Shloka 86

Slaying of Andhaka; Hymn to the Sun; Glory of Brahmins; Gayatri Nyasa and Pranayama

Devanagari script

त्वां वै बाणो बहुवाद्येन तोष्य प्राप्तश्चैश्यं स्वे पुरे तत्स्वरक्ष्यम् । रक्षोधीशो बाहुभिस्तोल्यशैलं युष्मत्क्रांतक्लिष्टरूपो ह्यनौषीत्

Transliteration

tvāṃ vai bāṇo bahuvādyena toṣya prāptaścaiśyaṃ sve pure tatsvarakṣyam | rakṣodhīśo bāhubhistolyaśailaṃ yuṣmatkrāṃtakliṣṭarūpo hyanauṣīt

Translation

అనేక వాద్యాలతో నిన్ను తృప్తిపరచి బాణుడు తన నగరానికి వచ్చి, తన రాజ్యాధికారాన్ని మరియు తన ప్రాంత రక్షణను పొందాడు. అయితే రాక్షసాధిపతి, భుజాలతో పర్వతాన్ని ఎత్తి, నీ దెబ్బతో క్షోభిత రూపమై కూడా సహించాడు।

Word by Word

• त्वाम्: you
• त्वाम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: द्वितीया-विभक्ति, एकवचन — Accusative singular

• वै: indeed
• वै: Sambandha (सम्बन्ध/particle)
• Type: Indeclinable
• Root: वै (अव्यय)
• Form: निपात-अव्यय (emphasis/indeed)

• बाणः: Bāṇa (the demon)
• बाणः: Kartā (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: बाण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन — Nominative singular

• बहुवाद्येन: with many musical instruments
• बहुवाद्येन: Karaṇa (करण)
• Type: Noun
• Root: बहु + वाद्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन — Instrumental singular; कर्मधारय: ‘बहूनि वाद्यानि’

• तोष्य: having pleased
• तोष्य: Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकालक्रिया)
• Type: Indeclinable
• Root: तुष् (धातु) + ल्यप् (प्रत्यय)
• Form: क्त्वान्त/ल्यपन्त-अव्यय (absolutive): ‘having pleased’

• प्राप्तः: obtained/received
• प्राप्तः: Kriyā (क्रिया/भावे)
• Type: Adjective
• Root: प्र + आप् (धातु) + क्त (प्रत्यय)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन — ‘having obtained/arrived’ (as predicate of बाणः)

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय

• ऐश्यम्: lordship/sovereignty
• ऐश्यम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: ऐश्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन — Accusative singular

• स्वे: in his own
• स्वे: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स्व (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन — Locative singular; विशेषण of पुरे

• पुरे: city
• पुरे: Adhikaraṇa (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: पुर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन — Locative singular

• तत्: that
• तत्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन — Accusative singular; विशेषण of स्वरक्ष्यम्

• स्वरक्ष्यम्: his own protection/safety
• स्वरक्ष्यम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: स्व + रक्ष्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन — Accusative singular; तत्पुरुष: ‘स्वस्य रक्ष्यम्’ (that which is to be protected/one’s protection)

• रक्षोधीशः: lord of the rākṣasas
• रक्षोधीशः: Kartā (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: रक्षस् + अधीश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन — Nominative singular; षष्ठी-तत्पुरुष: ‘रक्षसाम् अधीशः’

• बाहुभिः: with (his) arms
• बाहुभिः: Karaṇa (करण)
• Type: Noun
• Root: बाहु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन — Instrumental plural

• तोल्य: having lifted
• तोल्य: Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकालक्रिया)
• Type: Indeclinable
• Root: तुल् (धातु) + ल्यप् (प्रत्यय)
• Form: ल्यपन्त-अव्यय (absolutive): ‘having lifted/weighed up’

• शैलम्: a mountain
• शैलम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: शैल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन — Accusative singular

• युष्मत्क्रान्तक्लिष्ट रूपः: whose form was distressed by your attack
• युष्मत्क्रान्तक्लिष्ट रूपः: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: युष्मद् + क्रान्त + क्लिष्ट + रूप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन — Nominative singular; बहुव्रीहि: ‘युष्मत्क्रान्तेन क्लिष्टं रूपं यस्य’

• हि: indeed
• हि: Sambandha (सम्बन्ध/particle)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: निपात-अव्यय (indeed)

• अनौषीत्: led/brought (carried)
• अनौषीत्: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: नी (धातु)
• Form: लङ्-लकार (Imperfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन — 3rd sg; उपसर्ग ‘अनु’ + अवग्रह/वृद्धि: अनु + अव + नीत् → अनौषीत् (काव्यरूप)

Speaker

Unspecified narrator (context not provided in the excerpt)

Verse Rasa

Primary Rasa: vira

Secondary Rasa: adbhuta

Geographic Context

Type: city

Sandhi Resolution Notes

Sandhi Resolution Notes: प्राप्तश्चैश्यं = प्राप्तः + च + ऐश्यम्; तत्स्वरक्ष्यम् = तत् + स्वरक्ष्यम्; बाहुभिस्तोल्य = बाहुभिः + तोल्य (विसर्ग→स्); युष्मत्क्रांतक्लिष्टरूपो = युष्मत् + क्रान्त + क्लिष्ट + रूपः (त् + क् → त्क्); ह्यनौषीत् = हि + अनौषीत्

Characters & Entities

• Bāṇa
• Rākṣasa-lord

FAQs

What is the central theme of this verse?

It links royal sovereignty and protection to winning divine favor (pleasing with music), while also describing a mythic adversary (a Rākṣasa-lord) who endures suffering after being struck down.

What does the verse suggest about legitimate kingship?

It implies that rulership (aiśvarya) is not merely seized by force but is obtained through gaining the approval of a higher power, followed by the duty of safeguarding one’s domain.

What ethical lesson can be drawn from the Rākṣasa-lord image?

Even great strength (lifting a mountain) does not prevent the consequences of being overpowered by a superior force; endurance under suffering is shown as an inevitable aftermath of conflict.