Sarga 105

Verse 1

ततः पुरुषसिंहानां वृतानां तै स्सुहृद्गणैः।शोचतामेव रजनी दुःखेन व्यत्यवर्तत।।2.105.1।।

అనంతరం సుహృద్‌గణములతో పరివృతులైన ఆ సింహసమాన పురుషులు శోకమాత్రమే చేయుచు, దుఃఖముతో రాత్రిని గడిపిరి।

Verse 2

रजन्यां सुप्रभातायां भ्रातरस्ते सुहृद्वृताः।मन्दाकिन्यां हुतं जप्यं कृत्वा राममुपागमन्।।2.105.2।।

రాత్రి శుభప్రభాతంగా మారిన వేళ, సుహృదులతో చుట్టుముట్టబడిన ఆ సోదరులు మందాకినీ నదీతీరంలో హోమం చేసి జపం ఆచరించి, అనంతరం రాముని సమీపమునకు వచ్చిరి.

Verse 3

तूष्णीं ते समुपासीना न कश्चित्किञ्चिदब्रवीत्।भरतस्तु सुहृन्मध्ये रामं वचनमब्रवीत्।।2.105.3।।

అందరూ మౌనంగా కలిసి కూర్చున్నారు; ఎవ్వరూ ఏ మాటా పలకలేదు. అయితే స్నేహితుల మధ్య భరతుడు రాముని ఉద్దేశించి ఈ వాక్యాలను పలికాడు।

Verse 4

सान्त्विता मामिका माता दत्तं राज्यमिदं मम।तद्ददामि तवैवाहं भुङ्क्ष्व राज्यमकण्टकम्।।2.105.4।।

నా తల్లి సాంత్వన పొందింది; ఈ రాజ్యం నాకు ఇవ్వబడింది. అదే రాజ్యాన్ని నేను నీకే ఇస్తున్నాను—నిర్విఘ్నంగా రాజ్యాన్ని అనుభవించు।

Verse 5

महतेवाम्बुवेगेन भिन्नस्सेतुर्जलागमे।दुरावारं त्वदन्येन राज्यखण्डमिदं महत्।।2.105.5।।

వర్షాకాలంలో మహా జలవేగంతో కట్ట తెగిపోవునట్లు, నీవు లేకుండా ఈ మహత్తర రాజ్యఖండాన్ని ఆపి నిలుపుట దుర్లభం అవుతుంది.

Verse 6

गतिं खर इवाश्वस्य तार्क्ष्यस्येव पतत्रिणः।अनुगन्तुं न शक्तिर्मे गतिं तव महीपते।।2.105.6।।

హే భూపతీ! గాడిద గుర్రపు గమనాన్ని అనుసరించలేనట్లు, పక్షి తార్క్ష్యుడు (గరుడుడు) గమనాన్ని అందుకోలేనట్లు, నీ గమనాన్ని అనుసరించుటకు నాకు శక్తి లేదు.

Verse 7

सुजीवं नित्यशस्तस्य यः परैरुपजीव्यते।राम तेन तु दुर्जीवं यः परानुपजीवति।।2.105.7।।

హే రామా! ఎవరిపై ఇతరులు నిత్యం ఆధారపడతారో వారి జీవితం సుఖమయం; కాని ఎవడు తానే ఇతరులపై ఆధారపడి జీవించునో అతని జీవితం దుర్భరమవుతుంది.

Verse 8

यथा तु रोपितो वृक्षः पुरुषेण विवर्धितः।ह्रस्वकेण दुरारोहो रूढस्कन्धो महाद्रुमः।।2.105.8।।स यदा पुष्पितो भूत्वा फलानि न विदर्शयेत्।स तां नानुभवेत्प्रीतिं यस्य हेतोः प्ररोपितः।।2.105.9।।एषोपमा महाबाहो तमर्थं वेत्तु मर्हसि।यदि त्वमस्मान्वृषभो भर्ता भृत्यान्न शाधि हि।।2.105.10।।

