Sarga 14
सत्यपाशः — Kaikeyi’s Demand and the Noose of the King’s Promise
अयोध्याकाण्ड
అయోధ్యాకాండంలోని పద్నాలుగవ సర్గలో కైకేయి–దశరథుల మధ్య ధర్మబద్ధమైన ప్రతిజ్ఞను ఒప్పందంలా నిలబెట్టే సంభాషణతో రాజ్యాభిషేక సంక్షోభం మరింత ఉద్ధృతమవుతుంది. శోకంతో స్పృహతప్పినట్లుగా విలవిలలాడుతున్న రాజును చూసి కైకేయి వాగ్దానించిన వరాన్ని తప్పక నెరవేర్చాలని గట్టిగా కోరుతుంది; రాజు మాట తప్పితే తాను ఆత్మనాశనం చేసుకుంటానని బెదిరిస్తుంది. దశరథుడు ఇంద్రుని ‘సత్యపాశం’లో బంధించబడిన బలివలె ప్రతిజ్ఞాబంధంలో చిక్కి, ధర్మబాధ్యతా–శోకబలాలతో శరీరమనస్సులు కుదేలవుతాయి. దశరథుడు కఠినంగా కైకేయిని తిరస్కరిస్తూ తన అంత్యక్రియల వరకూ ఊహించుకుంటాడు. రామాభిషేకానికి అడ్డుపడితే కైకేయి మరియు ఆమె కుమారుడు తన ‘సలిలక్రియ’ చేయవద్దని హెచ్చరిస్తాడు. ఇదివరకే ఉదయం వస్తుంది; అభిషేకానికి సంబంధించిన ఆచారసన్నాహాలు ముందుకు సాగుతాయి—వశిష్ఠ మహర్షి సమస్త మాంగళిక సామగ్రితో అంతఃపురంలో ప్రవేశిస్తాడు; అయోధ్య వీధులు కడిగి, పుష్పమాలలతో అలంకరించి, చందనం–ధూప సువాసనలతో పండుగ వాతావరణంలో మెరిసిపోతాయి. లోపలి విపత్తు తెలియని సుమంత్రుడు ప్రాతఃకాల జాగరణ స్తుతివాక్యాలతో రాజును ప్రశంసిస్తాడు; దాంతో దశరథుని శోకం మళ్లీ ఉప్పొంగుతుంది. అప్పుడు కైకేయి సుమంత్రుణ్ని రాముణ్ని పిలవమని పంపి, రాజు కేవలం ఆనందోత్కంఠ వల్ల నిద్రక్లాంతుడని చూపిస్తుంది—ఇలా కథ రాముని ముందే వరదాన డిమాండ్ను ప్రత్యక్షంగా ఎదుర్కొనే దిశగా సాగుతుంది.
Shlokas
Verse 1
पुत्रशोकार्दितं पापा विसंज्ञं पतितं भुवि।विवेष्टमानमुद्वीक्ष्य सैक्ष्वाकमिदमब्रवीत्।।।।
పుత్రశోకంతో బాధపడుతూ, నేలపై పడిపోయి, స్పృహలేక తడబడుతూ ఉన్న ఇక్ష్వాకు వంశ రాజును చూసి ఆ పాపస్త్రీ ఈ మాటలు పలికింది.
Verse 2
पापं कृत्वैव किमिदं मम संश्रुत्य संश्रवम्।शेषे क्षितितले सन्नः स्थित्यां स्थातुं त्वमर्हसि।।।।
ఇది ఏమిటి—నీవు పాపం చేసినట్టుగా! నేను వరప్రతిజ్ఞకు సమాధానం చెప్పినదాన్ని విని నీవు ఎందుకు నిరుత్సాహంగా నేలపై పడి ఉన్నావు? నీ రాజోచిత స్థితిలో స్థిరంగా నిలబడటం నీకు తగినది।
Verse 3
आहु स्सत्यं हि परमं धर्मं धर्मविदो जनाः।सत्यमाश्रित्य हि मया त्वं च धर्मं प्रबोधितः।।।।
ధర్మవిదులు ‘సత్యమే పరమధర్మము’ అని చెప్పుదురు; సత్యాన్ని ఆశ్రయించి నేనే నీకును ధర్మబోధ చేసితిని।
Verse 4
संश्रुत्य शैब्यश्श्येनाय स्वां तनुं जगतीपतिः।प्रदाय पक्षिणे राज न्जगाम गतिमुत्तमाम्।।।।
ఓ రాజా! జగతీపతి శైబ్యుడు వాగ్దానం చేసి, గద్దకు తన స్వశరీరాన్ని ఆ పక్షికి అర్పించి, అతి ఉత్తమ గతిని పొందెను.
