Sarga 72
कबन्धमोक्षः—सुग्रीवमैत्र्युपदेशः (Kabandha’s Release and Counsel to Befriend Sugriva)
अरण्यकाण्ड
ఈ సర్గలో రామలక్ష్మణులు కబంధుడు ముందుగా చెప్పిన ఉపదేశానుసారం ఒక పర్వత చీలిక వద్దకు చేరి చితిని వెలిగిస్తారు. లక్ష్మణుడు పెద్ద పెద్ద మండుతున్న దుంగలతో చితిని ప్రज్వలింపజేస్తాడు; కబంధుని విస్తారమైన, కొవ్వులాంటి దేహం నెమ్మదిగా దగ్ధమవుతుంది. దహనం పూర్తయ్యాక కబంధుడు పాపవిముక్తుడై శుభ్రమైన వస్త్రాలు, దివ్యమాల ధరించిన శుద్ధరూపంతో ప్రత్యక్షమై, హంసలతో యుక్తమైన ప్రకాశవంతమైన విమానంలో ఆకాశానికి ఎగసి, పై నుండి రామునితో మాటలాడుతాడు. అతడు రాముని ప్రస్తుత దుఃఖాన్ని కాలాధీనమైన కఠిన దశగా చెప్పి, విధి నిర్ణయించినది కేవలం కోరికతో మారదని బోధిస్తాడు. తరువాత కార్యోపాయాన్ని సూచిస్తాడు—రాముడు సుగ్రీవునితో నిష్కపటమైన స్నేహం కట్టాలి; అగ్నిని సాక్షిగా చేసుకొని దృఢమైన మైత్రీబంధం చేయాలి. సుగ్రీవుడు ఋష్యమూక పర్వతం, పంపా సరస్సు సమీపంలో నివసించే వానరేంద్రుడు; అన్న వాలి చేత నిర్వాసితుడు. కబంధుడు సుగ్రీవుని గుణాలు—సత్యవ్రతం, వినయం, బలం, బుద్ధి—వర్ణించి, అతనిని అవమానించవద్దని హెచ్చరిస్తాడు. పరస్పర ప్రయోజనాన్ని కూడా వివరిస్తాడు: రాముడు సుగ్రీవుని కార్యానికి సహాయపడగలడు; సుగ్రీవుడు వానరసేనతో, మార్గప్రదేశాలూ రాక్షసభయంకర ప్రాంతాలూ తెలిసిన జ్ఞానంతో సీతాన్వేషణను క్రమబద్ధంగా నిర్వహించగలడు—ఆమె మేరుశిఖరంలో దాగి ఉన్నా, పాతాళంలో ఉన్నా.
Shlokas
Verse 1
एवमुक्तौतु तौ वीरौ कबन्धेन नरेश्वरौ।गिरिप्रदरमासाद्य पावकं विससर्जतुः।।।।
కబంధుడు ఇలా ఉపదేశించినందున ఆ ఇద్దరు వీర నరాధిపతులు పర్వతపు చీలికను చేరి విధివిధానంగా కర్మసిద్ధి కోసం అగ్నిని ప్రజ్వలింపజేశారు।
Verse 2
लक्ष्मणस्तु महोल्काभिर्ज्वलिताभिस्समन्ततः।चितामादीपयामास सा प्रजज्वाल सर्वतः।।।।
అప్పుడు లక్ష్మణుడు చుట్టూరా మండుతున్న మహా అగ్నిశలాకలతో చితిని వెలిగించాడు; అది అన్ని వైపులా భగ్గుమని మండింది॥
Verse 3
तच्छरीरं कबन्धस्य घृतपिण्डोपमं महत्।मेदसा पच्यमानस्य मन्दं दहति पावकः।।।।
కబంధుని ఆ మహా శరీరం ఘృతపు పెద్ద ముద్ద వలె ఉండెను; అతని మేదస్సుతో పోషింపబడిన అగ్ని మెల్లగా దహించెను।
Verse 4
स विधूय चितामाशु विधूमोऽग्निरिवोत्थितः।अरजे वाससी बिभ्रन्मालां दिव्यां महाबलः।।।।
ఆ మహాబలుడు చితిని వెంటనే విదూయించి, ధూమరహిత అగ్నివలె లేచెను; మలినరహిత వస్త్రాలు, దివ్యమాల ధరించెను।
Verse 5
ततश्चिताया वेगेन भास्वरो विमलाम्बरः।उत्पपाताशु संहृष्टस्सर्वप्रत्यङ्गभूषणः।।।।
తదుపరి చితి వేగంతో అతడు హర్షభరితుడై, ప్రకాశవంతుడై, నిర్మల వస్త్రధారిగా, సర్వాంగభూషణాలతో అలంకృతుడై, త్వరగా ఎగిరి లేచెను।
Verse 6
विमाने भास्वरे तिष्ठन्हंसयुक्ते यशस्करे।प्रभया च महातेजा दिशो दश विराजयन्।।।।सोऽन्तरिक्षगतो रामं कबन्धो वाक्यमब्रवीत्।शृणु राघव तत्त्वेन यथा सीतामवाप्स्यसि।।।।
హంసయుక్తమైన, యశస్కరమైన, భాస్వర విమానంలో నిలిచి మహాతేజస్సుగల కబంధుడు తన ప్రభతో దశదిశలను ప్రకాశింపజేస్తూ ఆకాశమార్గంలోకి ఎగసి వెళ్లాడు. అప్పుడు రామునితో ఇలా అన్నాడు— “ఓ రాఘవా, విను; తత్త్వంగా నిజముగా చెబుతాను— నీవు సీతను ఎలా తిరిగి పొందగలవో.”
