Adhyaya 120

Verse 1

कुंजल उवाच । कामोदाख्यं पुरं दिव्यं सर्वदेवसमाकुलम् । सर्वकामसमृद्ध्यर्थमपश्यन्नारदस्ततः

కుఞ్జలుడు పలికెను—అప్పుడు నారదుడు ‘కామోదా’ అనే దివ్యనగరాన్ని దర్శించాడు; అది సమస్త దేవతలతో నిండినది, సర్వకామసమృద్ధి సిద్ధించుటకై ప్రకాశించినది।

Verse 2

कामोदाया गृहं प्राप्य प्रविवेश द्विजोत्तमः । कामोदां तु ततो दृष्ट्वा सर्वकामसमाकुलाम्

కామోదా గృహానికి చేరి ఆ ద్విజోత్తముడు లోనికి ప్రవేశించాడు. తరువాత కామోదాను చూచి, ఆమె సర్వకామాలతో వ్యాకులమై ఉన్నదని గ్రహించాడు।

Verse 3

तया संपूजितो विप्रः सुवाक्यैः स्वागतादिभिः । दिव्यासने समारूढस्तां पप्रच्छ द्विजोत्तमः

ఆమె స్వాగతాది మధుర వాక్యాలతో ఆ విప్రుని సత్కరించి పూజించింది. దివ్యాసనంపై ఆసీనుడైన ఆ ద్విజోత్తముడు ఆమెను ప్రశ్నించాడు।

Verse 4

सुखेन स्थीयते भद्रे विष्णुतेजः समुद्भवे । अनामयं च पप्रच्छ आशीर्भिरभिनंद्य ताम्

హే భద్రే, విష్ణు-తేజస్సు నుండి జన్మించినదానా! ఆయన నిన్ను ఆశీర్వచనాలతో అభినందించి, నీవు సుఖంగా ఉన్నావా? నిరామయంగా ఉన్నావా? అని అడిగాడు.

Verse 5

कामोदोवाच । प्रसादाद्भवतां विष्णोः सुखेन वर्तयाम्यहम् । कथयस्व महाप्राज्ञ त्वं प्रश्नोत्तरकारणम्

కామదా పలికింది—మీ విష్ణువు ప్రసాదంతో నేను సుఖంగా ఉన్నాను. హే మహాప్రాజ్ఞా, మీరు ప్రశ్న-ఉత్తరాలకు కారణము; దయచేసి వివరించండి.

Verse 6

महामोहः समुत्पन्नो ममांगे मुनिपुंगव । व्यापकः सर्वलोकानां ममांगे मतिनाशकः

హే మునిపుంగవా, నా అంగంలో మహామోహం ఉద్భవించింది; అది సర్వలోకాలను వ్యాపించి, నాలో వివేకాన్ని నశింపజేస్తోంది.

Verse 7

तस्मान्निद्रा समुत्पन्ना यथा मर्त्येषु वर्तते । सुप्तया तु मया दृष्टः स्वप्नो वै दारुणो मुने

అందువల్ల నిద్ర కలిగింది, అది మానవులలో ఎలా జరుగుతుందో అలాగే. హే మునీ, నిద్రలో నేను నిజంగా ఒక భయంకరమైన స్వప్నాన్ని చూశాను.

Verse 8

केनाप्युक्तं समेत्यैव पुरतो द्विजसत्तम । अव्यक्तोऽसौ हृषीकेशः संसारं स गमिष्यति

హే ద్విజసత్తమా, ఎవరో చెప్పగా అతడు వచ్చి నా ముందే నిలిచాడు; ఆ అవ్యక్త హృషీకేశుడు అప్పుడు సంసారంలో ప్రవేశించనున్నాడు.

Verse 9

तदा प्रभृति दुःखेन व्यापिताहं महामते । तन्मे त्वं कारणं ब्रूहि भवाञ्ज्ञानवतां वरः

ఆ కాలం నుంచే, ఓ మహామతీ, నేను దుఃఖంతో పూర్తిగా వ్యాపించిపోయాను. కనుక దాని కారణాన్ని చెప్పండి; మీరు జ్ఞానులలో శ్రేష్ఠులు.

Verse 10

नारद उवाच । वातिकः पैत्तिकश्चैव कफजः सान्निपातिकः । स्वप्नः प्रवर्तते भद्रे मानवेषु न संशयः

నారదుడు పలికెను—హే భద్రే, మనుష్యులలో స్వప్నాలు నిశ్చయంగా కలుగుతాయి—వాతజ, పిత్తజ, కఫజ మరియు సన్నిపాతజ; ఇందులో సందేహం లేదు.