యథా పురుషుడు నాటిన వృక్షాన్ని పోషించి పెంచితే అది క్రమేణా పెరిగి దట్టమైన కాండముతో మహావృక్షమై, పొట్టివాడికీ ఎక్కుట దురారోహమగును।

Verse 9

यथा तु रोपितो वृक्षः पुरुषेण विवर्धितः।ह्रस्वकेण दुरारोहो रूढस्कन्धो महाद्रुमः।।2.105.8।।स यदा पुष्पितो भूत्वा फलानि न विदर्शयेत्।स तां नानुभवेत्प्रीतिं यस्य हेतोः प्ररोपितः।।2.105.9।।एषोपमा महाबाहो तमर्थं वेत्तु मर्हसि।यदि त्वमस्मान्वृषभो भर्ता भृत्यान्न शाधि हि।।2.105.10।।

యథా పురుషుడు నాటిన వృక్షాన్ని పోషించి పెంచితే అది క్రమేణా పెరిగి దట్టమైన కాండముతో మహావృక్షమై, పొట్టివాడికీ ఎక్కుట దురారోహమగును।

Verse 10

यथा तु रोपितो वृक्षः पुरुषेण विवर्धितः।ह्रस्वकेण दुरारोहो रूढस्कन्धो महाद्रुमः।।2.105.8।।स यदा पुष्पितो भूत्वा फलानि न विदर्शयेत्।स तां नानुभवेत्प्रीतिं यस्य हेतोः प्ररोपितः।।2.105.9।।एषोपमा महाबाहो तमर्थं वेत्तु मर्हसि।यदि त्वमस्मान्वृषभो भर्ता भृत्यान्न शाधि हि।।2.105.10।।

హే మహాబాహో! ఈ ఉపమానార్థమును గ్రహించుము. ఒక మనుష్యుడు వృక్షమును నాటి, దానిని పెంచి పోషించగా, అది ఘనకాండముతో మహాద్రుమమై, కురచవానికి కూడా ఎక్కుట దురారోహమగును. కాని అది పుష్పించి కూడా ఫలములను చూపకపోతే, దానిని నాటిన ఉద్దేశ్యమునకు నాటినవాడు ఆనందము పొందడు. అట్లే, హే వృషభసమ రక్షకా! నీవు మా భర్తవైతే, మమ్మును—నీ ఆశ్రిత భృతులను—శాసించి మార్గదర్శనం చేయుటకు నిరాకరింపకుము।

Verse 11

श्रेणयस्त्वां महाराज पश्यन्त्वग्य्राश्च सर्वशः।प्रतपन्तमिवादित्यं राज्ये स्थित मरिन्दमम्।।2.105.11।।

హే మహారాజా, అరిం దమా! సర్వత్ర అగ్ర్య శ్రేణులును, సమస్త ప్రధాన వర్గములును, నిన్ను రాజ్యమున స్థితుడై సూర్యునివలె ప్రకాశించుచున్నవాడిగా దర్శించుగాక।

Verse 12

तवानुयाने काकुत्स्थ मत्ता नर्दन्तु कुञ्जराः।अन्तःपुरगता नार्यो नन्दन्तु सुसमाहिताः।।2.105.12।।

హే కాకుత్స్థా! నీ అనుయానమున మత్తకుంజరులు నాదము చేయుగాక; అంతఃపురమున ఉన్న స్త్రీలు సుసమాహితచిత్తములతో ఆనందించుగాక।

Verse 13

तस्य साध्वित्यमन्यन्त नागरा विविधा जनाः।भरतस्य वच श्श्रुत्वा रामं प्रत्यनुयाचतः।।2.105.13।।

భరతుడు రాముని వినయంగా వేడుకొంటూ పలికిన మాటలు విని, నగరంలోని నానావర్గాల ప్రజలు ‘సాధు! ఎంత శుభవచనం!’ అని భావించారు.

