Sarga 109

Verse 1

जाबालेस्तु वचश्श्रुत्वा राम स्सत्यात्मनां वरः।उवाच परया भक्त्या स्वबुद्ध्या चाविपन्नया।।2.109.1।।

జాబాలి మాటలు విని, సత్యాత్ములలో శ్రేష్ఠుడైన శ్రీరాముడు పరమ భక్తి-గౌరవంతో, తన అవిపన్నమైన బుద్ధి ప్రకారం ప్రత్యుత్తరం పలికెను॥

Verse 2

भवान्मे प्रियकामार्थं वचनं यदिहोक्तवान्।अकार्यं कार्यसङ्काशमपथ्यं पथ्यसम्मतम्।।2.109.2।।

నన్ను సంతోషపెట్టాలనే ఉద్దేశంతో మీరు ఇక్కడ చెప్పిన మాట బయటకు ధర్మకార్యంలా కనిపించినా, నిజానికి అది చేయరానిది; హితమని చెప్పబడినా అది అహితకరమే.

Verse 3

निर्मर्यादस्तु पुरुषः पापाचारसमन्वितः।मानं न लभते सत्सु भिन्नचारित्रदर्शनः।।2.109.3।।

మర్యాదలను లంఘించి పాపాచారంతో కూడి, సజ్జనులకు విరుద్ధమైన స్వభావదృష్టి కలిగిన పురుషుడు—సత్పురుషులలో గౌరవాన్ని పొందడు।

Verse 4

कुलीनमकुलीनं वा वीरं पुरुषमानिनम्।चारित्रमेव व्याख्याति शुचिं वा यदि वाऽशुचिम्।।2.109.4।।

మనిషి కులీనుడైనా అకులీనుడైనా, నిజంగా వీరుడైనా కేవలం పురుషాభిమానమున్నవాడైనా, శుచియైనా అశుచియైనా—ఇవన్నీ అతని చారిత్ర్యమే వెల్లడిస్తుంది।

Verse 5

अनार्यस्त्वार्यसङ्काश श्शौचाद्दीनस्ताथाऽशुचिः।लक्षण्यवदलक्षण्यो दुश्शीलश्शीलवानिव।।2.109.5।।अधर्मं धर्मवेशेण यदीमं लोकसङ्कुरम्।अभिपत्स्ये शुभं हित्वा क्रियाविधिविवर्जितम्।।2.109.6।।कश्चेतयानः पुरुषः कार्याकार्यविचक्षणः।बहुमंस्यति मां लोके दुर्वृत्तं लोकदूषणम्।।2.109.7।।

నేను అనార్యుడై ఉండి కూడా ఆర్యుడిలా కనిపిస్తే; శౌచం లేనివాడై ఉండి కూడా శుచివాడిలా అనిపిస్తే; లక్షణహీనుడై ఉండి కూడా లక్షణవంతుడిలా తోచితే; దుశ్శీలుడై ఉండి కూడా శీలవంతుడిలా నటిస్తే—

Verse 6

अनार्यस्त्वार्यसङ्काश श्शौचाद्दीनस्ताथाऽशुचिः।लक्षण्यवदलक्षण्यो दुश्शीलश्शीलवानिव।।2.109.5।।अधर्मं धर्मवेशेण यदीमं लोकसङ्कुरम्।अभिपत्स्ये शुभं हित्वा क्रियाविधिविवर्जितम्।।2.109.6।।कश्चेतयानः पुरुषः कार्याकार्यविचक्षणः।बहुमंस्यति मां लोके दुर्वृत्तं लोकदूषणम्।।2.109.7।।

మరియు నేను శుభాన్ని విడిచి, ధర్మవేషంలో దాగిన అధర్మాన్ని ఆశ్రయిస్తే—అది లోకంలో కలవరాన్ని కలిగించేది, విధినిర్దిష్ట క్రియాచారాలను విస్మరించేది—

Verse 7

अनार्यस्त्वार्यसङ्काश श्शौचाद्दीनस्ताथाऽशुचिः।लक्षण्यवदलक्षण्यो दुश्शीलश्शीलवानिव।।2.109.5।।अधर्मं धर्मवेशेण यदीमं लोकसङ्कुरम्।अभिपत्स्ये शुभं हित्वा क्रियाविधिविवर्जितम्।।2.109.6।।कश्चेतयानः पुरुषः कार्याकार्यविचक्षणः।बहुमंस्यति मां लोके दुर्वृत्तं लोकदूषणम्।।2.109.7।।

అప్పుడు కార్యం-అకార్యం విచారించగల వివేకవంతుడైన ఏ పురుషుడు, నేను దుర్వృత్తుడై లోకదూషణమైపోతే, లోకంలో నన్ను గౌరవిస్తాడు?

