వసిష్ఠుడు రాజు మాంధాతకు హరివాసర ఆచరణతో రూపుదిద్దుకున్న ఆదర్శ రాజ్యాన్ని వర్ణిస్తాడు—ధర్మసంపన్నం, సమృద్ధిగా ఉండి, విష్ణువు ప్రబోధన సమయానికి అనుకూలమైన శుభ ఋతుపరిస్థితులతో ప్రకాశించేది. అనంతరం రుక్మాంగద–మోహినీ కథలో, మోహం‑భోగాల మధ్య కూడా రాజు ‘విష్ణువు పవిత్ర దినాలు, కార్తిక వ్రతం నిర్లక్ష్యం చేయరాదు’ అని దృఢంగా నిలుస్తాడు. అతడు మోహినీకి కార్తిక మాస మహిమను బోధిస్తాడు—చిన్న నియమమూ అక్షయ పుణ్యాన్ని ఇచ్చి విష్ణులోక ప్రాప్తిని కలిగిస్తుంది. అధ్యాయంలో వ్రతకల్ప విధులు—కృచ్ఛ్ర, ప్రాజాపత్య ప్రాయశ్చిత్తాలు, ఉపవాస విధానాలు, దీపదానం పరమదానం, ప్రబోధినీ, భీష్మపంచక, రాత్రి జాగరణ, పుష్కర‑ద్వారకా‑శౌకర/వరాహ దర్శన తీర్తఫలాలు, అలాగే నూనె, తేనె, మాంసం, మైథునం మరియు కొన్ని ఆహారాల నిషేధాలు చెప్పబడతాయి. చివర చాతుర్మాస్య సంబంధ వ్రతాల ఉద్యాపన—ప్రతి నియమానికి తగిన దానం, దక్షిణ, బ్రాహ్మణ మార్గదర్శనం, నిర్లక్ష్యానికి కర్మఫల హెచ్చరికతో ముగుస్తుంది.
Verse 1
वसिष्ठ उवाच । एवं धर्मांगदो राज्यं चकार वसुधातले । पितुर्ननियोगाद्राजेंद्र पालयन् हरिवासरम् ॥ १ ॥
వసిష్ఠుడు పలికెను—ఓ రాజేంద్రా! ఈ విధంగా ధర్మాంగదుడు భూమిపై రాజ్యము నిర్వహించెను; తండ్రి ఆజ్ఞ ప్రకారం హరివాసరము—శ్రీహరి పవిత్ర దినము—ఆచరించుచుండెను ॥ ૧ ॥
Verse 2
न बभूव जनः कश्चिद्यो न धर्मे व्यवस्थितः । नासुखी नाप्रजः कश्चिन्न वा कुष्ठी महीपते ॥ २ ॥
హే మహీపతే! అక్కడ ధర్మములో స్థిరంగా లేని జనుడు ఎవడూ లేడు. ఎవడూ దుఃఖితుడు కాదు, ఎవడూ సంతానహీనుడు కాదు, ఎవడూ కుష్ఠరోగంతో బాధపడలేదు ॥ ૨ ॥
Verse 3
हृष्टपुष्ट जने तस्मिन् क्ष्मा चैव निधिदायिनी । घटदोग्ध्रीषु नृपते तृप्तवत्सासु धेनुषु ॥ ३ ॥
హే నృపతే! అక్కడ జనులు హర్షితులై పుష్టులై ఉండగా భూమి స్వయంగా నిధులను ప్రసాదించెను; ధేనువులు ఘటముల వరకు పాలు ఇచ్చి, దూడలు తృప్తిగా ఉండగా సమృద్ధి సహజంగా విరాజిల్లెను ॥ ૩ ॥
Verse 4
पुटके कुटके क्षौद्रं द्रोणमात्रं द्रुमे द्रुमे । प्रहृष्टायां तु मेदिन्यां सर्वधान्यसमुद्भवः ॥ ४ ॥
ఆ హర్షితమైన మేదినిలో ప్రతి పుటకములోను కుటకములోను ద్రోణమాత్రమైన తేనె ఉండెను; మరియు సమస్త ధాన్యములు సమృద్ధిగా ఉద్భవించెను ॥ ૪ ॥
Verse 5
कृतस्य स्पर्द्धिनि युगे त्रेतान्ते द्वापरे युगे । व्यतीते जलदापाये निर्मले चांबरे गृहे ॥ ५ ॥
