Sarga 24
उत्पातदर्शनं खरसैन्यसमागमश्च (Omens of calamity and the approach of Khara’s army)
अरण्यकाण्ड
ఈ సర్గలో ఖరుడు దండకారణ్య ఆశ్రమం వైపు సాగుతుండగా రామలక్ష్మణులు మహోత్పాతాలను దర్శిస్తారు—రక్తధారలు కురిపించే గాడిదవర్ణ మేఘాలు, పక్షుల వికృత కూయడం, బాణాలపై ధూమం కనిపించడం, భుజస్ఫురణం మొదలైనవి. అప్పుడు శ్రీరాముడు లక్ష్మణునికి నీతిబోధ చేస్తాడు—జ్ఞాని అనాగతవిధానం చేయాలి, అంటే అపద రాకముందే రక్షణ ఏర్పాటుచేయాలి. సీతారక్షణార్థం లక్ష్మణునికి ఆజ్ఞ ఇస్తాడు—వైదేహితో కలిసి దుర్గశైలగుహలో ఆశ్రయం పొందమని; లక్ష్మణుడు ధనుర్బాణాలు ధరించి ఆమెను అక్కడికి తీసుకెళ్లి ప్రవేశింపజేస్తాడు. మరోవైపు రాముడు కవచం ధరించి మహాధనుస్సు ఎత్తి, జ్యానాదంతో దిక్కులను నింపుతూ రణశిరస్సులో స్థిరంగా నిలుస్తాడు. దేవ, గంధర్వ, సిద్ధ, చారణ, ఋషులు విమానస్థులై యుద్ధదర్శనకాంక్షతో చేరుతారు; గో-బ్రాహ్మణ-లోక స్వస్తివచనాలు పలికి రాఘవుని విజయాన్ని ఆశీర్వదిస్తారు, అయినా ‘ఒక్కడే రాముడు—పద్నాలుగు వేల రాక్షసులు’ అని యుద్ధవిస్మయాన్ని వ్యక్తం చేస్తారు. అనంతరం యాతుధానసేన యొక్క ఘోరధ్వని, ధ్వజ-వర్మ-ఆయుధసంపత్తి, దుందుభినాదం, సింహనాదసమాన కోలాహలం వర్ణించబడుతుంది; వనచర జంతువులు పారిపోతాయి. రాముడు ఖరసేనను యుద్ధాభిముఖంగా చూసి క్రోధాన్ని సంహరించి వధార్థం సిద్ధమవుతాడు.
Shlokas
Verse 1
आश्रमं प्रति याते तु खरे खरपराक्रमे।तानेवौत्पातिकान्रामस्सह भ्रात्रा ददर्श ह।।।।
దుష్ట పరాక్రమముగల ఖరుడు ఆశ్రమం వైపు సాగుతుండగా, రాముడు కూడా తన సోదరునితో కలిసి అవే అపశకున సూచకమైన ఉత్పాతాలను చూశాడు॥
Verse 2
तानुत्पातान्महोघोरानुत्थितान्रोमहर्षणान्।प्रजानामहितान्दृष्ट्वा रामो लक्ष्मणमब्रवीत्।।।।
అత్యంత ఘోరమైన, రోమాంచం కలిగించే, ప్రజలకు హితంకాని ఆ మహోత్పాతాలు లేచినట్లు చూసి శ్రీరాముడు లక్ష్మణునితో పలికెను।
Verse 3
इमान्पश्य महाबाहो सर्वभूतापहारिणः।समुत्थितान्महोत्पातान्संहर्तुं सर्वराक्षसान्।।।।
హే మహాబాహో! లేచిన ఈ మహోత్పాతాలను చూడు—ఇవి సమస్త భూతాలను అపహరించునట్లు, సమస్త రాక్షసుల సంహారాన్ని సూచించుచున్నవి।
Verse 4
अमी रुधिरधारास्तु विसृजन्तः खरस्वनाः।व्योम्नि मेघा विवर्तन्ते परुषा गर्दभारुणाः।।।।
ఈ మేఘాలు కర్కశధ్వనితో, రూక్షంగా, గాడిదవర్ణపు గోధుమరంగుతో ఆకాశంలో తిరుగుతూ రక్తధారలవలె జలధారలను కురిపిస్తున్నాయి।
Verse 5
सधूमाश्च शरास्सर्वे मम युद्धाभिनन्दिनः।रुक्मपृष्ठानि चापानि विचेष्टन्ते च लक्ष्मण।।।।