Verse 8

कस्य दास्याम्यहं वृत्तं केन वा स्वर्गमाप्नुयाम्।आनया वर्तमानो हि वृत्त्या हीनप्रतिज्ञया।।2.109.8।।

ఈ విధమైన జీవనాచారంలో ఉండి నేను ప్రతిజ్ఞను భంగం చేస్తే, నేను ఎవరికీ సద్వృత్తిని బోధించగలను? ఏ మార్గంతో స్వర్గాన్ని పొందగలను?

Verse 9

कामवृत्तस्त्वयं लोकः कृत्स्न स्समुपवर्तते।यद्वृत्ता स्सन्ति राजानस्तद्वृत्ता स्सन्ति हि प्रजाः।।2.109.9।।

ఈ సమస్త లోకం తన తన కోరికల ప్రవృత్తి ప్రకారమే నడుస్తుంది. రాజులు ఏ విధంగా ప్రవర్తిస్తారో, ప్రజలూ అదే విధంగా ప్రవర్తిస్తారు॥

Verse 10

सत्यमेवानृशंसं च राजवृत्तं सनातनम्।तस्मात्सत्यात्मकं राज्यं सत्ये लोकः प्रतिष्ठितः।।2.109.10।।

సత్యమూ అనృశంసతా (నిర్దయతలేని కరుణ) రాజధర్మానికి సనాతనమైన ఆచారం. అందుచేత రాజ్యం సత్యాధారంగా ఉండాలి; సత్యమునే లోకం స్థిరపడింది॥

Verse 11

ऋषयश्चैव देवाश्च सत्यमेव हि मेनिरे।सत्यवादी हि लोकेऽस्मिन्परमं गच्छति क्षयम्।।2.109.11।।

ఋషులూ దేవతలూ సత్యాన్నే పరమమని భావించారు. ఈ లోకంలో సత్యవాది పరమ పదాన్ని పొందుతాడు॥

Verse 12

उद्विजन्ते यथा सर्पान्नरादनृतवादिनः।धर्म स्सत्यं परो लोके मूलं स्वर्गस्य चोच्यते।।2.109.12।।

మనుష్యులు పామును చూసి ఎలా వెనుదిరుగుతారో, అట్లే అసత్యం పలికే వానిని చూసి కూడా దూరంగా తొలగిపోతారు। ఈ లోకంలో సత్యమే పరమ ధర్మము; సత్యమే స్వర్గానికి మూలమని చెప్పబడింది॥

Verse 13

सत्यमेवेश्वरो लोके सत्यं पद्माश्रिता सदा।सत्यमूलानि सर्वाणि सत्यान्नास्ति परं पदम्।।2.109.13।।

ఈ లోకంలో సత్యమే ఈశ్వరుడు; పద్మా (లక్ష్మీ) సదా సత్యంలోనే ఆశ్రయించియుంటుంది। సమస్తమునకు మూలం సత్యమే; సత్యమును మించిన పరమపదం లేదు॥

Verse 14

दत्तमिष्टं हुतं चैव तप्तानि च तपांसि च।वेदा स्सत्यप्रतिष्ठाना स्तस्मात्सत्यपरो भवेत्।।2.109.14।।

దానం, ఇష్టయాగం, హోమం, తపస్సు మరియు తపోచర్యలు—వేదములు కూడ—సత్యంపైనే ప్రతిష్ఠితమై ఉన్నాయి। కనుక సత్యపరుడై ఉండవలెను॥

Verse 15

एकः पालयते लोकमेकः पालयते कुलम्।मज्जत्येको हि निरय एक स्स्वर्गे महीयते।।2.109.15।।

ఒకడు లోకాన్ని కాపాడుతాడు; మరొకడు తన కులాన్నే పోషిస్తాడు। ఒకడు నరకంలో మునుగుతాడు; మరొకడు స్వర్గంలో మహిమింపబడుతాడు—ఇవి సత్యాసత్య ఫలితాలు॥

Verse 16

सोऽहं पितुर्नियोगं तु किमर्थं नानुपालये।सत्यप्रतिश्रव स्सत्यं सत्येन समयीकृतः।।2.109.16।।