స్పర్ధతో నిండిన కృతయుగంలో, త్రేతాయుగాంతంలో, ద్వాపరయుగంలో కూడా—వర్షాకాలం గడిచిపోయి, మేఘాలు తొలగి, ఇంటి మీద ఆకాశం నిర్మలంగా ఉన్నప్పుడు—ఈ ఆచారం నిర్వహించబడేది।
Verse 6
सुगंधिशालिपक्वाढ्ये कुंभोद्भवविलोकिते । मध्यप्रवाहयुक्तासु निम्नगासु समंततः ॥ ६ ॥
చుట్టూ తక్కువ నేలలో ప్రవహించే నదీప్రవాహాలు ఉండి, వాటిలో మధ్యధార స్థిరంగా ఉండేది; సుగంధభరిత పక్వ శాలిధాన్యంతో ప్రాంతం సమృద్ధిగా, కుంభజ ముని (అగస్త్య) దృష్టివల్ల మంగళప్రదంగా నిలిచింది।
Verse 7
तीरोत्थैः काशपुष्पैश्च शुक्लकेशैरिवांगना । चन्द्रांशुधवले लोके नातितीव्रे दिवाकरे ॥ ७ ॥
తీరాల్లో పూసిన కాశపుష్పాలతో అలంకరించిన దృశ్యం తెల్లజుట్టు గల స్త్రీలా కనిపిస్తుంది; సూర్యుడు అతితీవ్రంగా లేకపోవడంతో లోకం చంద్రకిరణాల వలె ధవళంగా తోస్తుంది।
Verse 8
तस्मिन्मनुष्यबहुलैर्जलस्नानविचित्रितैः । यत्रोत्सुकैः प्रयातैस्तु भूमिपालैः समंततः ॥ ८ ॥
ఆ పవిత్ర స్థలంలో అనేక మంది జనులు గుమిగూడి, జలస్నానాల నానావిధ దృశ్యాలతో అది శోభించింది; అలాగే ఉత్సాహంతో అన్ని దిక్కుల నుంచీ వచ్చిన భూపాలులు (రాజులు) కూడా అక్కడ ఉన్నారు।
Verse 9
प्रबोधसमये विष्णोराश्विनांते जगद्गुरोः । मोहिनी रमयामास तत्काले हृच्छयार्दिता ॥ ९ ॥
ఆశ్విన మాసాంతంలో, జగద్గురు విష్ణువు ప్రబోధ సమయమున, ప్రేమతాపంతో బాధపడిన మోహిని ఆ సమయంలో ఆయనను ఆనందింపజేయాలని యత్నించింది।
Verse 10
राजानं विविधैः सौख्यैः सर्वभावेन सुंदरी । वनेषु गिरिश्रृंगेषु नदीनां संगमेषु च ॥ १० ॥
ఆ సుందరి సంపూర్ణ భావంతో రాజును అనేక విధాల సుఖాలతో ఆనందింపజేసింది—అరణ్యాలలో, పర్వత శిఖరాలలో, నదుల సంగమస్థలాలలో కూడా।
Verse 11
पद्मिनी कुसुमाढ्येषु सरःसु विविधेषु च । मलये मन्दरे विंध्ये महेंद्रे विबुधालये ॥ ११ ॥
ఆ దేవి ‘పద్మిని’ అనే నామంతో కమలపుష్పాలతో నిండిన అనేక సరస్సులలో నివసిస్తుంది; అలాగే మలయ, మందర, వింధ్య, మహేంద్ర పర్వతాలలోను, దేవధామాలలోను కూడా।
Verse 12
सह्ये प्रालेयसंज्ञे च दिगंबरगिरौ शुभे । अन्येषु चैव राजानं स्वर्गस्थानादिकेषु च ॥ १२ ॥
సహ్య పర్వతశ్రేణిలో, ‘ప్రాలేయ’ అనే శిఖరంలో, శుభమైన దిగంబరగిరిలో, అలాగే స్వర్గస్థానాది ఇతర పుణ్యక్షేత్రాలలో—రాజా (శ్రీ విష్ణువు)ను ఉపాసించవలెను।
Verse 13
रमयायास राजेंद्र दिव्यरूपा दिने दिने । राजापि मोहिनीं प्राप्य सर्वं कृत्यं परित्यजन् ॥ १३ ॥