Verse 11

न जायते च देवेषु स्वप्नो निद्रा च सुंदरि । आदित्योदयवेलायां दृश्यते स्वप्न उत्तमः

హే సుందరీ, దేవతలలో స్వప్నమూ నిద్రయూ కలుగవు. సూర్యోదయ వేళ కనిపించే స్వప్నమే ఉత్తమం (సత్యఫలదాయకం).

Verse 12

सत्स्वप्नो मानवानां हि पुण्यस्य फलदायकः । अन्यदेवं प्रवक्ष्यामि स्वप्नस्य कारणं शुभे

మనుష్యులకు సత్స్వప్నం నిజంగా పుణ్యఫలాన్ని ప్రసాదిస్తుంది. హే శుభే, ఇప్పుడు స్వప్నానికి కారణాన్ని మరొక విధంగా వివరిస్తాను.

Verse 13

महावातांदोलनैश्च चलंत्यापो वरानने । त्रुटंत्यंबुकणाः सूक्ष्मास्तस्मादुदकसंचयात्

హే వరాననే, మహావాయువుల ఆందోళనలతో జలాలు కదులుతాయి; అప్పుడు సూక్ష్మ జలబిందువులు విడిపోతాయి, దానివల్ల జలసంచయం ఏర్పడుతుంది.

Verse 14

बहिरेव पतंत्येते निर्मलांबुकणाः शुभे । पुनर्लयं प्रयांत्येते दृश्यादृश्या भवंति वै

హే శుభే! ఈ నిర్మల జలబిందువులు బయటకే పడతాయి; తరువాత మళ్లీ లయమైపోతాయి—కొన్నిసార్లు దృశ్యమై, కొన్నిసార్లు అదృశ్యమవుతాయి.

Verse 15

तद्वत्स्वप्नस्य वै भावः कथ्यते शृणु भामिनि । आत्मा शुद्धो विरक्तस्तु रागद्वेषविवर्जितः

అదేవిధంగా స్వప్నం యొక్క నిజ స్వరూపాన్ని చెబుతున్నాను—విను, ఓ భామిని. ఆత్మ శుద్ధమైనది, విరక్తమైనది, రాగద్వేషరహితమైనది.

Verse 16

पंचभूतात्मकानां च मुषित्वैव सुनिश्चलः । षड्विंशतिसु तत्वानां मध्ये चैष विराजते

పంచమహాభూతాలతో కూడిన దేహభావాన్ని అధిగమించి ఆయన సంపూర్ణంగా అచంచలంగా ఉంటాడు; ఇరవై ఆరు తత్త్వాల మధ్య ఈ తత్త్వమే ప్రకాశిస్తుంది.

Verse 17

शुद्धात्मा केवलो नित्यः प्रकृतेः संगतिं गतः । तद्भावैर्वायुरूपैश्च चलते स्थानतो यदा

శుద్ధాత్మ—ఏకాకి, నిత్యుడు—ప్రకృతితో సంగమం పొందినప్పుడు, ఆమె భావాల ప్రభావంతోను ప్రాణవాయు రూపాలతోను స్థలస్థలాలకు కదులుతున్నట్లు అనిపిస్తుంది.

Verse 18

आत्मनस्तेजसश्चैव प्रतितेजः प्रजायते । अंतरात्मा शुभं नाम तस्य एव प्रकथ्यते

ఆత్మ నుండియు దాని తేజస్సు నుండియు ప్రతితేజస్సు జనిస్తుంది; అదే అంతరాత్మకు శుభనామమని ప్రకటించబడుతుంది.

Verse 19

पयसश्च यथा भिन्ना भवंत्यंबुकणाः शुभे । आत्मनस्तु तथा तेज अंतरात्मा प्रकथ्यते

హే శుభే! పాయసంలో నీటి బిందువులు వేరుగా కనిపించినట్లే, జీవాత్మలో అంతర్లీనంగా ఉన్న తేజస్సు—అంతరాత్మ—భిన్నమని వర్ణించబడుతుంది।

Verse 20

स हि पृथ्वी स वै वायुः स चाप्याकाश एव हि । स वै तोयं स दीप्येत एते पंच पुरा कृताः

ఆయనే భూమి, ఆయనే వాయువు, ఆయనే ఆకాశం; ఆయనే జలం, ఆయనే అగ్నివలె దగ్ధంగా ప్రకాశించువాడు—ఈ పంచభూతాలు ఆదిలో నిర్మితమయ్యాయి।