Verse 14

तमेवं दुःखितं प्रेक्ष्य विलपन्तं यशस्विनम्।रामः कृतात्मा भरतं समाश्वासयदात्मवान्।।2.105.14।।

ఇలా దుఃఖంతో కుంగి విలపిస్తున్న యశస్వి భరతుని చూచి, కృతాత్ముడూ ఆత్మసంయముడైన రాముడు అతనిని ఓదార్చెను.

Verse 15

नाऽत्मनः कामकारोऽस्ति पुरुषोऽयमनीश्वरः।इतश्चेतरतश्चैनं कृतान्तः परिकर्षति।।2.105.15।।

మనిషి తన ఇష్టానుసారంగా చేయగల స్వతంత్రుడు కాదు; అతడు అనీశ్వరుడు. కృతాంతుడు (నియతి) అతనిని ఇటు అటు లాగుతూనే ఉంటాడు.

Verse 16

सर्वे क्षयान्ताः निचयाः पतनान्ता समुच्छ्रयाः।संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं च जीवितम्।।2.105.16।।

అన్ని సঞ্চయాలకు అంతం క్షయమే; అన్ని ఉన్నతస్థితులకు అంతం పతనమే. ప్రతి సంయోగానికి అంతం వియోగం, జీవితం అంతం మరణమే.

Verse 17

यथा फलानां पक्वानां नान्यत्र पतनाद्भयम्।एवं नरस्य जातस्य नान्यत्र मरणाद्भयम्।।2.105.17।।

పండిన ఫలానికి పడిపోవడం తప్ప మరొక భయం లేనట్లే, జన్మించిన మనిషికి మరణం తప్ప పరమ భయం లేదు।

Verse 18

यथाऽगारं दृढस्थूणं जीर्णं भूत्वाऽवसीदति।तथैव सीदन्ति नरा जरामृत्युवशं गताः।।2.105.18।।

దృఢమైన స్తంభాలున్న ఇల్లు కూడా పాతబడితే కూలిపోతుంది; అలాగే జరా–మృత్యువశమైన మనుష్యులు క్షీణించి పడిపోతారు।

Verse 19

अत्येति रजनी या तु सा न प्रतिनिवर्तते।यात्येव यमुना पूर्णा समुद्रमुदकाकुलम्।।2.105.19।।

గడిచిపోయిన రాత్రి తిరిగి రాదు; అలాగే పూర్ణ ప్రవాహంతో ప్రవహించే యమునా సముద్రజలాల వైపే సాగుతుంది, తిరిగి రాదు।

Verse 20

अहोरात्राणि गच्छन्ति सर्वेषां प्राणिनामिह।अायूंषि क्षपयन्त्याशु ग्रीष्मे जलमिवांशवः।।2.105.20।।

ఇక్కడ సమస్త ప్రాణులకూ పగలు-రాత్రులు గడుస్తూ, ఆయుష్షును త్వరగా క్షయింపజేస్తాయి—గ్రీష్మంలో సూర్యకిరణాలు నీటిని ఎండబెట్టినట్లే।

Verse 21

आत्मानमनुशोच त्वं किमन्यमनुशोचसि।आयुस्ते हीयते यस्य स्थितस्य च गतस्य च।।2.105.21।।

నీ కోసం నీవే శోకించు—ఇతరుని కోసం ఎందుకు శోకిస్తావు? ఎందుకంటే నీవు నిలిచినా, నడిచినా, నీ ఆయుష్షు నిరంతరం తగ్గుతూనే ఉంటుంది।

Verse 22

सहैव मृत्युर्व्रजति सह मृत्युर्निषीदति।गत्वासुदीर्घमध्वानं सहमृत्युर्निवर्तते।।2.105.22।।

మరణము మనుష్యునితోనే కలిసి నడుస్తుంది; అతనితోనే కూర్చుంటుంది. ఎంతో దీర్ఘమైన మార్గం వెళ్లివచ్చినా, మరణము అతని పక్కనే ఉండి తిరిగి వస్తుంది।

Verse 23

गात्रेषु वलयः प्राप्ता श्श्वेताश्चैव शिरोरुहाः।जरया पुरुषो जीर्णः किं हि कृत्वा प्रभावयेत्।।2.105.23।।

అవయవాలపై ముడతలు పడతాయి, తలవెంట్రుకలు తెల్లబడతాయి. జరచేత క్షీణించిన మనిషి ఏమి చేసి ఇలాంటి శక్తులపై ఆధిపత్యం చూపగలడు?

