Padma Purana — Bhumi Khanda, Shloka 64

Episode of Vena: The Power of Association and Revā (Narmadā) Tīrtha

Devanagari script

तपस्तपन्सदैकांते कामक्रोधविवर्जितः । स मामुवाच धर्मात्मा क्रोधरागसमन्वितः

Transliteration

tapastapansadaikāṃte kāmakrodhavivarjitaḥ | sa māmuvāca dharmātmā krodharāgasamanvitaḥ

Translation

అతడు ఏకాంతంలో తపస్సు చేస్తూ, కామక్రోధరహితుడై ఉండెను; అయినా ఆ క్షణంలో క్రోధరాగసహితుడై ఆ ధర్మాత్ముడు నాతో పలికెను.

Word by Word

• तपः: austerity, penance
• तपः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तपस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (Accusative/2nd), एकवचन; (तपन् इति कर्म)

• तपन्: performing austerity
• तपन्: Karta (Agent/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: तप् (धातु) + शतृ (कृदन्त)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकाले कृदन्त (present active participle); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• सदा: always
• सदा: Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: सदा (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय (adverb of time)

• एकान्ते: in solitude
• एकान्ते: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: एकान्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (Locative/7th), एकवचन

• कामक्रोधविवर्जितः: free from desire and anger
• कामक्रोधविवर्जितः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: काम + क्रोध + विवर्जित (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः कामक्रोधाभ्यां विवर्जितः (तत्पुरुष)

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम

• माम्: me
• माम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: द्वितीया (Accusative/2nd), एकवचन; सर्वनाम

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

• धर्मात्मा: the righteous-souled one
• धर्मात्मा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: धर्म + आत्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः धर्मः आत्मा यस्य/धर्म एव आत्मा (कर्मधारय)

• क्रोधरागसमन्वितः: endowed with anger and passion
• क्रोधरागसमन्वितः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: क्रोध + राग + समन्वित (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः क्रोधरागाभ्यां समन्वितः (तत्पुरुष)

Speaker

Narrator (first-person 'mām' indicates the speaker recounts another person speaking to him; exact identity not determinable from this single verse)

Verse Rasa

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shanta

Geographic Context

Type: forest

Sandhi Resolution Notes

Sandhi Resolution Notes: तपस्तपन् = तपः + तपन् (विसर्ग-लोप); सदैकान्ते = सदा + एकान्ते; मामुवाच = माम् + उवाच (म् + उ)

FAQs

How can someone be described as free from desire and anger, yet also 'accompanied by anger and passion'?

The verse highlights a moral tension: a person known for austerity and restraint may still experience (or display) anger and attachment in a particular moment. It underscores vigilance in self-mastery, not merely reputation.

What ethical lesson does this shloka teach?

It cautions that spiritual practice (tapas) and outward righteousness (dharmātmatā) do not automatically eliminate inner impulses; continuous self-awareness and discipline are required.

Does this verse indicate a specific dialogue pair like Pulastya–Bhishma or Shiva–Parvati?

Not from this verse alone. It only shows a first-person narrator reporting that a 'dharmātmā' spoke to him; identifying the dialogue pair requires surrounding verses or chapter context.