ఓ రాజేంద్రా! ఆ మోహిని దివ్యరూపం ధరించి దినదినమూ మళ్లీ మళ్లీ (అతనిని) ఆనందింపజేసింది; రాజు కూడా ఆ మాయామోహినిని పొందిన తరువాత తన సమస్త కర్తవ్యాలను విడిచివేశాడు।
Verse 14
त्यक्तं न वासरं विष्णोर्जन्ममृत्युनिकृंतनम् । व्रतं नोपेक्षते तत्तु अतिमुग्धोऽपि पार्थिवः ॥ १४ ॥
విష్ణువుకు సంబంధించిన జన్మమరణాలను ఛేదించే వ్రతం—దాని ఒక్క పవిత్ర దినమును కూడా విస్మరించకూడదు; ఎందుకంటే అత్యంత మోహితుడైన రాజు కూడా దానిని నిర్లక్ష్యం చేయడు।
Verse 15
क्रीडां त्यजति भूपालो दशम्यादिदिनत्रये । एवं प्रकीडतस्तस्य पूर्णे संवत्सरे गते ॥ १५ ॥
దశమి మొదలైన మూడు దినాలలో రాజు క్రీడా వినోదాలను త్యజిస్తాడు. ఈ విధంగా నియమాన్ని ఆచరించి పూర్తి ఒక సంవత్సరం గడిచినప్పుడు వ్రతం సంపూర్ణమగును।
Verse 16
काले कालविदां श्रेष्ठः संप्राप्तः कार्तिकः शुभः । निद्राछेदकरो विष्णोः स मासः पुण्यदायकः ॥ १६ ॥
కాలవిదులలో శ్రేష్ఠులకు ప్రియమైన శుభ కార్తిక మాసము వచ్చెను. అది విష్ణువుని నిద్రను ఛేదించునది, పుణ్యదాయకమైన మాసము।
Verse 17
यस्मिन्कृतं हि सुकृतं वैष्णवैर्मनुजैर्नृप । अक्षयं हि भवेत्सर्वं विष्णुलोकप्रदायकम् ॥ १७ ॥
హే నృపా! ఆ కాలంలో వైష్ణవ మనుష్యులు చేసిన ఏ సుకృతమూ సమస్తంగా అక్షయమై, విష్ణులోకాన్ని ప్రసాదిస్తుంది।
Verse 18
न कार्तिकसमो मासो न कृतेन समं युगम् । न धर्मस्तु दया तुल्यो न ज्योतिश्चक्षुषा समम् ॥ १८ ॥
కార్తిక మాసముతో సమానమైన మాసము లేదు; కృతయుగముతో సమానమైన యుగము లేదు. దయతో సమానమైన ధర్మము లేదు; కన్నుతో సమానమైన జ్యోతి లేదు।
Verse 19
न वेदेन समं शास्त्रं न तीर्थं गंगया समम् । न भूम्या सदृशं दानं न सुखं भार्यया समम् ॥ १९ ॥
వేదముతో సమానమైన శాస్త్రము లేదు; గంగతో సమానమైన తీర్థము లేదు. భూమిదానముతో సమానమైన దానము లేదు; భార్యతో సమానమైన సుఖము లేదు।
Verse 20
न कृष्या तु समं वित्तं न लाभः सुरभीसमः । न तपोऽनशनादन्यन्न दमेन समं शिवम् ॥ २० ॥
వ్యవసాయంతో లభించే ధనానికి సమానమైన ధనం లేదు; సుజాతి సురభి గోవుతో సమానమైన లాభం లేదు. ఉపవాసం కన్నా గొప్ప తపస్సు లేదు; ఇంద్రియదమనంతో సమానమైన శుభం లేదు।
Verse 21
तृप्तिर्न रसनातुल्या न समोऽन्यो द्विजेन च । न धर्मेण समं मित्रं न सत्येन समं यशः ॥ २१ ॥
రసనిగ్రహంతో సమానమైన తృప్తి లేదు; సత్య ద్విజుడు (బ్రాహ్మణుడు)తో సమానుడు మరొకడు లేదు. ధర్మంతో సమానమైన మిత్రుడు లేదు; సత్యంతో సమానమైన యశస్సు లేదు।