Verse 5
तथा ह्यलर्कस्तेजस्वी ब्राह्मणे वेदपारगे।याचमाने स्वके नेत्रे उद्धृत्याविमना ददौ।।।।
అలాగే తేజస్సుగల రాజు అలర్కుడు—వేదపారంగత బ్రాహ్మణుడు తన కన్నులను యాచించినప్పుడు—తన కన్నులనే తీసి, మనస్సు చలించక, దానమిచ్చెను।
Verse 6
सरितां तु पतिस्स्वल्पां मर्यादां सत्यमन्वितः।सत्यानुरोधात्समये स्वां वेलां नातिवर्तते।।।।
నదుల అధిపతియైన సముద్రము కూడా, తన హద్దు స్వల్పమైనదైనా, సత్యనిష్ఠతో కాలం వచ్చినప్పుడు సత్యానురోధంతో తన తీరరేఖను అతిక్రమించదు।
Verse 7
सत्यमेकपदं ब्रह्म सत्ये धर्मः प्रतिष्टितः।सत्यमेवाक्षया वेदा सत्येनैवाप्यते स्परम्।।।।
సత్యమే ఒక పదంగా చెప్పబడిన బ్రహ్మము; సత్యముపైనే ధర్మము స్థిరంగా నిలిచియున్నది। సత్యమే అక్షయ వేదము; సత్యముచేతనే పరమపదము పొందబడును।
Verse 8
सत्यं समनुवर्तस्व यदि धर्मे धृता मतिः।सफलस्स वरो मेऽस्तु वरदो ह्यसि सत्तम।।।।
నీ మతి ధర్మమునందు స్థిరమై యుంటే, సత్యమును అనుసరించుము. నా వరము ఫలించుగాక; హే సత్తమా, నీవే వరదాతవు।
Verse 9
धर्मस्यैहाभिकामार्थं मम चैवाभिचोदनात्।प्रव्राजय सुतं रामं त्रिःखलु त्वां ब्रवीम्यहम्।।।।
ఈ విషయమున ధర్మసిద్ధి కొరకు, నా ప్రేరణచేత, నీ కుమారుడు రాముని ప్రవ్రాజ్యము చేయుము (వనవాసమునకు పంపుము); నేను నిన్ను నిజముగా మూడుసార్లు చెప్పుచున్నాను।
Verse 10
समयं च ममार्येमं यदि त्वं न करिष्यसि।अग्रतस्ते परित्यक्ता परित्यक्ष्यामि जीवितम्।।।।
హే ఆర్యా! ఇది నా ఒప్పందం; నీవు దీనిని నెరవేర్చకపోతే, నీ కళ్లముందే పరిత్యక్తురాలినై నేను ప్రాణత్యాగం చేస్తాను.
Verse 11
एवं प्रचोदितो राजा कैकेय्या निर्विशङ्कया।नाशकत्पाशमुन्मोक्तुं बलिरिन्द्रकृतं यथा।।।।
ఇలా సందేహం లేకుండా కైకేయి ప్రేరేపించగా, రాజు తన ప్రతిజ్ఞా పాశం నుంచి విడిపోలేకపోయాడు—ఇంద్రుడు కట్టిన బంధనంలో చిక్కిన బలివలె.
Verse 12
उद्भ्रान्तहृदयश्चापि विवर्णवदनोऽभवत्।स धुर्योवैपरिस्पन्दन्युगचक्रान्तरं यथा।।।।
అతని హృదయం ఉలిక్కిపడి వేగంగా కొట్టుకుంది, ముఖవర్ణం వెలిసిపోయింది; యోకులో కట్టబడిన ధుర్యపశువులా, యోకు–చక్రాల మధ్య అశాంతిగా కంపిస్తూ, అతడు తడబడుతూ అస్థిరుడయ్యాడు।
Verse 13
विह्वलाभ्यां च नेत्राभ्यामपश्यन्निव भूपतिः।कृच्छ्राद्धैर्येण संस्तभ्य कैकेयीमिदमब्रवीत्।।।।
విహ్వలమైన కళ్లతో ఏమీ చూడలేనట్టుగా ఉన్న రాజు, ఎంతో కష్టపడి ధైర్యాన్ని బిగపట్టి, కైకేయితో ఈ మాటలు పలికాడు।
Verse 14
यस्ते मन्त्रकृतः पाणिरग्नौ पापे मया धृतः।तं त्यजामि स्वजं चैव तव पुत्रं त्वया सह।।।।
హే పాపినీ! మంత్రసాక్షిగా పవిత్ర అగ్నిముందు నేను పట్టుకున్న నీ చేయి—ఆ బంధాన్ని ఇప్పుడు నేను విడిచిపెడుతున్నాను; నిన్ను కూడా, నాతో పుట్టిన నీ కుమారుని కూడా త్యజిస్తున్నాను।
Verse 15
प्रयाता रजनी देवि सूर्यस्योदयनंप्रति।अभिषेकं गुरुजनस्त्वरयिष्यति मां ध्रुवम्।।।।
దేవీ! రాత్రి గడిచిపోయింది, సూర్యోదయం సమీపిస్తోంది; గురువులు, పెద్దలు నన్ను అభిషేకానికి త్వరపడమని నిశ్చయంగా తొందరపెడతారు।
Verse 16
रामाभिषेकसंभारैस्तदर्थमुपकल्पितैः।रामः कारयितव्यो मे मृतस्य सलिलक्रियाम्।।।।
రామాభిషేకానికి సిద్ధం చేసిన అదే సామగ్రితోనే—నేను మరణించిన తరువాత—రాముడు నా కోసం సలిలక్రియ, జలాంజలి విధిని నిర్వహించవలసి వస్తుంది।
Verse 17
त्वया सपुत्रया नैव कर्तव्या सलिलक्रिया।व्याहन्ताऽस्यशुभाचारे यदि रामाभिषेचनम्।।।।
హే దుష్టాచారిణీ! నీవు రామాభిషేకానికి అడ్డుపడితే, నా పరలోకగమనానంతరం నీవు నీ కుమారునితో కూడి నా కోసం జలక్రియ (తర్పణం) ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ చేయకూడదు।