Verse 24

नन्दन्त्युदित आदित्ये नन्दन्त्यस्तमितेऽहनि। आत्मनो नावबुध्यन्ते मनुष्या जीवितक्षयम्।।2.105.24।।

సూర్యుడు ఉదయించగానే ప్రజలు ఆనందిస్తారు; దినం అస్తమించినప్పుడూ ఆనందిస్తారు. కానీ తమ స్వజీవితము క్రమంగా క్షీణిస్తున్నదని వారు గ్రహించరు।

Verse 25

हृष्यन्त्यृतुमुखं दृष्ट्वा नवं नवमिहागतम्।ऋतूनां परिवर्तेन प्राणिनां प्राणसङ्क्षयः।।2.105.25।।

ఋతువు ఆరంభాన్ని, దానితో వచ్చే నూతనతను చూసి ప్రజలు హర్షిస్తారు; కానీ ఋతువుల పరివర్తనతో జీవుల ప్రాణశక్తి కూడా క్రమంగా క్షీణిస్తుంది।

Verse 26

यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महार्णवे। समेत्य च व्यपेयातां कालमासाद्य कञ्चन।।2.105.26।। एवं भार्याश्चपुत्राश्च ज्ञातयश्च धनानि च। समेत्य व्यवधावन्ति ध्रुवो ह्येषां विनाभवः।।2.105.27।।

మహాసముద్రంలో ఒక కట్టె మరొక కట్టెతో కలసి కొంతకాలం కలిసి ఉండి, కాలం వచ్చినప్పుడు మళ్లీ విడిపోవునట్లు।

Verse 27

यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महार्णवे। समेत्य च व्यपेयातां कालमासाद्य कञ्चन।।2.105.26।। एवं भार्याश्चपुत्राश्च ज्ञातयश्च धनानि च। समेत्य व्यवधावन्ति ध्रुवो ह्येषां विनाभवः।।2.105.27।।

అలాగే భార్యలు, కుమారులు, బంధువులు, ధనములు—అన్నీ కలసి కొంతకాలం ఉండి, తరువాత విడివిడిగా పోతాయి; వీటి వియోగం నిశ్చయమైనదే।

Verse 28

नात्र कश्चिद्यथाभावं प्राणी समभिवर्तते।तेन तस्मिन्न सामर्थ्यं प्रेतस्या स्त्यनुशोचतः।।2.105.28।।

ఈ లోకంలో ఏ ప్రాణీ కూడా పూర్తిగా తన ఇష్టానుసారంగా జరగనివ్వలేడు; అందువల్ల మృతుని గురించి విలపించినా ఏ సామర్థ్యమూ ఫలమూ లేదు।

Verse 29

यथा हि सार्थं गच्छन्तं ब्रूयात्कश्चित्पथि स्थितः।अहमप्यागमिष्यामि पृष्ठतो भवता मिति।।2.105.29।।एवं पूर्वैर्गतो मार्गः पितृपैतामहो ध्रुवः।तमापन्नः कथं शोचेद्यस्य नास्ति व्यतिक्रमः।।2.105.30।।

దారిపక్కన నిలిచిన ఎవరో వెళ్తున్న సార్థాన్ని చూసి— ‘నేనూ మీ వెనుకనే వస్తాను’ అని చెప్పినట్లుగా।

Verse 30

यथा हि सार्थं गच्छन्तं ब्रूयात्कश्चित्पथि स्थितः।अहमप्यागमिष्यामि पृष्ठतो भवता मिति।।2.105.29।।एवं पूर्वैर्गतो मार्गः पितृपैतामहो ध्रुवः।तमापन्नः कथं शोचेद्यस्य नास्ति व्यतिक्रमः।।2.105.30।।

అలాగే పితృపితామహులు ముందుగా నడిచిన మార్గం నిశ్చితమైనది. దానిని చేరినవాడు, దాటలేని ఆ మార్గం విషయంలో ఎలా శోకించగలడు?