ఓ లక్ష్మణా, యుద్ధాన్ని అభినందించునట్లు నా బాణములన్నీ ధూమముతో కప్పబడి ఉన్నాయి; స్వర్ణపృష్ఠములైన ధనుస్సులు కూడా కంపిస్తున్నట్లుగా కనిపిస్తున్నాయి।
Verse 6
यादृशा इह कूजन्ति पक्षिणः वनचारिणः।अग्रतो नो भयं प्राप्तं संशयो जीवितस्य च।।।।
ఇక్కడ అరణ్యచర పక్షులు ఈ విధంగా కూయుట వలన ముందర భయం సమీపించినట్లు తోస్తోంది; మన ప్రాణరక్షణకూడా సందేహాస్పదమైంది।
Verse 7
सम्प्रहारस्तु सुमहान्भविष्यति न संशयः।अयमाख्याति मे बाहुस्स्फुरमाणो मुहुर्मुहुः।।।।सन्निकर्षे तु न श्शूर जयं शत्रोः पराजयम्।सप्रभं च प्रसन्नं च तव वक्त्रं हि लक्ष्यते।।।।
నిస్సందేహంగా మహత్తరమైన ఘోర సంగ్రామం జరుగుతుంది. నా భుజం ముహుర్ముహుర్ స్ఫురించుట దానిని సూచిస్తోంది. అయినా, ఓ శూరా, సమీప ఫలితం మన విజయము, శత్రువు పరాజయము; ఎందుకంటే నీ ముఖము ప్రకాశముతో, ప్రసన్నముతో కనిపిస్తోంది।
Verse 8
सम्प्रहारस्तु सुमहान्भविष्यति न संशयः।अयमाख्याति मे बाहुस्स्फुरमाणो मुहुर्मुहुः।।3.24.7।।सन्निकर्षे तु न श्शूर जयं शत्रोः पराजयम्।सप्रभं च प्रसन्नं च तव वक्त्रं हि लक्ष्यते।।3.24.8।।
నిస్సందేహంగా మహా యుద్ధం తప్పక జరుగుతుంది; నా భుజం మళ్లీ మళ్లీ స్ఫురించుట దానికి సంకేతం. అయినా, ఓ శూరా, సమీప ఫలితం మన విజయమే, శత్రువు పరాజయమే—నీ ముఖము ప్రకాశవంతంగా, స్థిరప్రసన్నంగా కనిపిస్తోంది।
Verse 9
उद्यतानां हि युद्धार्थं येषां भवति लक्ष्मण।निष्प्रभं वदनं तेषां भवत्यायुः परिक्षयः।।।।
హే లక్ష్మణా! యుద్ధార్థం సిద్ధపడినవారిలో ఎవరి ముఖకాంతి మసకబారుతుందో, వారి ఆయుష్షు క్షీణిస్తుంది—మరణం వారికి సమీపిస్తుంది।
Verse 10
रक्षसां नर्दतां घोरश्श्रूयते च महाध्वनिः।आहतानां च भेरीणां राक्षसैः क्रूरकर्मभिः।।।।
రాక్షసుల గర్జనతో కూడిన భయంకర మహాధ్వని వినిపించింది; క్రూరకర్ములైన ఆ రాక్షసులు మ్రోగించిన భేరీల గంభీర నాదమూ ప్రతిధ్వనించింది॥
Verse 11
अनागतविधानं तु कर्तव्यं शुभमिच्छता।आपदं शङ्कमानेन पुरुषेण विपश्चिता।।।।
శుభాన్ని కోరువాడు, విపత్తును ముందే ఊహించే వివేకి పురుషుడు—ఆపద రాకమునుపే ముందస్తు ఏర్పాట్లు చేయవలెను।
Verse 12
तस्माद्गृहीत्वा वैदेहीं शरपाणिर्धनुर्धरः।गुहामाश्रय शैलस्य दुर्गां पादपसङ्कुलाम्।।।।
కాబట్టి వైదేహిని వెంట తీసుకొని, ధనుస్సు ధరించి బాణం చేతబట్టి, వృక్షసమృద్ధిగా ఉన్న ఆ దుర్గమ పర్వతగుహలో ఆశ్రయము పొందుము।
Verse 13
प्रतिकूलितुमिच्छामि न हि वाक्यमिदं त्वया।शापितो मम पादाभ्यां गम्यतां वत्स मा चिरम्।।।।
నీవు నా ఈ వాక్యానికి ప్రతికూలంగా ఉండకూడదు. నా పాదముల సాక్షిగా శపథబద్ధుడవై ఉన్నావు, వత్సా—వెంటనే వెళ్ళుము, ఆలస్యం చేయకు।
