Sarga 111

Verse 1

वसिष्ठस्तु तदा राममुक्त्वा राजपुरोहितः।अब्रवीद्धर्मसंयुक्तं पुनरेवापरं वचः।।।।

అప్పుడు రాజపురోహితుడైన వశిష్ఠుడు రాముని ఉద్దేశించి, ధర్మసంయుక్తమైన మరొక వాక్యాన్ని మళ్లీ పలికెను।

Verse 2

पुरुषस्येह जातस्य भवन्ति गुरवस्त्रयः।आचार्यश्चैव काकुत्स्थ पिता माता च राघव।।।।

హే కాకుత్స్థా, హే రాఘవా! ఈ లోకంలో జన్మించిన ప్రతి మనిషికి మూడు గురువులు ఉంటారు— ఆచార్యుడు, తండ్రి, తల్లి.

Verse 3

पिता ह्येवं जनयति पुरुषं पुरुषर्षभ।प्रज्ञां ददाति चाचार्यस्तस्मात्स गुरुरुच्यते।।।।

హే పురుషర్షభా! తండ్రి ఈ విధంగా కేవలం దేహధారిని జన్మింపజేస్తాడు; కాని ఆచార్యుడు ప్రజ్ఞను ప్రసాదిస్తాడు—అందుకే ఆయన ‘గురు’ అని పిలువబడతాడు॥

Verse 4

सोऽहं ते पितुराचार्यस्तव चैव परन्तप।मम त्वं वचनं कुर्वन्नातिवर्तेस्सतां गतिम्।।।।

హే పరంతపా! నేను నీ తండ్రికీ ఆచార్యుడను, నీకూ ఆచార్యుడనే. నా వచనాన్ని అనుసరించితే సజ్జనుల మార్గాన్ని నీవు అతిక్రమించవు॥

Verse 5

इमा हि ते परिषद श्श्रेणयश्च द्विजास्तथा।एषु तात चरन्धर्मं नातिवर्ते: स‌तां गतिम्।।।।

ఇవి నీ స్వంతవే—ఈ పరిషత్, ఈ శ్రేణులు, ద్విజులూ. తాతా, వీరి పట్ల ధర్మాన్ని ఆచరిస్తే నీవు సత్పురుషుల మార్గాన్ని అతిక్రమించవు.

Verse 6

वृद्धाया धर्मशीलाया मातुर्नार्हस्यवर्तितुम्।अस्या हि वचनं कुर्वन्नातिवर्तेस्सतां गतिम्।।।।

ఆమె నీ వృద్ధ మాత, ధర్మశీల; ఆమె సేవను విస్మరించడం నీకు తగదు. ఆమె వచనాన్ని నెరవేర్చితే నీవు సత్పురుషుల మార్గం నుండి తొలగవు.

Verse 7

भरतस्य वचः कुर्वन्याचमानस्य राघव।आत्मानं नातिवर्तेस्त्वं सत्यधर्मपराक्रम।।।।

హే రాఘవా, వేడుకొనే భరతుని మాటను నీవు అనుసరిస్తే నీ అంతరాత్మను అతిక్రమించవు—సత్యధర్మాలలో పరాక్రమశాలివి నీవు.

Verse 8

एवं मधुरमुक्तस्सन् गुरुणा राघवस्स्वयम्।प्रत्युवाच समासीनं वसिष्ठं पुरुषर्षभः।।।।

గురువు మధుర వచనాలతో ఇలా సంబోధించబడిన రాఘవుడు, పురుషోత్తముడై, సమీపంలో ఆసీనుడైన వశిష్ఠునికి తానే ప్రత్యుత్తరం చెప్పెను.