Verse 22
नारोग्यसममैश्वर्यं न देवः केशवात्परः । न कार्तिकसमं लोके पावनं कवयो विदुः ॥ २२ ॥
ఆరోగ్యసమానమైన ఐశ్వర్యం లేదు; కేశవుని మించిన దేవుడు లేడు. ఈ లోకంలో కార్తికమాసంలా పవిత్రమైనది మరొకటి లేదని కవులు తెలుసుకున్నారు।
Verse 23
कार्तिकः प्रवरो मासो विष्णोश्चापि प्रियः सदा । अव्रतो हि क्षिपेद्यस्तु मासं दामोदरप्रियम् ॥ २३ ॥
కార్తికమాసం శ్రేష్ఠమైనది, విష్ణువుకు సదా ప్రియమైనది. దామోదరునికి ప్రియమైన ఈ మాసాన్ని వ్రతం లేకుండా గడిపేవాడు దానిని వృథా చేస్తాడు।
Verse 24
तिर्यग्योनिमवाप्नोति सर्वधर्मबहिष्कृतः ॥ २४ ॥
సర్వధర్మాల నుండి బహిష్కృతుడై, అతడు తిర్యగ్యోని—అంటే పశుజన్మాన్ని పొందుతాడు।
Verse 25
मांधातोवाच । संप्राप्य कार्तिके मासे राजा रुक्मांगदो मुने । मोहिनीं मोहसंयुक्तां कथं स बुभुजे वद ॥ २५ ॥
మాంధాతా అన్నాడు—హే మునీ! కార్తికమాసం వచ్చినప్పుడు, మోహంతో బంధింపబడిన మోహినిని రాజు రుక్మాంగదుడు ఎలా అనుభవించాడు? చెప్పుము.
Verse 26
विष्णुभक्तः श्रुतिपरः प्रवरः स महीक्षिताम् । तस्मिन्पुण्यतमे मासे किं चकार नृपोत्तमः ॥ २६ ॥
ఆ నృపోత్తముడు విష్ణుభక్తుడు, శ్రుతి-పరాయణుడు, రాజులలో అగ్రగణ్యుడు. ఆ అత్యంత పుణ్యమైన మాసంలో అతడు ఏమి చేశాడు?
Verse 27
वसिष्ठ उवाच । संप्राप्तं कार्तिकं दृष्ट्वा प्रबोधकरणं हरेः । अतिप्रमुग्धो राजेंद्रो मोहिनीं वाक्यमब्रवीत् ॥ २७ ॥
వసిష్ఠుడు అన్నాడు—హరిని ప్రబోధింపజేసే కార్తికమాసం వచ్చినదని చూసి, అత్యంత ఆనందించిన రాజేంద్రుడు మోహినితో ఈ మాటలు పలికాడు.
Verse 28
रतं देवि त्वया सार्द्धं मया संवत्सरान्बहून् । तवापमानभीतेन नोक्तं किञ्चिदपि क्वचित् ॥ २८ ॥
హే దేవీ! నేను నీతో కలిసి అనేక సంవత్సరాలు రతి-సంబంధంతో జీవించాను; కానీ నీ అపమానం, అసంతృప్తి భయంతో నేను ఎప్పుడూ ఏమీ చెప్పలేదు.
Verse 29
सांप्रतं वक्तुकामोऽहं तन्निबोध शुभानने । त्वय्यासक्तस्य मे देवि बहवः कार्तिका गताः ॥ २९ ॥
ఇప్పుడు నేను చెప్పదలచుకున్నాను—హే శుభాననే, వినుము. హే దేవీ! నీపై ఆసక్తి గల నాకు అనేక కార్తికమాసాలు గడిచిపోయాయి.
Verse 30
न व्रती कार्तिके जातो मुक्त्वैकं हरिवासरम् । सोऽहं कार्तिकमिच्छामि व्रते न पर्य्युपासितुम् ॥ ३० ॥
కార్తికమాసంలో ఎవడూ జన్మతః వ్రతస్థుడు కాడు; హరికి అంకితమైన ఒక్క పవిత్ర దినం తప్ప. అందుచేత నేను కార్తికవ్రతాన్ని విధిగా ఆచరించదలచుకున్నాను.