Verse 14
त्वं हि शूरश्च बलवान्हन्याह्येतान्न संशयः।स्वयं तु हन्तुमिच्छामि सर्वानेव निशाचरान्।।।।
నీవు శూరుడవు, బలవంతుడవు—వీళ్లను సంహరించగలవు, సందేహం లేదు. అయితే నేను స్వయంగా ఈ సమస్త నిశాచరులను సంహరించదలచుకున్నాను।
Verse 15
एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणस्सह सीताया।शरानादाय चापं च गुहां दुर्गां समाश्रयत्।।।।
రాముడు ఇలా ఆజ్ఞాపించగా లక్ష్మణుడు సీతతో కలిసి బాణాలు, ధనుస్సు తీసుకొని ఆ దుర్గమమైన గుహలో ప్రవేశించి శరణు పొందెను।
Verse 16
तस्मिन्प्रविष्टे तु गुहां लक्ष्मणे सह सीतया।हन्त निर्युक्तमित्युक्त्वा रामः कवचमाविशत्।।।।
లక్ష్మణుడు సీతతో కలిసి గుహలో ప్రవేశించిన తరువాత రాముడు—“హంత, కార్యం సక్రమమైంది” అని చెప్పి, కవచాన్ని ధరించెను।
Verse 17
स तेनाग्नि निकाशेन कवचेन विभूषितः।बभूव राम स्तिमिरे विधूमोऽग्निरिवोत्थितः।।।।
అగ్నిసమానమైన ఆ కవచంతో విభూషితుడైన రాముడు చీకటిలో ధూమరహిత అగ్ని పైకి లేచినట్లుగా ప్రకాశించెను।
Verse 18
स चापमुद्यम्य महच्छरानादाय वीर्यवान्।बभूवावस्थितस्तत्र ज्यास्वनैः पूरयन्दिशः।।।।
వీర్యవంతుడైన రాముడు మహాధనుస్సును ఎత్తి బాణాలు తీసుకొని అక్కడ స్థిరంగా నిలిచెను; జ్యా ధ్వనితో దిక్కులన్నీ నింపెను।
Verse 19
ततो देवास्सगन्धर्वास्सिद्धाश्च सह चारणैः।समेयुश्च महात्मानो युद्धदर्शनकाङ्क्षिणः।।।।
అనంతరం దేవతలు గంధర్వులతో కలిసి, సిద్ధులు చారణులతో కూడి—యుద్ధదర్శనాన్ని కోరుతూ—ఆ మహాత్ములు అక్కడికి సమాగమించిరి।
Verse 20
ऋषयश्च महात्मानो लोके ब्रह्मर्षिसत्तमाः।समेत्य चोचुस्सहिता अन्योन्यं पुण्यकर्मणः।।।।
లోకమందు బ్రహ్మర్షులలో శ్రేష్ఠులైన మహాత్మ ఋషులు—పుణ్యకర్ములు—సమేతంగా కూడి పరస్పరం సంభాషించిరి।
Verse 21
स्वस्ति गोब्राह्मणेभ्योऽस्तु लोकानां येऽभिसङ्गताः।जयतां राघवो युद्धे पौलस्त्यान् रजनीचरान्।।।।चक्रहस्तो यथा युद्धे सर्वानसुर पुङ्गवान्।
గోబ్రాహ్మణులకు స్వస్తి కలుగుగాక; ఇక్కడ సమాగతమైన సమస్త లోకాలకు మంగళం కలుగుగాక। యుద్ధమందు రాఘవుడు పౌలస్త్య రజనీచరులపై జయము పొందుగాక; చక్రహస్త భగవానుడు యుద్ధమందు అసురశ్రేష్ఠులను జయించినట్లే।
Verse 22
एवमुक्त्वा पुनः प्रोचुरालोक्य च परस्परम्।।।।चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम्।एकश्च रामो धर्मात्मा कथं युद्धं भविष्यति।।।।
ఇట్లు చెప్పి వారు మరల పరస్పరం చూచి పలికిరి—‘భీమకర్ములైన రాక్షసులు పద్నాలుగు వేల మంది; ధర్మాత్ముడైన రాముడు ఒక్కడే. ఈ యుద్ధం ఎలా జరుగును?’