Verse 9

यन्मातापितरौ वृत्तं तनये कुरुत: स‌दा।न सुप्रतिकरं तत् तु मात्रा पित्रा च यत्कृतम्।।।।यथाशक्ति प्रदानेन स्वापनोच्छादनेन च।नित्यं च प्रियवादेन तथा संवर्धनेन च।।।।

తల్లిదండ్రులు సంతానానికి ఎల్లప్పుడూ చేసే సంరక్షణకు తగిన ప్రతిఫలం సులభం కాదు; తల్లి, తండ్రి చేసిన ఉపకారాన్ని పూర్తిగా తీర్చడం దుష్కరం. తమ శక్తి మేరకు పోషణ ఇవ్వడం, నిద్రపుచ్చడం మరియు వస్త్రాలతో కప్పడం, నిత్యం మధుర వచనాలు పలకడం, అలాగే పెంచి పెద్ద చేయడం—ఇవి అన్నీ అపార ఋణమే.

Verse 10

यन्मातापितरौ वृत्तं तनये कुरुतस्सदा।न सुप्रतिकरं तत्तु मात्रा पित्रा च यत्कृतम्।।2.111.9।।यथाशक्तिप्रदानेन स्वापनोच्छादनेन च।नित्यं च प्रियवादेन तथा संवर्धनेन च।।2.111.10।।

తల్లిదండ్రులు తమ కుమారుని పట్ల ఎల్లప్పుడూ చేసే సంరక్షణ—సామర్థ్యానుసారం దానం చేయుట, నిద్రపుచ్చుట మరియు వస్త్రాలతో కప్పుట, నిత్యం మృదువచనములు పలుకుట, అలాగే పెంచి పోషించుట—తల్లి తండ్రులు చేసిన ఆ ఉపకారము సులభముగా ప్రతిఫలింపజేయలేనిది।

Verse 11

स हि राजा जनयिता पिता दशरथो मम।आज्ञातं यन्मया तस्य न तन्मिथ्या भविष्यति।।।।

ఆ రాజు దశరథుడే నా జనక తండ్రి; ఆయనకు నేను చేసిన ప్రతిజ్ఞ ఎప్పటికీ అసత్యమగదు।

Verse 12

एवमुक्तस्तु रामेण भरतः प्रत्यनन्तरम्।उवाच परमोदारस्सूतं परमदुर्मनाः।।।।

రాముడు ఇలా చెప్పగా, పరమోదారుడైన భరతుడు శోకంతో వ్యాకులుడై, దగ్గర నిలిచిన సారథితో వెంటనే పలికెను।

Verse 13

इह मे स्थण्डिले शीघ्रं कुशानास्तर सारथे।आर्यं प्रत्युपवेक्ष्यामि यावन्मे न प्रसीदति।।।।

హే సారథీ, ఇక్కడ ఈ బోసిన నేలపై త్వరగా కుశగడ్డి పరచుము. నా ఆర్య జ్యేష్ఠ భ్రాత ప్రసన్నుడగు వరకు నేను ఇక్కడే ధర్నాగా పడి వేచియుందును।

Verse 14

अनाहारो निरालोको धनहीनो यथा द्विजः।शेष्ये पुरस्ताच्छालाया यावन्न प्रतियास्यति।।।।

నేను ఉపవాసముండి, వెలుగును దూరం చేసుకొని, ధనహీనుడైన బ్రాహ్మణునివలె, ఆయన తిరిగి రావడానికి ఒప్పుకొనువరకు గుడిసె ముందే పడి ఉంటాను।

Verse 15

स तु राममवेक्षन्तं सुमन्त्रं पेक्ष्य दुर्मनाः।कुशोत्तरमुपस्थाप्य भूमावेवाऽस्तरत्स्वयम्।।।।

హృదయం కలత చెందిన భరతుడు, రాముని ఆజ్ఞ కోసం సుమంత్రుడు ఆయనవైపు చూస్తున్నాడని గమనించి, తానే కుశాసనం తెచ్చి నేలపై పరచెను।

Verse 16

तमुवाच महातेजा रामो राजर्षिसत्तमः।किं मां भरत कुर्वाणं तात प्रत्युपवेक्ष्यसि।।।।

మహాతేజస్సుగల, రాజర్షులలో శ్రేష్ఠుడైన శ్రీరాముడు అతనితో అన్నాడు— “తాత భరతా, నేను ఏ తప్పు చేశానని నా దారిని ఆపేందుకు నన్ను ఎదిరించి ఇక్కడ పడుకొని ఉన్నావు?”