Verse 31

वयसः पतमानस्य स्रोतसो वाऽनिवर्तिनः।आत्मा सुखे नियोक्तव्यस्सुखभाजः प्रजाः स्मृताः।।2.105.31।।

తిరిగి మళ్లని ప్రవాహంలా వయస్సు క్షీణించిపోతున్నప్పుడు, ఆత్మను శ్రేయస్సు కలిగించే నిత్యసుఖహేతువైన మార్గంలో నియమించాలి; ఎందుకంటే ప్రజలు సుఖాన్ని కోరేవారూ సుఖభాగులూ అని శాస్త్రం చెప్పింది।

Verse 32

धर्मात्मा स शुभैः कृत्स्नैः क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः।स्वर्गं दशरथः प्राप्तः पिता नः पृथिवीपतिः।।2.105.32।।

ధర్మాత్ముడైన దశరథుడు—మా తండ్రి, భూపతి—సర్వ మంగళకర క్రతువులను సంపూర్ణంగా నిర్వహించి, విధిపూర్వక దక్షిణలు సమర్పించి స్వర్గాన్ని పొందాడు।

Verse 33

भृत्यानां भरणात्सम्यक्प्रजानां परिपालनात्।अर्थादानाच्च धर्मेण पिता न स्त्रिदिवंगतः।।2.105.33।।

భృతుల్ని సమ్యకంగా పోషించడం, ప్రజలను పరిరక్షించి పాలించడం, అలాగే ధర్మానుసారంగా రాజస్వాన్ని స్వీకరించడం—ఇవన్నీ చేసి మా తండ్రి త్రిదివం (స్వర్గం) చేరాడు।

Verse 34

कर्मभि स्तु शुभैरिष्टैः क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणैः।स्वर्गं दशरथः प्राप्तः पिता नः पृथिवीपतिः।।2.105.34।।

ఇష్టమైన మంగళకర కర్మలతో, క్రతువులతో, అలాగే విధిపూర్వకంగా సమర్పించిన దక్షిణలతో మా తండ్రి భూపతి దశరథుడు స్వర్గాన్ని పొందాడు।

Verse 35

इष्ट्वा बहुविधैर्यज्ञैर्भोगां श्चावाप्य पुष्कलान्।उत्तमं चायुरासाद्य स्वर्गतः पृथिवीपतिः।।2.105.35।।

అనేక విధాల యజ్ఞాలు నిర్వహించి, ధర్మసమ్మతంగా సమృద్ధమైన భోగాలను అనుభవించి, ఉత్తమమైన ఆయుష్షును పొందిన తరువాత భూపతి రాజు స్వర్గానికి వెళ్లాడు।

Verse 36

आयुरुत्तममासाद्य भोगानपि च राघवः।स न शोच्यः पिता तात स्वर्गत स्सत्कृत स्सताम्।।2.105.36।।

తాత, మన తండ్రి రాఘవుడు ఉత్తమ ఆయుష్షును, భోగాలను పొందిన తరువాత సజ్జనులచే సత్కృతుడై స్వర్గానికి వెళ్లాడు; కనుక ఆయనను శోకించవలసిన అవసరం లేదు।

Verse 37

स जीर्णं मानुषं देहं परित्यज्य पिता हि नः।दैवीमृद्धिमनुप्राप्तो ब्रह्मलोकविहारिणीम्।।2.105.37।।

మన తండ్రి జీర్ణమైన మానవ దేహాన్ని విడిచి, దైవిక సమృద్ధిని పొందుతూ బ్రహ్మలోకంలో విహరించువాడయ్యాడు।

Verse 38

तं तु नैवंविधः कश्चित्प्राज्ञ श्शोचितुमर्हति।तत्विधो मद्विधश्चापि श्रुतवान्बुद्धिमत्तरः।।2.105.38।।