Verse 23
एवमुक्त्वा पुनः प्रोचुरालोक्य च परस्परम्।।3.24.22।।चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम्।एकश्च रामो धर्मात्मा कथं युद्धं भविष्यति।।3.24.23।।
అలా చెప్పి వారు పరస్పరం చూసుకొని మళ్లీ పలికారు— “భయంకర కర్మలతో కూడిన పద్నాలుగు వేల రాక్షసులు, ధర్మాత్ముడైన రాముడు ఒక్కడే; ఈ యుద్ధం ఎలా జరుగుతుంది?”
Verse 24
इति राजर्षयस्सिद्धास्सगणाश्च द्विजर्षभाः।जातकौतूहलास्तस्थुर्विमानस्थाश्च देवताः।।।।
ఇలా రాజర్షులు, సిద్ధులు, తమ గణాలతో కూడిన ద్విజశ్రేష్ఠులు, అలాగే విమానాల్లో ఉన్న దేవతలు—కుతూహలం కలిగి, ఇక ఏమి జరుగుతుందో చూడటానికి నిలిచారు.
Verse 25
आविष्टं तेजसा रामं सङ्ग्रामशिरसि स्थितम्।दृष्ट्वा सर्वाणि भूतानि भयाद्विव्यथिरे तदा।।।।
అప్పుడు యుద్ధమునకు ముందుభాగంలో తేజస్సుతో ఆవిష్టుడై నిలిచిన రాముణ్ని చూసి, సమస్త భూతములు భయంతో వణికిపోయాయి.
Verse 26
रूपमप्रतिमं तस्य रामस्याक्लिष्टकर्मणः।बभूव रूपं क्रुद्धस्य रुद्रस्येव पिनाकिनः।।।।
అక్లిష్టకర్ముడైన రాముని అప్రమేయమైన ఆ రూపము, అప్పుడు క్రోధించిన పినాకధారి రుద్రుని రూపమువలె కనిపించింది.
Verse 27
ततो गम्भीरनिर्ह्रादं घोरवर्मायुधध्वजम्।अनीकं यातुधानानां समन्तात्प्रत्यदृश्यत।।।।
అప్పుడు గంభీరమైన గర్జనతో, భయంకరమైన కవచాలు, ఆయుధాలు, ధ్వజాలతో కూడిన యాతుధానుల సేన సమంతముగా దర్శనమిచ్చింది.
Verse 28
सिंहनादं विसृजतामन्योन्यमभिगर्जताम्।चापानि विस्फ़ारयतां जृम्भतामप्यभीक्ष्णशः।।।।विप्रघुष्टस्वनानां च दुन्धुभींश्चापि निघ्नताम्।तेषां सुतुमुलश्शब्दः पूरयामास तद्वनम्।।।।
వారు సింహనాదంలా గర్జిస్తూ, పరస్పరం అరుచుకుంటూ, మళ్లీ మళ్లీ ధనుస్సులను టంకారింపజేస్తూ, తరచుగా జంభిస్తూ ఉండిరి. గట్టిగా నినదించి, దుందుభులను మ్రోగించగా, వారి ఘోర కోలాహలం ఆ అరణ్యమంతటిని నింపెను।
Verse 29
सिंहनादं विसृजतामन्योन्यमभिगर्जताम्।चापानि विस्फ़ारयतां जृम्भतामप्यभीक्ष्णशः।।3.24.28।।विप्रघुष्टस्वनानां च दुन्धुभींश्चापि निघ्नताम्।तेषां सुतुमुलश्शब्दः पूरयामास तद्वनम्।।3.24.29।।
ఈ పాఠాంతరంలో అదే వర్ణన పునరుక్తమైంది—వారు సింహనాదంలా గర్జిస్తూ, పరస్పరం అరుచుకుంటూ, నిరంతరం ధనుస్సులను టంకారింపజేస్తూ; గట్టిగా నినదించి దుందుభులను మ్రోగించిరి. వారి ఘోర కోలాహలం ఆ అరణ్యాన్ని నింపెను।
Verse 30
तेन शब्देन वित्रस्ताश्वापदा वनचारिणः।दुद्रुवुर्यत्र निश्शब्दं पृष्ठतो न व्यलोकयन्।।।।
ఆ శబ్దంతో భయపడిన అరణ్యచర శ్వాపదములు—వన్యమృగములు—నిశ్శబ్దం ఉన్న చోటికి పరుగెత్తి పోయిరి; వెనుకకు తిరిగి చూడనేలేదు।
Verse 31
तत्त्वनीकं महाघोरं रामं समुपसर्पत।धृतनानाप्रहरणं गम्भीरं सागरोपमम्।।।।