నేను—సత్యప్రతిజ్ఞుడను—సత్యముచేతనే బద్ధుడను, సత్యములోనే స్థిరుడను। అట్లయితే తండ్రి ఆజ్ఞను నేను ఎందుకు అనుసరించకూడదు?॥

Verse 17

नैव लोभान्न मोहाद्वा न ह्यज्ञानात्तमोऽन्वितः।सेतुं सत्यस्य भेत्स्यामि गुरो स्सत्यप्रतिश्रवः।।2.109.17।।

లోభం వల్ల కాదు, మోహం వల్ల కాదు, అజ్ఞానాంధకారం వల్ల కూడా కాదు—పితృసత్యప్రతిజ్ఞను నిలబెట్టే వాడనై, సత్యసేతువును నేను ఎప్పటికీ భంగం చేయను.

Verse 18

असत्यसन्धस्य सतश्चलस्यास्थिरचेतसः।नैव देवा न पितरः प्रतीच्छन्तीति नः श्रुतम्।।2.109.18।।

అసత్యానికి బద్ధుడై, చంచలుడై, అస్తిరచిత్తుడైన వాడి అర్పణను దేవతలూ స్వీకరించరు, పితరులూ స్వీకరించరు—అని మేము విన్నాము.

Verse 19

प्रत्यगात्ममिमं धर्मं सत्यं पश्याम्यहं स्वयम्।भार स्सत्पुरुषाचीर्णस्तदर्थमभिमन्यते।।2.109.19।।

ఈ ధర్మం—సత్యం—నేనే నా అంతరాత్మగా దర్శిస్తున్నాను. సత్పురుషులు ఆచరించినదైనందున ఈ వనవాసభారమూ నాకు అర్థవంతంగా అనిపిస్తోంది.

Verse 20

क्षात्रं धर्ममहंत्यक्ष्ये ह्यधर्मं धर्मसंहितम्।क्षुद्रैर्नृशंसैर्लुब्धैश्च सेवितं पापकर्मभिः।।2.109.20।।

‘క్షాత్రధర్మం’ అని చెప్పబడినా, అది ధర్మవేషంలో ఉన్న అధర్మమే; దానిని క్షుద్రులు, క్రూరులు, లోభులు, పాపకర్ములు ఆశ్రయిస్తారు—అటువంటి ధర్మాన్ని నేను త్యజిస్తాను.

Verse 21

कायेन कुरुते पापं मनसा सम्प्रधार्य तत्। अनृतं जिह्वया चाह त्रिविधं कर्मपातकम्।।2.109.21।।

మనసులో పాపాన్ని సంకల్పించి, శరీరంతో దానిని ఆచరిస్తాడు; నాలుకతో అసత్యం పలుకుతాడు—ఇలా పాపకర్మ మూడు విధాలుగా అవుతుంది: మానసికం, కాయికం, వాచికం।

Verse 22

भूमिः कीर्तिर्यशो लक्ष्मीः पुरुषं प्रार्थयन्ति हि। सत्यं समनुवर्तने सत्यमेव भजेत तत:।।2.109.22।।

భూమి, కీర్తి, యశస్సు, లక్ష్మి—ఇవి నిజంగా పురుషునినే కోరుతాయి; కాబట్టి ఆచరణలో సత్యాన్ని అనుసరించి సత్యాన్నే ఆశ్రయించాలి।

Verse 23

श्रेष्ठं ह्यनार्यमेव स्याद्यद्भवानवधार्य माम्।आह युक्ति करैर्वाक्यैरिदं भद्रं कुरुष्व ह।।2.109.23।।

మీరు దానిని ‘శ్రేష్ఠం’ అని నిర్ణయించి, యుక్తియుక్త వాక్యాలతో ‘ఇది మంగళకరం, చేయి’ అని నన్ను ప్రేరేపించారు—అది నిజానికి అనార్యమైన, అశోభనమైన కార్యమే అవుతుంది।

Verse 24

कथं ह्यहं प्रतिज्ञाय वनवासमिमं गुरॊ:। भरतस्य करिष्यामि वचो हित्वा गुरोर्वचः।।2.109.24।।

తండ్రి-గురువు సమక్షంలో వనవాసం చేస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేసి, గురువు వచనాన్ని విడిచి నేను భరతుని మాటను ఎలా నెరవేర్చగలను?

