Valmiki Ramayana 2.111.17 — Ayodhya Kanda, Sarga 111, Shloka 17

अयोध्याकाण्डे एकादशोत्तरशततमः सर्गः

Sarga 111: Counsel on Gurus, Parental Debt, and Bharata’s Protest

Devanagari script

ब्राह्मणो ह्येकपार्श्वेन नरान्रोद्धुमिहार्हति।न तु मूर्धाभिषिक्तानां विधिः प्रत्युपवेशने।।।।

Transliteration

brāhmaṇo hy ekapārśvena narān roddhum ihārhati | na tu mūrdhābhiṣiktānāṃ vidhiḥ pratyupaveśane ||

Translation

ఈ లోకంలో బ్రాహ్మణుడు మాత్రమే ఒక పక్కకు పడుకొని ఈ విధంగా ఇతరులను ఆపగల అధికారిగా భావించబడతాడు; కానీ రాజ్యాభిషిక్తునికి పడుకొని నిరసన చేయుటకు శాస్త్రసమ్మత విధానం లేదు.

Word by Word

• ब्राह्मणः: a brahmin
• ब्राह्मणः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ब्राह्मण (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• हि: indeed
• हि: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: अव्यय; निश्चय/हेत्वर्थक

• एकपार्श्वेन: lying on one side
• एकपार्श्वेन: Sambandha (सम्बन्ध/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: एक (प्रातिपदिक) + पार्श्व (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययीभाव-समासः; तृतीया-एकवचनरूपेण क्रियाविशेषण (instrumental adverb: on one side)

• नरान्: men
• नरान्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: नर (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन

• रोद्धुम्: to restrain, to block
• रोद्धुम्: Prayojana (प्रयोजन/तुमर्थ)
• Type: Verb
• Root: रुध् (धातु) तुमुन् (कृदन्त)
• Form: तुमुनन्त (infinitive), “to restrain/prevent”

• इह: here, in this world
• इह: Adhikarana (अधिकरण/देश)
• Type: Indeclinable
• Root: इह (अव्यय)
• Form: देशवाचक-अव्यय

• अर्हति: is entitled/able
• अर्हति: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अर्ह् (धातु)
• Form: लट् (वर्तमान), परस्मैपदम्, प्रथमपुरुष, एकवचन

• न: not
• न: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेधार्थक-अव्यय

• तु: but
• तु: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; विरोधार्थक

• मूर्धा-अभिषिक्तानाम्: of the anointed (kings)
• मूर्धा-अभिषिक्तानाम्: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: मूर्धन् (प्रातिपदिक) + अभिषिक्त (कृदन्त)
• Form: पुल्लिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन; तत्पुरुषः—मूर्ध्नि अभिषिक्ताः (anointed on the head; i.e., kings)

• विधिः: rule, tradition
• विधिः: Karta (कर्ता; अस्ति-लोपे)
• Type: Noun
• Root: विधि (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• प्रत्युपवेशने: in (such) protest-sitting/lying down
• प्रत्युपवेशने: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: प्रति + उप + विश् (धातु) + ल्युट्/अन (प्रातिपदिक: उपवेशन)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (अधिकरण), एकवचन; “in the act of sitting/lying in protest”

Context

A brahmin alone is competent in this world to prevent a person by lying down on one side (in front of him). One who is anointed king is not permitted by (scriptural) tradition to squat in protest.

Characters & Entities

• Rama
• Bharata
• brahmin (brāhmaṇa)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is role-sensitive: Rama argues that methods acceptable to one social/religious role (a brahmin’s censure) are not automatically appropriate for a king, who must embody rājadharma and restraint.

What is the narrative situation?

Rama rebukes Bharata’s tactic, stating it violates the proper code for an anointed ruler.

Which character virtue is emphasized?

Rama’s commitment to maryādā (propriety)—he defends ethical process, not just outcomes.