ఇలాంటి శ్రుతవంతుడైన, మరింత బుద్ధిమంతుడైన ఆయనకొరకు ఏ ప్రాజ్ఞుడూ—నీ వంటి వాడైనా నా వంటి వాడైనా—శోకించుటకు అర్హుడు కాడు।

Verse 39

एते बहुविधा शोका विलापरुदिते तथा। वर्जनीया हि धीरेण सर्वावस्थासु धीमता।।2.105.39।।

ఈ అనేక విధాల శోకాలు—విలాపం, రోదనంతో కూడినవి—ధీరుడైన బుద్ధిమంతుడు ప్రతి పరిస్థితిలోనూ వర్జించవలసినవే।

Verse 40

स स्वस्थो भव मा शोचेर्यात्वा चावसतां पुरीम्।तथा पित्रा नियुक्तोऽसि वशिना वदतां वर।।2.105.40।।

నీవు స్థిరచిత్తుడై ఆరోగ్యంగా ఉండు; శోకించకు. తిరిగి వెళ్లి ఆ నగరంలో నివసించు. వాక్పటువులలో శ్రేష్ఠుడా! మన నియమశీల తండ్రి నిన్ను ఇలానే నియమించాడు.

Verse 41

यत्राहमपि तेनैव नियुक्तः पुण्यकर्मणा।तत्रैवाहं करिष्यामि पितुरार्यस्य शासनम्।।2.105.41।।

మరియు నన్ను కూడా ఆ పుణ్యకర్మశీలుడు ఎక్కడ నియమించాడో, అక్కడే నేను మన ఆర్య తండ్రి ఆజ్ఞను నెరవేర్చుతాను.

Verse 42

न मया शासनं तस्य त्यक्तुं न्याय्य मरिन्दम। स त्वयापि सदा मान्यं स वै बन्धु स नः पिता।।2.105.42।।

హే శత్రుదమన! ఆయన ఆజ్ఞను నేను విడిచిపెట్టడం న్యాయం కాదు. నీవు కూడా దానిని ఎల్లప్పుడూ గౌరవించాలి; ఆయనే మన బంధువు, ఆయనే మన తండ్రి.

Verse 43

तद्वचः पितुरेवाहं सम्मतं धर्मचारिणः।कर्मणा पालयिष्यामि वनवासेन राघव।।2.105.43।।

కాబట్టి, హే రాఘవ! ధర్మాచారియైన తండ్రి అంగీకారయోగ్యమైన ఆ వాక్యాన్ని నేను వనవాసమనే కర్మతో నిలబెట్టుకుంటాను.

Verse 44

धार्मिकेणानृशंसेन नरेण गुरुवर्तिना।भवितव्यं नरव्याघ्र परलोकं जिगीषता।।2.105.44।।

హే నరవాఘ్రా! పరలోకాన్ని జయించాలని కోరువాడు ధార్మికుడై, కరుణాశీలుడై, గురువుల మాటకు లోబడే వాడై ఉండాలి.

Verse 45

आत्मानमनुतिष्ठत्वं स्वभावेन नरर्षभ।निशाम्यतु शुभं वृत्तं पितुर्दशरथस्य नः।।2.105.45।।

హే నరశ్రేష్ఠా! మా తండ్రి దశరథుని శుభాచారాన్ని గమనించి, నీవు నీ స్వభావధర్మంలోనే స్థిరంగా ఉండి, ఆత్మధర్మాన్ని అనుసరించు.

Verse 46

इत्येवमुक्त्वा वचनं महात्मा पितुर्निदेश प्रतिपालनार्थम्।यवीयसं भ्रातरमर्थवच्च प्रभुर्मुहूर्ताद्विरराम रामः।।2.105.46।।

ఇలా అర్థవంతమైన వచనం పలికి, తండ్రి ఆజ్ఞను పాటించుటకై మహాత్ముడు రాముడు తన తమ్ముడిని సంబోధించి, క్షణములోనే మౌనమయ్యాడు.