Verse 18
न च शक्तोऽस्म्यहं द्रष्टुं दृष्ट्वा पूर्वं तथासुखम्।हतहर्षं निरानन्दं पुनर्जनमवाङ्मुखम्।।।।
మునుపు ప్రజలను అలా సంతోషంగా చూశాను; ఇప్పుడు వారిని మళ్లీ హర్షరహితులుగా, ఆనందశూన్యులుగా, ముఖాలు వంచుకొని ఉండగా చూడటానికి నేను శక్తుడను కాను।
Verse 19
तां तथा ब्रुवतस्तस्य भूमिपस्य महात्मनः।प्रभाता शर्वरी पुण्या चन्द्रनक्षत्रशालिनी।।।।
ఆ మహాత్ముడైన రాజు ఆమెతో అలా మాట్లాడుతుండగా, చంద్రనక్షత్రాలతో శోభించిన పుణ్యరాత్రి గడిచి ఉదయం వచ్చింది।
Verse 20
ततः पापसमाचारा कैकेयी पार्थिवं पुनः।उवाच परुषं वाक्यं वाक्यज्ञा रोषमूर्छिता।।।।
అనంతరం పాపాచారిణి, వాక్చాతుర్యమున్నది, కోపంతో మూర్ఛితమైన కైకేయి మళ్లీ రాజుతో కఠినమైన మాటలు పలికింది।
Verse 21
किमिदं भाषसे राजन्वाक्यं गररुजोपमम्।आनाययितुमक्लिष्टं पुत्रं राममिहार्हसि।।।।
హే రాజా, విషవేదనతో సమానమైన ఇలాంటి మాటలు ఎందుకు పలుకుతున్నావు? నీవు క్లేశరహితుడైన నీ కుమారుడు రాముణ్ణి ఇక్కడికి పిలిపించవలసినవాడవు।
Verse 22
स्थाप्य राज्ये मम सुतं कृत्वा रामं वनेचरम्।निस्सपत्नां च मां कृत्वा कृतकृत्यो भविष्यसि।।।।
నా కుమారుణ్ణి రాజ్యంలో స్థాపించి, రాముణ్ణి వనవాసిగా చేసి, నన్ను నిఃసపత్నగా చేసినప్పుడే నీవు కృతకృత్యుడవు అవుతావు।
Verse 23
स नुन्न इव तीक्ष्णेन प्रतोदेन हयोत्तमः।राजा प्रचोदितोऽभीक्ष्णं कैकेयीमिदमब्रवीत्।।।।
తీక్ష్ణమైన ప్రతోదంతో తొలిచిన ఉత్తమ అశ్వంలా, కైకేయి చేత పదేపదే ప్రేరేపింపబడిన రాజు ఆమెతో ఈ మాటలు పలికెను।
Verse 24
धर्मबन्धेन बध्दोऽस्मि नष्टा च मम चेतना।ज्येष्ठं पुत्रं प्रियं रामं द्रष्टुमिच्छामि धार्मिकम्।।।।
నేను ధర్మబంధంతో బద్ధుడనై ఉన్నాను; నా చైతన్యమూ క్షీణించింది. నా ప్రియ జ్యేష్ఠపుత్రుడు, ధర్మాత్ముడైన రాముణ్ణి దర్శించదలచుకున్నాను।
Verse 25
ततः प्रभातां रजनीमुदिते च दिवाकरे।पुण्ये नक्षत्रयोगे च मुहूर्ते च समाहिते।।।।वसिष्ठो गुणसम्पन्न श्शिष्यै परिवृतस्तदा।उपगृह्याशु सम्भारान्प्रविवेश पुरोत्तमम्।।।।
అనంతరం రాత్రి తీరిపోయి సూర్యుడు ఉదయించిన వేళ—పుణ్యమైన నక్షత్రయోగములో, సమాహితమైన శుభ ముహూర్తములో—గుణసంపన్నుడైన వసిష్ఠుడు శిష్యులతో పరివృతుడై, ఆచారసామగ్రిని త్వరగా సమకూర్చుకొని ఉత్తమ అంతఃపురంలో ప్రవేశించెను।
Verse 26
ततः प्रभातां रजनीमुदिते च दिवाकरे।पुण्ये नक्षत्रयोगे च मुहूर्ते च समाहिते।।2.14.25।।वसिष्ठो गुणसम्पन्न श्शिष्यै परिवृतस्तदा। उपगृह्याशु सम्भारान्प्रविवेश पुरोत्तमम्।।2.14.26।।
అనంతరం రాత్రి తీరిపోయి సూర్యుడు ఉదయించిన వేళ—పుణ్యమైన నక్షత్రయోగములో, సమాహితమైన శుభ ముహూర్తములో—గుణసంపన్నుడైన వసిష్ఠుడు శిష్యులతో పరివృతుడై, ఆచారసామగ్రిని త్వరగా సమకూర్చుకొని ఉత్తమ అంతఃపురంలో ప్రవేశించెను।
Verse 27
सिक्तसम्मार्जितपथां पताकोत्तम भूषिताम्।विचित्रकुसुमाकीर्णां नानास्रग्भिर्विराजिताम्।।।।संहृष्टमनुजोपेतां समृद्धविपणापणाम्।महोत्सवसमाकीर्णां राघवार्थे समुत्सुकाम्।।।।चन्दनागरुधूपैश्च सर्वतः प्रतिधूपिताम्।तां पुरीं समतिक्रम्य पुरन्दरपुरोपमाम्।।।।।ददर्शान्तःपुरश्रेष्ठं नानाद्विजगणायुतम्।पौरजानपदाकीर्णं ब्राह्मणैरुपशोभितम्।।।।यज्ञविद्भि स्सुसम्पूर्णं सदस्यैः परमद्विजैः।
అతడు నగరాన్ని చూచెను—దాని వీధులు నీరు చల్లి ఊడ్చి శుభ్రపరచబడి, ఉత్తమ పతాకాలతో అలంకరింపబడి, విచిత్ర పుష్పాలతో నిండిపోయి, నానావిధ మాలలతో ప్రకాశించుచుండెను.