Verse 7
विमाने भास्वरे तिष्ठन्हंसयुक्ते यशस्करे।प्रभया च महातेजा दिशो दश विराजयन्।।3.72.6।।सोऽन्तरिक्षगतो रामं कबन्धो वाक्यमब्रवीत्।शृणु राघव तत्त्वेन यथा सीतामवाप्स्यसि।।3.72.7।।
హంసయుక్తమైన, ఖ్యాతిగల భాస్వర విమానంలో నిలిచిన కబంధుడు తన ప్రభతో దశదిశలను ప్రకాశింపజేస్తూ ఆకాశంలోకి ఎగసి వెళ్లి రామునితో అన్నాడు— “ఓ రాఘవా, విను; నిజతత్త్వంగా చెబుతాను— నీవు సీతను ఎలా తిరిగి పొందుతావో.”
Verse 8
राम षड्युक्तयो लोके याभिस्सर्वं विमृश्यते।परिमृष्टो दशान्तेन दशाभागेन सेव्यते।।।।
ఓ రామా, లోకంలో ఆరు యుక్తులు (ఉపాయాలు) ఉన్నాయి; వాటితోనే సమస్త విషయాలు విచారించి నిర్ణయించబడతాయి. కాలపరివర్తనపు పరీక్షలో మనిషి తూకమేయబడినప్పుడు, తనకు వచ్చిన దుర్భాగ్యభాగాన్ని అనుభవించక తప్పదు.
Verse 9
दशाभागगतो हीनस्त्वं हि राम सलक्ष्मणः।यत्कृते व्यसनं प्राप्तं त्वया दारप्रधर्षणम्।।।।।
ఓ రామా, లక్ష్మణునితో కూడ నీవు దురదృష్టపు ‘దశభాగం’లో పడిపోయి హీనస్థితికి చేరావు. అందుకే నీకు ఈ విపత్తు కలిగింది— భార్యాపహరణమనే దాంపత్యప్రధర్షణ.