Verse 31
अव्रतेन गतो येषां कार्तिको मर्त्यधर्मिणाम् । इष्टापूर्तौ वृथा तेषां धर्मो द्रुहिणसंभवे ॥ ३१ ॥
ఓ బ్రహ్మాజనితుడా! వ్రతం లేకుండా కార్తికమాసాన్ని గడిపిన మానవుల యజ్ఞాలు, ఇష్టాపూర్తి కార్యాలు వ్యర్థమవుతాయి; వారి ధర్మమూ నిష్ఫలమవుతుంది.
Verse 32
मांसाशिनोऽपि भूपाला अत्यर्थं मृगयारताः । ते भांसं कार्तिके त्यक्त्वा गता विष्ण्वालयं शुभे ॥ ३२ ॥
మాంసాహారులు, వేటలో అత్యంత ఆసక్తి గల రాజులైనా—కార్తికమాసంలో మాంసాన్ని త్యజించి—శుభమైన విష్ణుధామాన్ని పొందారు.
Verse 33
प्रवृत्तानां हि भक्ष्याणां कार्तिके नियमे कृते । अवश्यं विष्णुरूपत्वं प्राप्यते साधकेन हि ॥ ३३ ॥
కార్తికమాసంలో నియమాలను ఆచరించినప్పుడు—ప్రత్యేకించి సాధారణంగా తినాలనే ప్రవృత్తి ఉన్న ఆహారాల విషయంలో సంయమం పాటిస్తే—సాధకుడు నిశ్చయంగా విష్ణుస్వరూపత్వాన్ని పొందుతాడు.
Verse 34
तिष्ठंतु बहुवित्तानि दानानि वरवर्णिनि । हृदयायासकर्तॄणि दीपदानाद्दिवं व्रजेत् ॥ ३४ ॥
ఓ సుందరవర్ణినీ! ఎంతో ధనం ఖర్చయ్యే, హృదయానికి శ్రమ కలిగించే దానాలు ఉండనివ్వు; దీపదానం వల్లనే మనిషి స్వర్గానికి చేరుతాడు.
Verse 35
तस्याप्यभावात्सुभगे परदीपप्रबोधनम् । कर्तव्यं भक्तिभावेन सर्वदानाधिकं च तत् ॥ ३५ ॥
హే సుభగే! అది కూడా లభించకపోతే, భక్తిభావంతో దేవాలయంలో లేదా పవిత్రస్థలంలో ఇతరుని కోసం దీపాన్ని వెలిగించవలెను; ఆ కార్యమే సమస్త దానాలకన్నా అధికమని స్మృతిలో చెప్పబడింది.
Verse 36
एकतः सर्वदानानि दीपदानं हि चैकतः । कार्तिकेन समं प्रोक्तं दीपदानात्प्रबोधनम् ॥ ३६ ॥
ఒక వైపు సమస్త దానాలు, మరొక వైపు ఒక్క దీపదానం మాత్రమే. దీపార్పణం ద్వారా కలిగే పుణ్యప్రబోధం సంపూర్ణ కార్తికమాస పుణ్యంతో సమానమని ప్రకటించబడింది.
Verse 37
कर्तव्यं भक्तिभावेन सर्वदानाधिकं स्मृतम् । कार्तिकीं च तिथिं कृत्वा विष्णोर्नाभिसरोरुहे ॥ ३७ ॥
ఇది భక్తిభావంతో చేయవలెను; ఇది సమస్త దానాలకన్నా అధికమని స్మృతిలో చెప్పబడింది. కార్తికీ తిథిని ఆచరించి, నాభికమలధారి విష్ణువును ఆరాధించవలెను.
Verse 38
आजन्मकृतपापात्तु मुच्यते नात्रसंशयः । व्रतोपवासनियमैः कार्तिको यस्य गच्छति ॥ ३८ ॥
వ్రతాలు, ఉపవాసాలు, నియమాలతో కార్తికమాసాన్ని గడిపినవాడు జన్మనుండి చేసిన పాపాల నుండి నిస్సందేహంగా విముక్తుడవుతాడు.
Verse 39
देवो वैमानिको भूत्वा स याति परमां गतिम् । तस्मान्मोहिनि मोहं त्वं परित्यज्य ममोपरि ॥ ३९ ॥
అతడు దివ్య విమానంలో సంచరించే దేవుడై పరమగతిని పొందుతాడు. కాబట్టి, హే మోహినీ! నీ మోహాన్ని విడిచి నా మీదనే మనస్సు నిలుపు.