Verse 21

आत्मनस्तेजसो भूता मलरूपा महात्मनः । तस्यापि संगतिं प्राप्ता एकत्वं हि प्रयांति ते

ఆ మహాత్ముని స్వాత్మతేజస్సు నుండి పుట్టిన ఈ భూతాలు, మలరూపముగా కనిపించినా, ఆయన సాంగత్యం పొందినపుడు ఏకత్వానికే చేరుతాయి।

Verse 22

स्वात्मभावप्रदोषेण नाशयंति वरानने । तत्पिंडमन्यमिच्छंति वारं वारं वरानने

హే వరాననే! తమ స్వభావదోషం వల్ల వారు తమ నాశనాన్ని తెచ్చుకుంటారు; ఆపై మళ్లీ మళ్లీ మరో దేహరూప పిండాన్ని కోరుకుంటారు।

Verse 23

तेषां क्रीडाविहारोयं सृष्टिसंबंधकारणम् । उदकस्य तरंगस्तु जायते च विलीयते

వారి ఈ క్రీడావిహారం సృష్టితో సంబంధాన్ని కలిగించే కారణం; నీటిలోని తరంగంలా అది పుడుతుంది, మళ్లీ లయమవుతుంది।

Verse 24

पुनर्भूतिः पुनर्हानिस्तादृशस्य पुनः पुनः । अपां रूपस्य दृष्टांतं तद्वदेषां न संशयः

అటువంటి దానికి మళ్లీ మళ్లీ ఉద్భవం, మళ్లీ మళ్లీ లయం జరుగుతుంది. నీటి రూపమార్పే దానికి దృష్టాంతం; అలాగే వీరి విషయంలోనూ—సందేహం లేదు.

Verse 25

आत्मा न नश्यते देवि तेजो वायुर्न नश्यति । न नश्यतो धराकाशौ न नश्यंत्याप एव च

హే దేవీ, ఆత్మ నశించదు. అగ్ని (తేజస్సు) మరియు వాయువూ నశించవు. భూమి, ఆకాశం నశించవు; జలమూ నశించదు.

Verse 26

पंचैव आत्मना सार्द्धं प्रभवंति प्रयांति च । आत्मादयो ह्यमी भद्रे नित्यरूपा न संशयः

ఈ ఐదు తత్త్వాలు ఆత్మతో కలిసి ఉద్భవించి లయమవుతాయి. అయినా హే భద్రే, ఆత్మ మొదలైనవి నిత్యస్వరూపమే—సందేహం లేదు.

Verse 27

पिंड एव प्रणश्येत तेषां संजात एव च । विषयाणां सुदोषैः स रागद्वेषादिभिर्हतः

వారి ఈ పిండం (దేహసమూహం) పుట్టగానే నశిస్తుంది; ఎందుకంటే విషయాల ఘోర దోషాలైన రాగద్వేషాదుల చేత అది హతమవుతుంది.

Verse 28

प्राणाः प्रयांति वै पिंडात्पंचपंचात्मका द्विज । पिंडांते वसते आत्मा प्रतिरूपस्तु तस्य च

హే ద్విజా, పంచపంచాత్మకమైన ప్రాణాలు నిజంగా పిండం (దేహం) నుండి బయలుదేరుతాయి. దేహాంతంలో ఆత్మ నివసిస్తుంది; దానితో పాటు దాని ప్రతిరూపమైన సూక్ష్మరూపమూ ఉంటుంది.

Verse 29

अंतरात्मा यथा चाग्नेः स्फुलिंगस्तु प्रकाशते । तथा प्रकाशमायाति दृश्यादृश्यः प्रजायते

అగ్నిలోనుంచి స్ఫులింగం వెలుగుతో ప్రత్యక్షమయ్యే విధంగా, అంతరాత్మ కూడా ప్రకాశమై ప్రత్యక్షమవుతుంది; దానివలన దృశ్యమూ అదృశ్యమూ రెండూ జన్మిస్తాయి।

Verse 30

शुद्धात्मा च परं ब्रह्म सदा जागर्ति नित्यशः । अंतरात्मा प्रबद्धस्तु प्रकृतेश्च महागुणैः

శుద్ధాత్మనే పరబ్రహ్మం—అది సదా జాగ్రత్తగా, నిత్యంగా ఉంటుంది; కానీ అంతరాత్మ ప్రకృతியின் మహాగుణాలైన త్రిగుణాలచే బద్ధమై ఉంటుంది।

Verse 31

अन्नाहारेण संपुष्टैरंतरात्मा सुखं व्रजेत् । सुसुखाज्जायते मोहस्तस्मान्मनः प्रमुह्यति