Verse 10
तदवश्यं त्वया कार्यस्ससुहृत्सुहृदां वर।अकृत्वा हि न ते सिद्धिमहं पश्यामि चिन्तयन्।।।।
కాబట్టి, హే సుహృదులలో శ్రేష్ఠుడా, నీవు ఇది తప్పక చేయవలెను—ఆ హితైషితో సఖ్యత కట్టు; ఎందుకంటే అది చేయకపోతే, ఆలోచించినా నీకు సిద్ధి కనబడదు।
Verse 11
श्रूयतां राम वक्ष्यामि सुग्रीवो नाम वानरः।भ्रात्रा निरस्तः क्रुद्धेन वालिना शक्रसूनुना।।।।
వినుము, హే రామ—నేను చెప్పుచున్నాను: సుగ్రీవుడు అనే వానరుడు ఉన్నాడు; అతనిని క్రోధించిన అతని అన్న వాలి—శక్రసూనుడు—నిరస్తం చేశాడు।
Verse 12
ऋश्यमूके गिरिवरे पम्पापर्यन्तशोभिते।निवसत्यात्मवान्वीरश्चतुर्भिस्सह वानरैः।।।।
ఆ ఆత్మగౌరవముగల వీరుడు పంపా సరస్సు వరకు శోభించే శ్రేష్ఠమైన ఋశ్యమూక పర్వతంపై నాలుగు వానరులతో కలిసి నివసిస్తున్నాడు।
Verse 13
वानरेन्द्रो महावीर्यस्तेजोवानमितप्रभः।सत्यसन्धो विनीतश्च धृतिमान्मतिमान्महान्।।।।
ఆ వానరేంద్రుడు మహావీర్యవంతుడు—తేజస్సుతో, అపారప్రభతో కూడినవాడు; సత్యసంకల్పుడు, వినయశీలుడు, ధైర్యవంతుడు, బుద్ధిమంతుడు, నిజంగా మహానుభావుడు।
Verse 14
दक्षः प्रगल्भो द्युतिमान्महाबलपराक्रमः।भ्रात्रा विवासितो राम राज्यहेतोर्महाबलः।।।।
అతడు దక్షుడు, వాక్యంలో ప్రగల్భుడు, తేజస్సుగలవాడు, మహాబల-పరాక్రమశాలి; కాని హే రామా, రాజ్యహేతువల్ల ఆ మహాబలవంతుణ్ని అతని అన్ననే నిర్వాసితం చేశాడు।
Verse 15
स ते सहायो मित्रं च सीतायाः परिमार्गणे।भविष्यति हिते राम मा च शोके मनः कृथाः।।।।
హే రామా, సీతాన్వేషణలో అతడు నీకు సహాయకుడూ మిత్రుడూ అవుతాడు, నీ హితార్థమే కార్యం చేస్తాడు; కాబట్టి శోకంలో మనసును ముంచుకోకు।
Verse 16
भवितव्यं हि यच्चापि न तच्छक्यमिहान्यथा।कर्तुमिक्ष्वाकुशार्दूल कालो हि दुरतिक्रमः।।।।
హే ఇక్ష్వాకువంశ-శార్దూలా, జరగవలసినది ఇక్కడ వేరేలా చేయలేము; ఎందుకంటే కాలాన్ని (విధిని) అతిక్రమించడం దుర్లభం।
Verse 17
गच्छ श्रीघ्रमितो राम सुग्रीवं तं महाबलम्।वयस्यं तं कुरु क्षिप्रमितो गत्वाऽद्य राघव।।।।अद्रोहाय समागम्य दीप्यमाने विभावसौ।
హే రామా, ఇక్కడి నుండి త్వరగా ఆ మహాబలవంతుడైన సుగ్రీవుని వద్దకు వెళ్లు। హే రాఘవా, ఈ రోజే వేగంగా వెళ్లి, జ్వలించే అగ్నిని సాక్షిగా చేసుకొని, వైరం లేకుండా కలసి అతనిని మిత్రుడిగా చేసుకో।
Verse 18
स च ते नावमन्तव्यस्सुग्रीवो वानराधिपः।।।।कृतज्ञः कामरूपी च सहायार्थी च वीर्यवान्।
మరియు వానరాధిపతి సుగ్రీవుని నీవు తక్కువగా భావించకూడదు; అతడు కృతజ్ఞుడు, ఇష్టానుసారంగా రూపం ధరించగలవాడు, మరియు వీర్యవంతుడైనా సహాయం కోరువాడు।
Verse 19
शक्तौह्यद्य युवां कर्तुं कार्यं तस्य चिकीर्षितम्।।।।कृतार्थो वाऽकृतार्थो वा कृत्यं तव करिष्यति।
ఈ రోజు మీరు ఇద్దరూ ఆయన కోరిన కార్యాన్ని చేయగల సమర్థులు. ఆయన ఉద్దేశ్యం నెరవేరినా నెరవేరకపోయినా, మీ కోసం చేయవలసిన కర్తవ్యాన్ని ఆయన తప్పక నిర్వహిస్తాడు॥
Verse 20
स ऋक्षरजसः पुत्रः पम्पामटति शङ्कितः।।.।।भास्करस्यौरसः पुत्रो वालिना कृतकिल्बिषः।
అతడు ఋక్షరాజుని కుమారుడు, భాస్కరుని ఔరస పుత్రుడు. వాలితో విరోధం వల్ల కలుషితుడై, శంకతో పంపా సరస్సు వద్ద సంచరిస్తున్నాడు॥