ఆ మహాఘోర సైన్యం—నానావిధ ఆయుధాలు ధరించి, సముద్రమువలె గంభీరముగా విస్తారముగా—రాముని సమీపమునకు చేరెను।
Verse 32
रामोऽपि चारयंश्चक्षुस्सर्वतो रणपण्डितः।ददर्श खरसैन्यं तद्युद्धाभिमुखमुत्थितम्।।।।
రణవిద్యలో నిపుణుడైన రాముడు కూడా చుట్టూ దృష్టిని ప్రసరింపజేసి, యుద్ధాభిముఖంగా లేచి నిలిచిన ఖరుని సైన్యాన్ని చూచెను।
Verse 33
वितत्य च धनुर्भीमं तूण्याश्चोद्धृत्य सायकान्।क्रोधमाहारयत्तीव्रं वधार्थं सर्वरक्षसाम्।।।।
ఆయన భయంకరమైన ధనుస్సును బిగించి, తూణీరం నుండి బాణాలను తీసి, సమస్త రాక్షసుల వధార్థం తీవ్రమైన కోపాన్ని ధారించాడు।
Verse 34
दुष्प्रेक्ष्यस्सोऽभवत्कृद्धो युगान्ताग्निरिव ज्वलन्।तं दृष्ट्वा तेजसाविष्टं प्राद्रवन्वनदेवताः।।।।
కోపంలో ఆయన చూడటానికే దుర్లభుడై, యుగాంతాగ్నిలా జ్వలించాడు; తేజస్సుతో ఆవిష్టుడైన ఆయనను చూసి వనదేవతలు కూడా పారిపోయారు।
Verse 35
तस्य क्रुद्धस्य रूपं तु रामस्य ददृशे तदा।दक्षस्येव क्रतुं हन्तुमुद्यतस्य पिनाकिनः।।।।
అప్పుడు క్రుద్ధుడైన రాముని రూపం, దక్షుని యజ్ఞాన్ని సంహరించుటకు సిద్ధమైన పినాకధారి మహాదేవుని వలె కనిపించింది।
Verse 36
आविष्टं तेजसा रामं सङ्ग्रामशिरसि स्थितम्।दृष्ट्वा सर्वाणि भूतानि भयार्तानि प्रदुद्रुवुः।।।।
తేజస్సుతో ఆవిష్టుడై యుద్ధాగ్రభాగంలో నిలిచిన రాముని చూసి, సమస్త భూతాలు భయార్తులై పారిపోయాయి।
Verse 37
तत्कार्मुकैराभरणैर्ध्वजैश्च तैर्वर्मभिश्चाग्निसमानवर्णैः।बभूव सैन्यं पिशिताशनानां सूर्योदये नीलमिवाभ्रबृन्दम्।।।।
వారి ధనుస్సులు, ఆభరణాలు, ధ్వజాలు, అగ్నివర్ణ కవచాలతో పిశితాశనుల సైన్యం సూర్యోదయంలో నీల మేఘసమూహంలా కనిపించింది।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāma’s decision to separate roles under crisis: he assigns Lakṣmaṇa the protective duty of escorting Sītā to an inaccessible cave, while he himself assumes the frontline responsibility—balancing compassion-based safeguarding with duty-based confrontation.
The explicit upadeśa is: “अनागतविधानं… कर्तव्यम्”—a prudent, learned person should plan defense before danger fully arrives. The teaching frames preparedness as a dharmic discipline, not as fear, integrating foresight with moral intent (śubham icchatā).
Geographically, the scene centers on the āśrama region in the forest and a दुर्ग-शैल-गुहा (inaccessible mountain cave) used as a protective refuge. Culturally, the ‘गोब्राह्मण-स्वस्ति’ benediction and the assembly of devas/ṛṣis as war-witnesses mark the conflict as a cosmos-observed dharma-event.