అన్నాహారంతో పుష్టి పొందిన అంతరాత్మ సుఖంలోకి ప్రవేశిస్తుంది; కానీ అతిసుఖం వల్ల మోహం పుడుతుంది, అందుచేత మనస్సు మోహితమవుతుంది।

Verse 32

पश्चात्संजायते निद्रा तामसी लयवर्द्धिनी । नाडीमार्गेण यः सूर्यो मेरुमुल्लंघ्य गच्छति

ఆ తరువాత లయాన్ని, జడత్వాన్ని పెంచే తామస నిద్ర కలుగుతుంది; అప్పుడు నాడీమార్గముగా సంచరించే సూర్యుడు మేరు పర్వతాన్ని దాటి ముందుకు సాగుతాడు।

Verse 33

तदा रात्रिः प्रजायेत यावन्नोदयते रविः । विषयांधकारैर्मुक्तस्तु अंतरात्मा प्रकाशते

రవి ఉదయించేవరకు అప్పుడు రాత్రి ఉంటుంది; కానీ విషయాంధకారమునుండి విముక్తుడైనప్పుడు అంతరాత్మ ప్రకాశిస్తుంది।

Verse 34

भावैस्तत्त्वात्मकानां तु पंचतत्त्वैः प्रपोषितैः । पूर्वजन्मस्थितैः पिंडैरंतरात्मा प्रगृह्यते

తత్త్వస్వరూపమైన భావాలచే నిర్మితమై, పంచమహాభూతాలచే పోషింపబడి, పూర్వజన్మ సంస్కారావశేషాలతో ఏర్పడిన పిండాలవలన అంతరాత్మ బద్ధమై తోడుగా తీసుకుపోబడుతుంది।

Verse 35

स यास्यति च वै स्थानमुच्चावचं महामते । संसार अंतरात्मा वै दोषैर्बद्धः प्रणीयते

హే మహామతీ! దోషబంధితమైన అంతరాత్మ సంసారంలో ఎప్పుడో ఉన్నతస్థానానికి, ఎప్పుడో నీచస్థానానికి వెళ్లుతూ నడిపింపబడుతుంది।

Verse 36

कायं रक्षति जीवात्मा पश्चात्तिष्ठति मध्यगः । उदानः स्फुरते तीव्रस्तस्माच्छब्दः प्रजायते

జీవాత్మ శరీరాన్ని రక్షిస్తూ, అంతరంలో మధ్యస్థితిగా ఆధారంగా నిలుస్తాడు. ఉదానప్రాణం తీవ్రంగా స్పందించినప్పుడు, ఆ స్పందన నుంచే శబ్దం జనిస్తుంది।

Verse 37

शुष्का भस्त्रा यथा श्वासं कुरुते वायुपूरिता । तद्वच्छब्दवशाच्छ्वासमुदानः कुरुते बलात्

ఎండిన భస్త్రి గాలితో నిండినప్పుడు శ్వాసను కలిగించునట్లే, శబ్ద ప్రభావంతో ఉదానప్రాణం బలాత్కారంగా శ్వాసను ప్రవహింపజేస్తుంది।

Verse 38

आत्मनस्तु प्रभावेण उदानो बलवान्भवेत् । एवं कायः प्रमुग्धस्तु मृतकल्पः प्रजायते

ఆత్మ ప్రభావంతో ఉదానప్రాణం బలవంతమవుతుంది; అప్పుడు శరీరం పూర్తిగా మూర్ఛితమై మృతదేహంలా కనిపిస్తుంది।

Verse 39

ततो निद्रा महामाया तस्यांगेषु प्रयाति सा । हृदि कंठे तथा चास्ये नासिकाग्रे प्रतिष्ठति

అప్పుడు మహామాయారూపిణి నిద్ర అతని అవయవాలలో సంచరిస్తుంది; హృదయంలో, కంఠంలో, ముఖంలో మరియు నాసికాగ్రంలో ఆమె స్థిరపడుతుంది.

Verse 40

बाहू संकुच्य संतिष्ठेद्धृद्गतो नाभिमंडले । आत्मनस्तु प्रभावाच्च उदानो नाम मारुतः

రెండు భుజాలను సంకోచింపజేసి స్థిరంగా నిలిచి, అది హృదయంలోను నాభిమండల ప్రాంతంలోను స్థితమైతే, ఆత్మప్రభావంతో ఆ వాయువు ‘ఉదాన’మని పిలువబడుతుంది.

