Shloka 61

Tīrtha-yātrā-varṇana

Description of Pilgrimage to the Sacred Fords

Devanagari script

पंचषष्टिसमाः संध्या तेन चोपासिता भवेत् । पुरीं वाराणसीं तां तु श्मशानं चाविमुक्तकम् ॥ ६१ ॥

Transliteration

paṃcaṣaṣṭisamāḥ saṃdhyā tena copāsitā bhavet | purīṃ vārāṇasīṃ tāṃ tu śmaśānaṃ cāvimuktakam || 61 ||

Translation

ఎవడు అరవైయైదు సంవత్సరాలు సంధ్యోపాసన చేశాడో, అతని ఉపాసన సమ్యకంగా పూర్తయినదిగా భావించబడుతుంది. ఆ నగరం వారాణసీనే పవిత్ర శ్మశానభూమి ‘అవిముక్త’గా చెప్పబడింది.

Word by Word

• पञ्चषष्टि-समाः: sixty-five (in number), lasting sixty-five years
• पञ्चषष्टि-समाः: विशेषण (Adjectival modifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पञ्चषष्टि (प्रातिपदिक) + सम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन; विशेषण (adjectival)

• सन्ध्याः: twilight prayers (sandhyās)
• सन्ध्याः: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सन्ध्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन

• तेन: by that; thereby
• तेन: करण (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन; सर्वनाम

• च: and
• च: सम्बन्ध (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)

• उपासिता: worshipped/observed
• उपासिता: कर्मणि-विधेय (Predicate in passive/कर्मणि)
• Type: Verb
• Root: उप-आस् (धातु) → उपासित (कृदन्त-प्रातिपदिक, क्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle, क्त); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मणि-प्रयोगे विधेय-विशेषण

• भवेत्: would be / should be
• भवेत्: क्रिया (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद

• पुरीम्: the city
• पुरीम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पुरी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन

• वाराणसीम्: Vārāṇasī
• वाराणसीम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वाराणसी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; पुरीम् इति विशेष्यस्य विशेषण/अप्पोजिशन

• ताम्: that (city)
• ताम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; सर्वनाम

• तु: but/indeed
• तु: सम्बन्ध (Discourse particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: विरोध/विशेषार्थक-अव्यय (particle: but/indeed)

• श्मशानम्: cremation-ground
• श्मशानम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: श्मशान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; पुरीम् इति विशेष्यस्य अप्पोजिशन

• च: and
• च: सम्बन्ध (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)

• अविमुक्तकम्: Avimuktaka (name of the sacred place)
• अविमुक्तकम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अविमुक्तक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; नाम (proper name/epithet)

Speaker

Narada (in dialogue tradition with Sanatkumara lineage; Uttara-Bhaga tirtha narration)

Vrata Kalpa

Vrata: none

Verse Rasa

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shanta

Characters & Entities

• Varanasi (Kashi)
• Avimukta
• Sandhya (Sandhyavandana)
• Shmashana

FAQs

What is the spiritual significance of this verse in Narada Purana?

It equates the extraordinary sanctity of Kāśī–Avimukta with immense lifelong religious merit, portraying residence/connection with Vārāṇasī as spiritually potent—linked with liberation-oriented tirtha glory.

How does this verse explain the path of devotion (Bhakti)?

By praising Avimukta (Kāśī) as uniquely sacred, it supports pilgrimage and sacred-place devotion as a bhakti-supported discipline—where reverence, worship, and surrender in a Vishnu–Shiva sacred geography intensify spiritual progress.

What practical Vedic knowledge (Vedanga) is highlighted here?

The verse highlights Sandhyā worship (Sandhyavandana)—a daily ritual discipline tied to Vedic practice (prayoga/kalpa in Vedanga context), emphasizing consistency and time-based observance.