Verse 17

ब्राह्मणो ह्येकपार्श्वेन नरान्रोद्धुमिहार्हति।न तु मूर्धाभिषिक्तानां विधिः प्रत्युपवेशने।।।।

ఈ లోకంలో బ్రాహ్మణుడు మాత్రమే ఒక పక్కకు పడుకొని ఈ విధంగా ఇతరులను ఆపగల అధికారిగా భావించబడతాడు; కానీ రాజ్యాభిషిక్తునికి పడుకొని నిరసన చేయుటకు శాస్త్రసమ్మత విధానం లేదు.

Verse 18

उत्तिष्ठ नरशार्दूल हित्वैतद्दारुणं व्रतम्।पुरवर्यामितः क्षिप्रमयोध्यां याहि राघव।।।।

లేచెయ్యి, నరశార్దూలా! ఈ దారుణ వ్రతాన్ని విడిచిపెట్టు. ఇక్కడి నుంచి త్వరగా శ్రేష్ఠ నగరమైన అయోధ్యకు వెళ్లు, ఓ రాఘవా.

Verse 19

आसीनस्त्वेव भरतः पौरजानपदं जनम्।उवाच सर्वतः प्रेक्ष्य किमार्यं नानुशासथ।।।।

భరతుడు అలాగే కూర్చుని, పట్టణవాసులు మరియు జనపదవాసులను చుట్టూ చూచి అన్నాడు— “మీరు నా ఆర్య అన్నకు ఎందుకు ఉపదేశం చేయడం లేదు?”

Verse 20

ते तदोचुर्महात्मानं पौरजानपदा जनाः।काकुत्स्थमभिजानीमः सम्यग् वदति राघवः।।।।

అప్పుడు పట్టణవాసులు, జనపదవాసులు మహాత్ముడైన భరతునితో అన్నారు— “మేము కాకుత్స్థుడు (శ్రీరాముడు)ను సరిగ్గా తెలుసుకొన్నాము; రాఘవుడు చెప్పిన మాట యథార్థమే.”

Verse 21

एषोऽपि हि महाभागः पितुर्वचसि तिष्ठति।अत एव न शक्ताः स्मो व्यावर्तयितुमञ्जसा।।।।

ఈ మహాభాగ్యుడూ తండ్రి ఆజ్ఞలో దృఢంగా నిలిచియున్నాడు; అందువల్ల మేము ఆయనను త్వరగా గానీ సులభంగా గానీ తిరిగి మళ్లించలేము।

Verse 22

तेषामाज्ञाय वचनं रामो वचनमब्रवीत्।एवं निबोध वचनं सुहृदां धर्मचक्षुषाम्।।।।

వారి మాటను గ్రహించిన రాముడు పలికెను— “ఇప్పుడు వినుడి; ధర్మదృష్టి గల మా హితైషి సుహృదుల ఉపదేశవాక్యము ఇది।”

Verse 23

एतच्चैवोभयं श्रुत्वा सम्यक्सम्पश्य राघव।उत्तिष्ठ त्वं महाबाहो मां च स्पृश तथोदकम्।।।।

“ఇరుపక్షాల మాటలు విని సరిగా విచారించు, ఓ రాఘవ. లేచెడు, ఓ మహాబాహూ; నన్ను స్పృశించు, తరువాత జలాన్ని స్పృశించి ఆచమనం చేయు।”

Verse 24

अथोत्थाय जलंस्पृष्ट्वा भरतो वाक्यमब्रवीत्।श्रुण्वन्तु मे परिषदो मन्त्रिण श्श्रेणयस्तथा।।।।