Verse 28
सिक्तसम्मार्जितपथां पताकोत्तम भूषिताम्।विचित्रकुसुमाकीर्णां नानास्रग्भिर्विराजिताम्।।2.14.27।।संहृष्टमनुजोपेतां समृद्धविपणापणाम्। महोत्सवसमाकीर्णां राघवार्थे समुत्सुकाम्।।2.14.28।।चन्दनागरुधूपैश्च सर्वतः प्रतिधूपिताम्। तां पुरीं समतिक्रम्य पुरन्दरपुरोपमाम्।।।2.14.29।।ददर्शान्तःपुरश्रेष्ठं नानाद्विजगणायुतम्।पौरजानपदाकीर्णं ब्राह्मणैरुपशोभितम्।।2.14.30।। यज्ञविद्भि स्सुसम्पूर्णं सदस्यैः परमद्विजैः।
ఆ నగరం హర్షిత జనసమూహాలతో నిండినది, సమృద్ధమైన విపణి-ఆపణాలతో సంపన్నమైనది, మహోత్సవాలతో కిటకిటలాడినది, రాఘవుని (రాముని) నిమిత్తం ఉత్సుకతతో ఉన్నది.
Verse 29
सिक्तसम्मार्जितपथां पताकोत्तम भूषिताम्।विचित्रकुसुमाकीर्णां नानास्रग्भिर्विराजिताम्।।2.14.27।।संहृष्टमनुजोपेतां समृद्धविपणापणाम्। महोत्सवसमाकीर्णां राघवार्थे समुत्सुकाम्।।2.14.28।।चन्दनागरुधूपैश्च सर्वतः प्रतिधूपिताम्। तां पुरीं समतिक्रम्य पुरन्दरपुरोपमाम्।।।2.14.29।।ददर्शान्तःपुरश्रेष्ठं नानाद्विजगणायुतम्।पौरजानपदाकीर्णं ब्राह्मणैरुपशोभितम्।।2.14.30।। यज्ञविद्भि स्सुसम्पूर्णं सदस्यैः परमद्विजैः।
చందనము, అగురు ధూపముల సువాసనతో సర్వత్ర పరిమళించిన, ఇంద్రుని అమరావతిని తలపించే ఆ పురిని దాటి ఆయన ముందుకు సాగెను।
Verse 30
सिक्तसम्मार्जितपथां पताकोत्तम भूषिताम्।विचित्रकुसुमाकीर्णां नानास्रग्भिर्विराजिताम्।।2.14.27।।संहृष्टमनुजोपेतां समृद्धविपणापणाम्। महोत्सवसमाकीर्णां राघवार्थे समुत्सुकाम्।।2.14.28।।चन्दनागरुधूपैश्च सर्वतः प्रतिधूपिताम्। तां पुरीं समतिक्रम्य पुरन्दरपुरोपमाम्।।।2.14.29।।ददर्शान्तःपुरश्रेष्ठं नानाद्विजगणायुतम्।पौरजानपदाकीर्णं ब्राह्मणैरुपशोभितम्।।2.14.30।। यज्ञविद्भि स्सुसम्पूर्णं सदस्यैः परमद्विजैः।
అతడు అంతఃపురములోని శ్రేష్ఠ భాగమును చూచెను—అనేక ద్విజగణములతో నిండినది, పౌర జనపద జనములతో కిటకిటలాడినది, బ్రాహ్మణులచే శోభితమైనది; యజ్ఞవిధి-విదులైన పరమద్విజ సభాసదులతో సుసంపూర్ణమైనది।
Verse 31
तदन्तःपुरमासाद्य व्यतिचक्राम तं जनम्।।।।वसिष्ठः परमप्रीतः परमर्षिर्विवेश च।
అంతఃపురమును చేరి పరమర్షి వసిష్ఠుడు అత్యంత ఆనందముతో జనసమూహమును చీల్చుకొని లోనికి ప్రవేశించెను।
Verse 32
सत्वपश्यद्विनिष्क्रान्तं सुमन्त्रं नाम सारथिम्।।।।द्वारे मनुजसिंहस्य सचिवं प्रियदर्शनम्।
అప్పుడు ఆయన మనుజసింహుడైన దశరథుని ద్వారమునుండి బయటికి వస్తున్న సుమంత్రనామ సారథిని—ప్రియదర్శనుడైన మంత్రిని—చూచెను।
Verse 33
तमुवाच महातेजा स्सूतपुत्रं विशारदम्।।वसिष्ठः क्षिप्रमाचक्ष्व नृपतेर्मामिहागतम्।
మహాతేజస్సుగల వశిష్ఠుడు ఆ నిపుణుడైన సూతపుత్రునితో ఇలా అన్నాడు— “వెంటనే వెళ్లి రాజుకు ఇక్కడ నా आगమనాన్ని తెలియజేయి।”
Verse 34
इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः।अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्।वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः।हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः।सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः।आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह।एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।
ఇక్కడ గంగాజలంతో నిండిన కలశాలు ఉన్నాయి; సముద్రాల నుండి తెచ్చిన జలంతో నిండిన స్వర్ణపాత్రాలూ ఉన్నాయి. అభిషేకార్థం ఉదుంబర కట్టెతో చేసిన శుభాసనం వచ్చి చేరింది. అన్ని రకాల విత్తనాలు, సుగంధ ద్రవ్యాలు, నానావిధ రత్నాలు; తేనె, పెరుగు, నెయ్యి, లాజలు, దర్భలు, పుష్పాలు, పాలు; ఎనిమిది అందమైన కన్యలు మరియు మదించిన శ్రేష్ఠ గజరాజు; నాలుగు అశ్వాలతో యుక్తమైన శ్రీమంత రథం, ఖడ్గం మరియు ఉత్తమ ధనుస్సు; మోయువారితో కూడిన పల్లకి, పూర్ణచంద్రసమమైన ఛత్రం; రెండు తెల్లని చామరాలు, స్వర్ణమయ అభిషేక పాత్ర; స్వర్ణహారంతో అలంకరించిన పాండుర కకుద్మాన్ వృషభం; నాలుగు పెద్ద దంతాల సింహం, మహాబలుడైన శ్రేష్ఠ అశ్వం; సింహాసనం, వ్యాఘ్రచర్మం, సమిధలతో ప్రజ్వలించిన హోమాగ్ని. అన్ని రకాల వాద్యబృందాలు, అలంకృత వేశ్యలు మరియు సుసజ్జిత స్త్రీలు; ఆచార్యులు, బ్రాహ్మణులు, గోవులు, పుణ్య మృగపక్షులు; నగర-జనులు, జనపద శ్రేష్ఠులు, గణాలతో కూడిన వైశ్యులు— వీరితో పాటు మరెందరో మధురవాక్యులు రాజులతో కలిసి శ్రీరామాభిషేకార్థం ఇక్కడ నిలిచి ఉన్నారు।
Verse 35
इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।
అభిషేకార్థం ఉదుంబర కట్టుతో చేసిన శుభాసనం తీసుకొనివచ్చారు. అలాగే అన్ని రకాల విత్తనాలు, సుగంధ ద్రవ్యాలు, నానావిధ రత్నాలు కూడా సమకూర్చబడ్డాయి.
Verse 36
इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।
తేనె, పెరుగు, నెయ్యి, లాజాలు, దర్భలు, పుష్పాలు, పాలు సిద్ధంగా ఉన్నాయి; అలాగే ఎనిమిది మనోహర కన్యలు మరియు ఒక శ్రేష్ఠ మత్తగజం కూడా తీసుకొనివచ్చారు.
Verse 37
इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।
నాలుగు గుర్రాలతో యుక్తమైన శోభాయుత రథం సిద్ధంగా ఉంది; ఖడ్గం మరియు ఉత్తమ ధనుస్సు కూడా. మోసేవారితో కూడిన పల్లకి, చంద్రుని వంటి తెల్లని ఛత్రం కూడా సిద్ధమైంది.
Verse 38
इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।
రెండు తెల్లని చామరాలు (యాక్ తోక పంకాలు) ఉన్నాయి, అలాగే స్వర్ణమయ భృంగారం కూడా. బంగారు మాలతో అలంకరించబడిన, కుబ్బుతో కూడిన పాండురవర్ణ వృషభం కూడా తీసుకొనివచ్చారు.
Verse 39
इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।
నాలుగు మహాదంతాలు గల కేసరీ సింహం ఉంది, అలాగే శ్రేష్ఠ జాతికి చెందిన మహాబలవంతమైన అశ్వం కూడా. సింహాసనం, వ్యాఘ్రచర్మం, మరియు బాగా ప్రజ్వలించిన పవిత్ర అగ్ని సిద్ధంగా ఉన్నాయి.