Verse 25

स्थिरा मया प्रतिज्ञाता प्रतिज्ञा गुरुसन्निधौ।प्रहृष्यमाणा सा देवी कैकेयी चाभवत्तदा।।2.109.25।।

గురుస్వరూప తండ్రి సమక్షంలో నేను దృఢమైన ప్రతిజ్ఞ చేశాను; ఆ సమయంలో ఆ దేవి కైకేయి పరమానందంతో ఉల్లసించింది।

Verse 26

वनवासं वसन्नेव शुचिर्नियतभोजनः। मूलपुष्पफलैः पुण्यैः पित्रून् देवांश्च तर्पयन्।।2.109.26।। सन्तुष्टपञ्चवर्गोऽहं लोकयात्रां प्रवर्तये। अकुह श्श्रद्धधानस्सन्कार्याकार्यविचक्षणः।।2.109.27।।

ఈ విధంగా వనవాసంలో నివసిస్తూ, శుచిత్వంతో నియతాహారుడనై, పుణ్యమైన మూల‑పుష్ప‑ఫలాలతో పితృదేవతలను మరియు దేవతలను తర్పణచేసి తృప్తిపరచుదును।

Verse 27

वनवासं वसन्नेवं शुचिर्नियतभोजनः।मूलैः पुष्पैः फलैः पुण्यैः पित्रून् देवांश्च तर्पयन्।।2.109.26।।सन्तुष्टपञ्चवर्गोऽहं लोकयात्रां प्रवर्तये।अकुह श्श्रद्धधानस्सन्कार्याकार्यविचक्षणः।।2.109.27।।

పంచేంద్రియాలను సంతృప్తిగా ఉంచుకొని నేను జీవనయాత్రను కొనసాగించుదును—కపటరహితుడనై, శ్రద్ధావంతుడనై, కార్యం‑అకార్యం ఏదో విచక్షణతో తెలిసికొనువాడనై।

Verse 28

कर्मभूमिमां प्राप्य कर्तव्यं कर्म यच्छुभम्।अग्निर्वायुश्च सोमश्च कर्मणां फलभागिनः।।2.109.28।।

ఈ ‘కర్మభూమి’ని పొందిన తరువాత చేయవలసిన శుభకర్మను చేయవలెను; ఎందుకంటే అగ్ని, వాయు, సోములు కూడా కర్మఫలంలో భాగస్వాములు।

Verse 29

शतं क्रतूनामाहृत्य देवराट् त्रिदिवं गतः।तपांस्युग्राणि चास्थाय दिवं याता महर्षयः।।2.109.29।।

నూరు యజ్ఞాలను సంపూర్ణం చేసి దేవరాజు స్వర్గాన్ని పొందెను; అలాగే మహర్షులు కూడా ఘోర తపస్సులను ఆశ్రయించి దివ్యలోకాన్ని చేరిరి।

Verse 30

अमृष्यमाणः पुनरुग्रतेजाः निशम्य तं नास्तिकवाक्यहेतुम्।अथाब्रवीत्तं नृपतेस्तनूजो विगर्हमाणो वचनानि तस्य।।2.109.30।।

ఉగ్రతేజస్సుగల రాజకుమారుడు నాస్తిక వాక్యాలతో కప్పబడిన ఆ తర్కాన్ని విని సహించలేకపోయాడు. అప్పుడు రాజనందనుడు అతని మాటలను గర్హిస్తూ ఇలా పలికెను.

Verse 31

सत्यं च धर्मं च पराक्रमं च भूतानुकम्पां प्रियवादितां च।द्विजातिदेवातिधिपूजनं च पन्थानमाहुस्त्रिदिवस्य सन्तः।।2.109.31।।

సత్పురుషులు ఇలా చెబుతారు—సత్యం, ధర్మం, పరాక్రమం, సమస్త జీవులపై కరుణ, మధురవచనం, అలాగే ద్విజులు, దేవతలు, అతిథుల పూజ—ఇదే స్వర్గానికి దారి.

Verse 32

तेनैवमाज्ञाय यथावदर्थमेकोदयं सम्प्रतिपद्य विप्राः।धर्मं चरन्त स्सकलं यथावत्काङ्क्षन्ति लोकागममप्रमत्ताः।।2.109.32।।

కాబట్టి బ్రాహ్మణులు యథార్థార్థాన్ని సరిగ్గా గ్రహించి, ఏకైక పరమ లక్ష్యాన్ని ఆశ్రయించి, విధివిధానంగా సమస్త ధర్మాన్ని ఆచరిస్తారు; అప్రమత్తులై ఉన్నత లోకప్రాప్తిని కోరుతారు.