అప్పుడు భరతుడు లేచి జలాన్ని స్పృశించి (శుద్ధి చేసుకొని) పలికెను— “పరిషత్తు నా మాట వినుగాక— మంత్రులు, శ్రేణి నాయకులూ అలాగే।”

Verse 25

न याचे पितरं राज्यं नानुशासामि मातरम्।आर्यं परमधर्मज्ञं नानुजानामि राघवम्।।।।

నేను రాజ్యముకోసం తండ్రిని యాచించలేదు; తల్లిని కూడా దానికై ఒత్తిడి చేయలేదు. ఆర్యుడైన, పరమధర్మజ్ఞుడైన రాఘవుని వనవాసానికి నేను సమ్మతి ఇవ్వలేదు॥

Verse 26

यदित्ववश्यं वस्तव्यं कर्तव्यं च पितुर्वचः।अहमेव निवत्स्यामि चतुर्दश समा वने।।।।

వనవాసం నిజంగా తప్పనిసరిగా ఉండి, తండ్రి వాక్యాన్ని నెరవేర్చవలసి ఉంటే, నేను స్వయంగా పద్నాలుగు సంవత్సరాలు అడవిలో నివసిస్తాను॥

Verse 27

धर्मात्मा तस्य तथ्येन भ्रातुर्वाक्येन विस्मितः।उवाच राम स्सम्प्रेक्ष्य पौरजानपदं जनम्।।।।

ధర్మాత్ముడైన రాముడు తన సోదరుని మాటల సత్యతకు ఆశ్చర్యపోయాడు. పౌరులనూ జనపదవాసులనూ చూచి వారిని ఉద్దేశించి పలికాడు॥

Verse 28

विक्रीतमाहितं क्रीतं यत्पित्रा जीवता मम।न तल्लोपयितुं शक्यं मया वा भरतेन वा।।।।

నా తండ్రి జీవించి ఉండగా ఏదైనా అమ్మినదైనా, తాకట్టు పెట్టినదైనా, కొనుగోలు చేసినదైనా—దానిని నేను గానీ భరతుడు గానీ రద్దు చేయలేము॥

Verse 29

उपधिर्न मया कार्यो वनवासे जुगुप्सितः।युक्तमुक्तं च कैकेय्या पित्रा मे सुकृतं कृतम्।।।।

వనవాసంలో నా స్థానంలో మరొకరిని ‘ప్రతినిధి’గా పెట్టడం నాకు లజ్జాకరం; అలా చేయరాదు. కైకేయి యుక్తమైనదే చెప్పింది, నా తండ్రి ధర్మసమ్మతమైన కార్యమే చేశాడు॥

Verse 30

जानामि भरतं क्षान्तं गुरुसत्कारकारिणम्।सर्वमेवात्र कल्याणं सत्यसन्धे महात्मनि।।।।

నేను భరతుని తెలుసు—అతడు క్షమాశీలుడు, గురుజనులను సత్కరించేవాడు. సత్యసంధుడైన ఆ మహాత్మునికి ఇక్కడ అన్నీ నిశ్చయంగా మంగళకరమవుతాయి॥

Verse 31

अनेन धर्मशीलेन वनात्प्रत्यागतः पुनः।भ्रात्रा सह भविष्यामि पृथिव्याः पतिरुत्तमः।।।।

ఈ ధర్మశీలుడైన సోదరునితో కలిసి, వనమునుండి మళ్లీ తిరిగి వచ్చినప్పుడు, నేను ఈ భూమికి ఉత్తమాధిపతిని అవుతాను॥

Verse 32

वृतो हि राजा कैकेय्या मया तद्वचनं कृतम्।अनृतान्मोचयानेन पितरं तं महीपतिम्।।।।

కైకేయి వలన రాజు బలవంతపెట్టబడ్డాడు; నేను ఆ వచనాన్ని నెరవేర్చాను. కనుక ఈ కార్యం ద్వారా మన తండ్రి అయిన ఆ భూపతిని అసత్యకలంకం నుండి విముక్తుడిని చేయండి॥