Verse 40
इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।
సర్వవిధ వాద్యకారుల సమూహాలు, వేశ్యలు మరియు అలంకృత స్త్రీలు అక్కడ ఉన్నారు. ఆచార్యులు, బ్రాహ్మణులు, గోవులు, అలాగే శుభ సూచక మృగపక్షులు కూడా సమవేతమయ్యారు.
Verse 41
इमे गङ्गोदकघटा स्सागरेभ्यश्च काञ्चनाः।।2.14.34।।औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमागतम्।सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च।।2.14.35।।क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भास्सुमनसः पयः। अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः।।2.14.36।।चतुरश्वो रथश्श्रीमान्निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्। वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसन्निभम्।।2.14.37।।श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारुश्च हिरण्मयः। हेमदामपिनध्दश्च ककुद्मान्पाण्डुरो वृषः।।2.14.38।।केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः। सिंहासनं व्याघ्रतनु स्समिद्धश्च हुताशनः।।2.14.39।।सर्ववादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालङ्कृता स्स्त्रयः। आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः।।2.14.40।।पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणै स्सह। एते चान्ये च बहवो नीयमानाः प्रियंवदाः।।2.14.41।।अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः।
శ్రేష్ఠ పౌరులు, జనపదవాసులు, అలాగే వ్యాపారులు తమ తమ గణాలతో కలిసి—వీరు మరియు మరెందరో మధురవాక్యాలు పలుకుతూ తీసుకురాబడుతున్నారు. రాజులతో కలిసి రాముని అభిషేకార్థం వారు సమవేతంగా నిలిచియున్నారు.
Verse 42
त्वरयस्व महाराजं यथा समुदितेऽहनि।।।।पुष्ये नक्षत्रयोगे च रामो राज्यमवाप्नुयात्।
మహారాజా, త్వరపడండి; దినోదయం కాగానే—పుష్య నక్షత్రయోగంలో—రాముడు రాజ్యాన్ని పొందునట్లు చేయండి.
Verse 43
इति तस्य वच श्श्रुत्वा सूतपुत्रो महात्मनः।।।।स्तुवन्नृपतिशार्दूलं प्रविवेश निवेशनम्।
మహాత్ముని ఈ వచనాలు విని, సూతపుత్రుడు సుమంత్రుడు రాజశార్దూలుడైన ఆ నృపతిని స్తుతిస్తూ రాజనివాసంలో ప్రవేశించాడు.
Verse 44
तं तु पूर्वोदितं वृध्दं द्वारस्था राज सम्मतम्।।।।न शेकुरभिसंरोध्दुं राज्ञः प्रियचिकीर्षवः।
రాజుకు ప్రియమైన కార్యం చేయదలచిన ద్వారపాలకులు కూడా ముందే వచ్చిన, వృద్ధుడూ రాజుకు ప్రీతిపాత్రుడైన సుమంత్రుని ఆపలేకపోయారు।
Verse 45
स समीपस्थितो राज्ञस्तामवस्थामजज्ञिवान्।।।।वाग्भिः परमतुष्टाभिरभिष्टोतुं प्रचक्रमे।
అతడు రాజుకు సమీపంగా వెళ్లి, రాజుని ఆ అంతరంగ స్థితిని గ్రహించలేక, అత్యంత సంతోషపరచే మాటలతో స్తుతించటం ప్రారంభించాడు।
Verse 46
तत स्सूतो यथाकालं पार्थिवस्य निवेशने।।।।सुमन्त्रः प्राञ्जलिर्भूत्वा तुष्टाव जगतीपतिम्।
అనంతరం సారథి సుమంత్రుడు సమయోచితంగా రాజనివాసంలో ప్రవేశించి, అంజలి ఘటించి భూపతిని స్తుతించాడు।
Verse 47
यथा नन्दति तेजस्वी सागरो भास्करोदये।।।।प्रीतः प्रीतेन मनसा तथाऽनन्दघन स्स्वतः।
సూర్యోదయమున తేజస్సుగల సముద్రం ఎలా ఆనందిస్తుందో, అలాగే స్వభావతః ఆనందఘనుడైన సుమంత్రుడు ప్రీతమనసుతో హర్షించాడు।
Verse 48
इन्द्रमस्यां तु वेलायामभितुष्टाव मातलिः।।।।सोऽजयद्दानवान्सर्वांस्तथा त्वां बोधयाम्यहम्।