Verse 33

निन्दाम्यहं कर्म कृतं पितुस्तद्यस्त्वामगृह्णाद्विषमस्थबुद्धिम्। बुद्ध्याऽनयैवंविधया चरन्तं सुनास्तिकं धर्मपथादपेतम्।।2.109.33।।

నా తండ్రి చేసిన ఆ కార్యాన్ని నేను నిందిస్తున్నాను—విషమమైన, కుటిలమైన బుద్ధి గల నిన్ను ఆయన స్వీకరించాడు. ఇలాంటి బుద్ధితో తిరుగుతూ నీవు ఘోర నాస్తికుడవు, ధర్మమార్గం నుండి తొలగిపోయినవాడవు.

Verse 34

यथा हि चोर: स‌ तथा हि बुद्धस्तथागतं नास्तिकमत्र विद्धि। तस्माद्धि य: श‌ङ्क्यतमः प्रजानाम् न नास्तिकेनाभिमुखो बुध: स्यात्।।2.109.34।।

దొంగ ఎంత అనుమానాస్పదుడో, అలాగే ఈ ‘బుద్ధ’ కూడా; ఇక్కడ తథాగతుడిని నాస్తికుడిగా తెలుసుకో. కాబట్టి ప్రజలలో అత్యంత శంకనీయం అయిన నాస్తికుని వైపు పండితుడు ముఖం తిప్పకూడదు.

Verse 35

त्वत्तो जनाः पूर्वतरे  द्विजाच्श्र शुभानि कर्माणि बहूनि चक्रुः। जित्वा सदेमं च परं च लोकं तस्माव्दिजा स्व‌स्ति हुतं कृतं च।।2.109.35।।

హే ద్విజశ్రేష్ఠా! నీకంటే పూర్వకాలంలోని మహాజనులు అనేక శుభకర్మలు చేసి, ఇహలోకమును పరలోకమును రెండింటినీ పొందారు. అందుకే ద్విజులు సర్వమంగళార్థం హోమంలో ఆహుతులు సమర్పించి శుభక్రియలు ఆచరిస్తారు।

Verse 36

धर्मे रता: स‌त्पुरुषै: स‌मेतास्तेजस्विनो दानगुणप्रधानाः। अहिंसका वीतमलाश्च लोके भवन्ति पूज्या मुनयः प्रधानाः।।2.109.36।।

ధర్మంలో నిమగ్నులై, సత్పురుషుల సాంగత్యంలో ఉండి, తేజస్సుతో ప్రకాశించి, దానగుణంలో అగ్రగణ్యులై, అహింసకులై, కల్మషరహితులైన ప్రధాన మునులు ఈ లోకంలో పూజ్యులవుతారు।

Verse 37

इति ब्रुवन्तं वचनं सरोषं रामं महात्मानमदीनसत्त्वम्। उवाच पथ्यं पुनरास्तिकं च सत्यं वच: सानुनयं च विप्रः।।2.109.37।।

మహాత్ముడైన, అదీనసత్త్వుడైన రాముడు కోపంతో పలికిన మాటలను విని, ఆ విప్రుడు మళ్లీ వినయంతో కూడిన హితకరమైన, ఆస్తిక్యాన్ని సమర్థించే, సత్యానుగుణమైన వాక్యాన్ని పలికాడు।

Verse 38

न नास्तिकानां वचनं ब्रवीम्यहं न नास्तिकोऽहं न च नास्ति किञ्चन।समीक्ष्य कालं पुनरास्तिकोऽभवं भवेय काले पुनरेव नास्तिकः।।2.109.38।।

నేను నిజంగా నాస్తికుల వాదాన్ని చెప్పడం లేదు; నేను నాస్తికుడను కాదు, ఏదీ లేదని కూడా నిరాకరించను. కాలాన్ని పరిశీలించి మళ్లీ ఆస్తికుడనయ్యాను; మరొక సమయంలో పరిస్థితివశాత్తు భిన్నంగా పలకవచ్చు।

Verse 39

न चापि कालोऽय मुपागतश्शनैर्यथा मया नास्तिकवागुदीरिता।निवर्तनार्थं तव राम कारणात् प्रसादनार्थं च मयैतदीरितम्।।2.109.39।।

ఇప్పుడు క్రమంగా తగిన కాలం వచ్చింది; అందుకే నేను అప్పట్లో నాస్తికవాక్యంలా పలికాను. హే రామా! అది నీ కోసమే—నిన్ను తిరిగి మళ్లించడానికి మరియు నీ అనుగ్రహాన్ని పొందడానికి—నేను ఉచ్చరించిన మాట.