Verse 21
सन्निधायायुधं क्षिप्रमृष्यमूकालयं कपिम्।।।।कुरु राघव सत्येन वयस्यं वनचारिणम्।
ఓ రాఘవా! ఆయుధాలను సిద్ధం చేసుకొని, త్వరగా ఋష్యమూకంలో నివసించే, అడవిలో సంచరించే ఆ కపిని సత్యనిష్ఠతో నీ మిత్రుడిగా చేసుకో॥
Verse 22
स हि स्थानानि सर्वाणि कार्त्स्न्येन कपिकुञ्जरः।।।।नरमांसाशिनां लोके नैपुण्यादधिगच्छति।
ఎందుకంటే ఆ కపిశ్రేష్ఠుడు తన నైపుణ్యంతో నరమాంసాశుల లోకంలోని అన్ని స్థలాలను సంపూర్ణంగా తెలుసుకొంటాడు॥
Verse 23
न तस्याविदितं लोकेकिञ्चिदस्ति हि राघव।।।।यावत्सूर्यः प्रतपति सहस्रांशुररिन्दम।
హే రాఘవా, లోకంలో అతనికి తెలియనిది ఏదియు లేదు; సహస్రకిరణుడైన సూర్యుడు ప్రకాశించు వరకు, హే అరిం దమా।
Verse 24
स नदीर्विपुलान्शैलान् गिरिदुर्गाणि कन्दरान्।।।।अन्वीक्ष्य वानरैस्सार्धं पत्नीं तेऽधिगमिष्यति।
అతడు వానరులతో కలిసి నదులు, విస్తారమైన పర్వతాలు, గిరిదుర్గాలు, గుహలను అన్వేషించి, నీ భార్యను కనుగొంటాడు।
Verse 25
वानरांश्च महाकायान्प्रेषयिष्यति राघव।।।।दिशो विचेतुं तां सीतां त्वद्वियोगेन शोचतीम्।स ज्ञास्यति वरारोहां निर्मलां रावणालये।।।।
ఓ రాఘవా, అతడు మహాకాయ వానరులను అన్ని దిశలకూ పంపించి, నీ వియోగంతో శోకిస్తున్న ఆ సీతను వెదకమంటాడు. రావణాలయంలో అతడు ఆ నిర్మలమైన, వరారోహిణి దేవిని గుర్తిస్తాడు.
Verse 26
वानरांश्च महाकायान्प्रेषयिष्यति राघव।।3.72.25।।दिशो विचेतुं तां सीतां त्वद्वियोगेन शोचतीम्।स ज्ञास्यति वरारोहां निर्मलां रावणालये।।3.72.26।।
హే రాఘవా! నీ వియోగంతో శోకిస్తున్న సీతను వెదకుటకు అతడు మహాకాయ వానరులను అన్ని దిశలకూ పంపిస్తాడు. రావణాలయంలో ఉన్న ఆ నిర్దోషిణి, వరారోహిణి దేవిని అతడు నిశ్చయంగా గుర్తిస్తాడు.
Verse 27
स मेरुशृङ्गाग्रगतामनिन्दितां प्रविश्य पातालतलेऽपि वा श्रिताम्।प्लवङ्गमानां प्रवरस्तव प्रियां निहत्य रक्षांसि पुनः प्रदास्यति।।।।
నీ అనిందిత ప్రియురాలు మేరుశిఖరాగ్రానికి చేరినా, లేదా పాతాళతలంలో ఆశ్రయించినా, వానరులలో శ్రేష్ఠుడు అతడు అక్కడికి ప్రవేశించి రాక్షసులను సంహరించి ఆమెను మళ్లీ నీకు అప్పగిస్తాడు.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is strategic yet ethical: Rāma is urged to pursue alliance (maitrī) without malice, honoring Sugrīva despite his vānar identity, and to seal the relationship in the presence of fire—an act that frames diplomacy as a dharmic commitment.
Kabandha’s upadeśa links human effort with kāla: one should not collapse into grief over unavoidable turns of fate, but respond with disciplined, timely action—here, by choosing the right means (mitra, sahāya, intelligence networks) to restore dharma.
Key landmarks include Ṛṣyamūka mountain and the Pampā region, presented as Sugrīva’s refuge; culturally, the chapter emphasizes fire (vibhāvasu) as witness to alliance-making, and the vimāna ascent motif marking Kabandha’s purification and transition.