ఇదే వేళ మాతలి సమస్త దానవవిజేత అయిన ఇంద్రుని స్తుతిస్తాడు; అలాగే నేనూ మిమ్మల్ని బోధించి మేల్కొలుపుతున్నాను।
Verse 49
वेदास्सहाङ्गविद्याश्च यथाह्यात्मभुवं विभुम्।।।ब्रह्माणं बोधयन्त्यद्य तथा त्वां बोधयाम्यहम्।
ఈ రోజు వేదములు—వేదాంగవిద్యలతో కూడి—స్వయంభూ మహావిభువు బ్రహ్మదేవుని యథా జాగృతం చేస్తాయో, అలాగే నేనూ నిన్ను జాగృతం చేస్తున్నాను।
Verse 50
आदित्यस्सह चन्द्रेण यथा भूतधरां शुभाम्।।।।बोधयत्यद्य पृथिवीं तथा त्वां बोधयाम्यहम्।
సూర్యుడు చంద్రునితో కలిసి ఈ రోజు సమస్తభూతధారిణి శుభమైన భూమిని యథా జాగృతం చేస్తాడో, అలాగే నేనూ నిన్ను జాగృతం చేస్తున్నాను।
Verse 51
उत्तिष्ठाशु महाराज कृतकौतुकमङ्गलः।।।।विराजमानो वपुषा मेरोरिव दिवाकरः।
త్వరగా లేచెదవు, ఓ మహారాజా! మంగళకర కౌతుకక్రియలతో అలంకృతుడై, మేరు పర్వతంపై సూర్యునివలె నీ వపుస్సుతో విరాజిల్లుము।
Verse 52
सोमसूर्यौ च काकुत्स्थ शिववैश्रवणावपि।।।।वरुणश्चाग्निरिन्द्रश्च विजयं प्रदिशन्तु ते।
ఓ కాకుత్స్థవంశజా! సోముడు, సూర్యుడు, శివుడు, వైశ్రవణుడు, అలాగే వరుణుడు, అగ్ని, ఇంద్రుడు—ఇవన్నీ నీకు విజయాన్ని ప్రసాదించుగాక।
Verse 53
गता भगवती रात्रिः कृतं कृत्यमिदं तव।।।।बुद्ध्यस्व नृपशार्दूल कुरु कार्यमनन्तरम्।उदतिष्ठत रामस्य समग्रमभिषेचनम्।।।।
భగవతీ రాత్రి గడిచిపోయింది; ఇంతవరకు నీకు చేయవలసిన కర్తవ్యం సంపూర్ణమైంది॥
Verse 54
गता भगवती रात्रिः कृतं कृत्यमिदं तव।।2.14.53।।बुद्ध्यस्व नृपशार्दूल कुरु कार्यमनन्तरम्। उदतिष्ठत रामस्य समग्रमभिषेचनम्।।2.14.54।।
హే నృపశార్దూలా! సంకల్పంతో మేల్కొని తదుపరి కార్యాన్ని చేయుము; రాముని అభిషేకానికి సమస్త ఏర్పాట్లు సంపూర్ణంగా సిద్ధమయ్యాయి॥
Verse 55
पौरजानापदैश्चापि नैगमैश्च कृताञ्जलिः।स्वयं वशिष्ठो भगवान्ब्राह्मणै स्सह तिष्ठति।।।।
పౌరులు, జనపదవాసులు, వైశ్యులూ కృతాంజలులై నిలిచియున్నారు; స్వయంగా పూజ్యుడు వశిష్ఠ భగవానుడు బ్రాహ్మణులతో కలిసి అక్కడే ఉన్నాడు॥
Verse 56
क्षिप्रमाज्ञाप्यतां राजन्राघवस्याभिषेचनम्।यथा ह्यपालाः पशवो यथा सेना ह्यनायका।।।।यथा चन्द्रं विना रात्रिर्यथा गावो विना वृषम्।एवं हि भविता राष्ट्रं यत्र राजा न दृश्यते।।।।
హే రాజా! రాఘవుని అభిషేకాన్ని ఆలస్యం లేకుండా ఆజ్ఞాపించుము; కాపరి లేని పశువులవలె, నాయకుడు లేని సేనవలె అవ్యవస్థ కలుగుతుంది॥
Verse 57
क्षिप्रमाज्ञाप्यतां राजन्राघवस्याभिषेचनम्। यथा ह्यपालाः पशवो यथा सेना ह्यनायका।।2.14.56।।यथा चन्द्रं विना रात्रिर्यथा गावो विना वृषम्। एवं हि भविता राष्ट्रं यत्र राजा न दृश्यते।।2.14.57।।
చంద్రుడు లేని రాత్రిలాగా, వృషభుడు లేని గోవుల్లాగా, రాజు కనబడని చోట రాజ్యం శూన్యప్రాయమైపోతుంది॥
Verse 58
इति तस्य वच श्शृत्वा सान्त्वपूर्वमिवार्थवत्।अभ्यकीर्यत शोकेन भूय एव महीपतिः।।।।
అర్థవంతమైన, సాంత్వనాభావంతో పలికినట్లున్న ఆ మాటలు విని భూపతి రాజు మరల శోకంలో మునిగిపోయాడు।
Verse 59
तत स्सराजा तं सूतं सन्नहर्ष स्सुतं प्रति।शोकरक्तेक्षण श्श्रीमानुद्वीक्ष्योवाच धार्मिकः।।।।वाक्यैस्तु खलु मर्माणि मम भूयो निकृन्तसि।
అప్పుడు ధర్మాత్ముడైన, శ్రీమంతుడైన రాజు—కుమారుని తలచి ఆనందరహితుడై, శోకంతో ఎర్రబడిన కన్నులతో—సారథిని పైకి చూచి ఇలా అన్నాడు: “నీ మాటలతో నీవు నా మర్మాలను మరల మరల చీల్చుతున్నావు.”
