्नयन्तु माम्।न ह्यन्यत्र ममाश्वासो हृदयस्य भविष्यति।।।।

“నన్ను త్వరగా రామమాత కౌశల్య గృహానికి తీసుకెళ్లండి; ఎందుకంటే ఇతరత్ర నా హృదయానికి ఏ సాంత్వన కలగదు।”

Verse 28

इति ब्रुवन्तं राजानमनयन् द्वारदर्शिनः।कौशल्याया गृहं तत्र न्यवेश्यत विनीतवत्।।।।

రాజు ఇలా పలుకగా ద్వారపాలకులు ఆయనను కౌశల్య గృహానికి తీసుకెళ్లి, అక్కడ వినయంతో ఆయనను కూర్చుండబెట్టిరి (విశ్రాంతికి).

Verse 29

ततस्तस्य प्रविष्टस्य कौशल्याया निवेशनम्।अधिरुह्यापि शयनं बभूव लुलितं मनः।।।।

అనంతరం అతడు కౌశల్యా నివాసంలో ప్రవేశించాడు; శయ్యపై అధిరోహించినప్పటికీ అతని మనస్సు కలతచెంది అశాంతిగా ఊగిసలాడింది।

Verse 30

पुत्रद्वयविहीनं च स्नुषयापि विवर्जितम्।अपश्यद्भवनं राजा नष्टचन्द्रमिवाम्बरम्।।।।

రెండు కుమారులు లేని, కోడలిచేత కూడా విడిచిపెట్టబడిన ఆ భవనాన్ని రాజు చూశాడు—చంద్రుడు లేని ఆకాశంలా.

Verse 31

तच्च दृष्ट्वा महाराजो भुजमुद्यम्य वीर्यवान्।उच्चैस्स्वरेण चुक्रोश हा राघव जहासि माम्।।।।

అది చూచి వీర్యవంతుడైన మహారాజు భుజాలను ఎత్తి గొంతెత్తి విలపించాడు—“హా రాఘవ! నన్ను విడిచిపెట్టావా!”

Verse 32

सुखिता बत तं कालं जीविष्यन्ति नरोत्तमाः।परिष्वजन्तो ये रामं द्रक्ष्यन्ति पुनरागतम्।।।।

అహో, ఆ కాలం వరకు జీవించే నరశ్రేష్ఠులు ఎంత ధన్యులు! వారు తిరిగి వచ్చిన రాముణ్ణి చూసి ఆలింగనం చేసుకుంటారు.

Verse 33

अथ रात्र्यां प्रपन्नायां कालरात्र्यामिवात्मनः।अर्धरात्रे दशरथः कौशल्यामिदमब्रवीत्।।।।

తర్వాత రాత్రి వచ్చి చేరగా—తనకు కాలరాత్రిలా—అర్ధరాత్రి వేళ దశరథుడు కౌసల్యతో ఈ మాటలు పలికాడు.

Verse 34

रामं मेऽनुगता दृष्टिरद्यापि न निवर्तते।न त्वा पश्यामि कौसल्ये साधु मां पाणिना स्पृश।।।।

కౌసల్యా, రాముని వెంబడి వెళ్లిన నా దృష్టి ఇప్పటికీ తిరిగి రాలేదు. నిన్ను స్పష్టంగా చూడలేకున్నాను—దయచేసి నీ చేతితో నన్ను స్పర్శించు.

Verse 35

तं राममेवानुविचिन्तयन्तंसमीक्ष्य देवी शयने नरेन्द्रम्।उपोपविश्याधिकमार्तरूपाविनिश्वसन्ती विललाप कृच्छ्रम्।।।।

శయనంపై పడి కేవలం రామునినే నిరంతరం తలచుకుంటున్న నరేంద్రుని చూసి దేవి అతని సమీపంలో కూర్చుంది. అత్యంత ఆర్తితో, మళ్లీ మళ్లీ నిట్టూర్పులు విడుస్తూ, బాధతో విలపించింది.