Verse 41

प्रजायते महातीव्रा बलरोधं करोति सः । यथा रज्ज्वा प्रबद्धस्तु दारु कीलधरः स्थितः

అది అత్యంత తీవ్రముగా ఉద్భవించి బలానికి అడ్డంకి కలిగిస్తుంది; తాడుతో బిగిగా కట్టబడిన చెక్క మేక (ఖిలం) స్థిరంగా నిలిచినట్లుగా.

Verse 42

तथा चात्मासु संलग्नः प्राणवायुर्न संशयः । अंतरात्मप्रसक्तस्तु प्राणवायुः शुभानने

అలాగే ప్రాణవాయువు ఆత్మలతో సంయుక్తమై ఉంటుంది—ఇందులో సందేహం లేదు. ఓ శుభాననే, ప్రాణవాయువు అంతరాత్మపై లీనమైతే అది అంతర్ముఖంగా స్థిరమవుతుంది.

Verse 43

बुद्धिवद्रोहितो भद्रे अंतरात्मा प्रधावति । पूर्वजन्मार्जितान्वासान्स्मृत्वा तत्र प्रधावति

ఓ భద్రే, బుద్ధి మార్గభ్రష్టమైతే అంతరాత్మ ఇటూ అటూ పరుగెడుతుంది; పూర్వజన్మలలో సంపాదించిన వాసనలను స్మరించి మళ్లీ మళ్లీ వాటివైపు ధావిస్తుంది.

Verse 44

तत्र संस्थो महाप्राज्ञः स्वेच्छया रमते पुनः । एवं नानाविधान्स्वप्नानंतरात्मा प्रपश्यति

అక్కడ స్థితుడైన మహాప్రాజ్ఞుడు స్వేచ్ఛానుసారంగా మళ్లీ ఆనందిస్తాడు. ఈ విధంగా అంతరాత్మ నానావిధ స్వప్నాలను దర్శిస్తుంది.

Verse 45

उत्तमांश्च विरुद्धांश्च कर्मयुक्तान्प्रपश्यति । गिरींस्तथा सुदुर्गांश्च उच्चावचान्प्रपश्यति

అతడు ఉత్తములను, విరోధులను, అలాగే కర్మబంధనంతో కూడిన జీవులను దర్శిస్తాడు. ఇంకా అత్యంత దుర్గమమైన పర్వతాలను, ఎత్తు-తక్కువ భూములను కూడా చూస్తాడు.

Verse 46

तदेव वातिकं विद्धि कफवत्तद्वदाम्यहम् । जलं नदीं तडागं च पयः स्थानानि पश्यति

ఇదే వాతజన్య స్థితి అని తెలుసుకో; అలాగే ఇది కఫసదృశమని నేను చెప్పుచున్నాను. అప్పుడు అతడు నీరు—నదులు, చెరువులు, త్రాగునీటి స్థానాలను—చూస్తాడు.

Verse 47

अग्निं च पश्यते देवि बहुकांचनमुत्तमम् । तदेव पैत्तिकं विद्धि भाव्यं चैव वदाम्यहम्

హే దేవీ, అతడు అగ్నిని మరియు విస్తారమైన ఉత్తమ స్వర్ణాన్ని చూస్తే, ఆ దర్శనాన్ని పిత్తజన్య లక్షణంగా తెలుసుకో; దాని భవిష్య ఫలితమును కూడా నేను చెప్పుదును.

Verse 48

प्रभाते दृश्यते स्वप्नो भव्यो वाभव्य एव च । कर्मयुक्तो वरारोहे लाभालाभप्रकाशकः

హే వరారోహే, ఉదయకాలంలో కనిపించే స్వప్నం శుభమైయుండవచ్చు, అశుభమైయుండవచ్చు. అది కర్మతో అనుబంధమై లాభనష్టాలను వెల్లడిస్తుంది.

Verse 49

स्वप्नस्यापि अवस्था मे कथिता वरवर्णिनि । तद्भाव्यंचवरारोहेविष्णोश्चैवभविष्यति

హే సుందరవర్ణినీ! స్వప్నావస్థను కూడా నేను నీకు వివరించాను. హే వరారోహే, జరగబోయేది నిశ్చయంగా విష్ణువు సంకల్పముచేతనే జరుగును.

Verse 50

तन्निमित्तं त्वया दृष्टो दुःस्वप्नः स तु प्रेक्षितः

అదే కారణముచేత నీవు ఆ దుఃస్వప్నాన్ని చూశావు—నిజంగా దానిని ప్రత్యక్షంగా అనుభవించావు.