Verse 60
सुमन्त्रः करुणं श्रुत्वा दृष्ट्वा दीनं च पार्थिवम्।प्रगृहीताञ्जलिः किञ्चित्तस्माद्देशादपाक्रमत्।।।।
రాజు పలికిన కరుణ వాక్యాలు విని, ఆయనను దీనస్థితిలో చూచి, సుమంత్రుడు అంజలి పట్టి ఆ స్థలమునుండి కొద్దిగా వెనక్కి తగ్గాడు।
Verse 61
यदा वक्तुं स्वयं दैन्यान्न शशाक महीपतिः।।।।तदा सुमन्त्रं मन्त्रज्ञा कैकेयी प्रत्युवाच ह।
దీనతవల్ల భూపతి రాజు స్వయంగా పలకలేకపోయినప్పుడు, మంత్రనిపుణురాలైన కైకేయి సుమంత్రునికి ప్రత్యుత్తరం చెప్పింది।
Verse 62
सुमन्त्र राजा रजनीं रामहर्षसमुत्सुकः।।।।प्रजागरपरिश्रान्तो निद्राया वशमुपेयिवान्।
హే సుమంత్రా! రామాభిషేక హర్షంతో ఉత్సుకుడైన రాజు రాత్రంతా మేల్కొని ఉన్నాడు; మేల్కొనుటవల్ల అలసిపోయి ఇప్పుడు నిద్రాధీనుడయ్యాడు।
Verse 63
तद्गच्छ त्वरितं सूत राजपुत्रं यशस्विनम्।।।।राममानय भद्रं ते नात्र कार्या विचारणा।
కాబట్టి, హే సారథీ! త్వరగా వెళ్లి యశస్వి రాజకుమారుడు రాముణ్ణి ఇక్కడికి తీసుకురా. నీకు మంగళం కలుగుగాక; ఇందులో ఏ మాత్రం సందేహం అవసరం లేదు।
Verse 64
स मन्यमानः कल्याणं हृदयेन ननन्द च।।।।निर्जगाम च सम्प्रीत्या त्वरितो राजशासनात्।
హృదయంలో మంగళకార్యం జరుగబోతుందని భావించి అతడు ఆనందించాడు; రాజాజ్ఞ పొందగానే సంతోషంతో వెంటనే బయలుదేరాడు।
Verse 65
सुमन्त्रश्चिन्तयामास त्वरितं चोदितस्तया।।।।व्यक्तं रामोऽभिषेकार्थमिहायास्यति धर्मवित्।
ఆమె త్వరగా ప్రేరేపించగా సుమంత్రుడు ఆలోచించాడు—“ధర్మవేత్త రాముడు అభిషేకార్థం నిశ్చయంగా ఇక్కడికి వస్తాడు।”
Verse 66
इति सूतो मतिं कृत्वा हर्षेण महताऽऽवृतः।।।।निर्जगाम महाबाहो राघवस्य दिदृक्षया।
ఇలా నిర్ణయించుకొని ఆ సారథి మహా హర్షంతో నిండిపోయాడు; మహాబాహు రాఘవుని దర్శించాలనే తపనతో బయటికి వెళ్లాడు।
Verse 67
सागरह्रदसङ्काशात्सुमन्त्रोऽन्तःपुराच्छुभात्।।।।निष्क्रम्य जनसम्बाधं ददर्श द्वारमग्रतः।
సుమంత్రుడు శుభమైన అంతఃపురం నుండి—సముద్రహ్రదంలా గంభీరమైనదానినుండి—బయటికి వచ్చి, జనసమూహంతో కిటకిటలాడుతున్న ద్వారాన్ని ముందర చూచెను।
Verse 68
ततः पुरस्तात्सहसा विनिर्गतो महीपतीन्द्वारगतो विलोकयन्।ददर्श पौरान्विविधान्महाधना नुपस्थितान्द्वारमुपेत्य विष्ठितान्।।।।
అనంతరం అతడు అకస్మాత్తుగా ముందుకు వెళ్లి ద్వారాన్ని చేరి చుట్టూ పరిశీలించగా, అక్కడ ద్వారమునకు ముందే వచ్చి, ద్వారాన్ని చేరి నిలిచిన రాజులను మరియు వివిధ రకాల మహాధనులైన నగరవాసులను చూచెను।
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether Daśaratha may retract a promised boon when its fulfillment destroys his dearest intention (Rāma’s coronation). The sarga frames the promise as a binding ‘pāśa’ (noose) of satya-dharma, making withdrawal ethically illegitimate despite catastrophic personal consequences.
The chapter teaches that truth and vow-keeping are treated as foundational to dharma and political legitimacy; even the ocean is metaphorically constrained by its boundary in obedience to truth (2.14.6–7). The narrative also warns how rhetorical coercion can weaponize dharma-language to compel outcomes.
Ayodhyā is presented as a ritually prepared civic space—streets sprinkled and decorated, markets thriving, incense and sandal fragrance pervasive—while the coronation is timed to the Pushya-star conjunction. Ritual materials (Ganga water, udumbara seat, throne, fans, umbrella, fire, kuśa grass) function as cultural markers of royal consecration.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.