Verse 40
आज्ञां विधेहि तत्कालं करिष्ये कार्त्तिकव्रतम् । तव वक्षोजपूजाया विरतो नीरजेक्षणे ॥ ४० ॥
ఆజ్ఞ ఇవ్వండి; నేను తక్షణమే కార్త్తిక వ్రతం ఆచరిస్తాను. ఓ పద్మనయనీ, మీ వక్షోజపూజను నేను విరమిస్తాను.
Verse 41
अहं व्रतधरश्चैव भविष्ये हरिपूजने । मोहिन्युवाच । विस्तरेण समाख्याहि माहात्म्यं कार्तिकस्य च ॥ ४१ ॥
నేను కూడా వ్రతధారిగా ఉండి హరి పూజ చేస్తాను. మోహినీ చెప్పింది—కార్త్తిక మాస మహాత్మ్యాన్ని కూడా విస్తారంగా వివరించండి.
Verse 42
सर्वपुण्याकरः प्रोक्तो मासोऽयं राजसत्तमा । विशेषात्कुत्र कथितस्तदादिश महामते ॥ ४२ ॥
ఓ రాజశ్రేష్ఠా, ఈ మాసం సమస్త పుణ్యాలకు ఆకరమని చెప్పబడింది. ఓ మహామతీ, దీని విశేష మహిమ ఎక్కడ చెప్పబడిందో తెలియజేయండి.
Verse 43
श्रुत्वा कार्त्तिकमाहात्म्यं करिष्येऽहं यथेप्सितम् ॥ ४३ ॥
కార్త్తిక మహాత్మ్యాన్ని విని, నేను కోరిన విధంగా శాస్త్రోక్తంగా ఆచరిస్తాను.
Verse 44
रुक्मांगद उवाच । माहात्म्यमभिधास्यामि मासस्यास्य वरानने । येन भक्तिर्भवित्री ते प्रकर्तुं हरिपूजनम् ॥ ४४ ॥
రుక్మాంగదుడు అన్నాడు—ఓ సుందరాననీ, ఈ మాస మహాత్మ్యాన్ని నేను చెప్పుతాను; దానివల్ల నీలో భక్తి జనించి నీవు హరి పూజ చేయగలవు.
Verse 45
कार्त्तिके कृच्छ्रसेवी यः प्राजापत्यचरोऽपि वा । एकांतरोपवासी वा त्रिरात्रोपोषितोऽपि वा ॥ ४५ ॥
కార్త్తిక మాసంలో ఎవడు కృచ్ఛ్ర తపస్సు చేయునో, లేదా ప్రాజాపత్య వ్రతం ఆచరించునో, లేదా ఒక రోజు విడిచి ఒక రోజు ఉపవాసం చేయునో, లేక మూడు రాత్రులు ఉపోషణం చేయునో—అతడు చెప్పబడిన పుణ్యఫలాన్ని పొందును।
Verse 46
यद्वा दशाहं पक्षं वा मासं वा वरवर्णिनि । क्षपयित्वा नरो याति स विष्णोः परमं पदम् ॥ ४६ ॥
లేదా, ఓ సుందరవర్ణినీ, పది రోజులు గానీ, పక్షకాలం గానీ, ఒక నెల గానీ ఈ నియమాన్ని పూర్తిచేసిన మనిషి విష్ణువు యొక్క పరమ పదాన్ని చేరును।
Verse 47
एकभक्तेन नक्तेन तथैवायाचितेन च । अस्मिन् नरैर्धरा चैव प्राप्यते द्वीपमालिनी ॥ ४७ ॥
ఒకభక్తం (ఒకసారి భోజనం), నక్తం (రాత్రి భోజనం), అలాగే అయాచితం (అడగకుండా లభించిన ఆహారంతో జీవనం) అనే నియమాలతో—ఈ లోకంలోనే మనుష్యులు ద్వీపమాలినీ భూమిని పొందుదురు।
Verse 48
विशेषात्पुष्करे तीर्थे द्वारावत्यां च शौकरे । मासोऽयं भक्तिदः प्रोक्तो व्रतदानार्चनादिभिः ॥ ४८ ॥
ప్రత్యేకంగా పుష్కర తీర్థంలో, ద్వారావతీలో, అలాగే శౌకర తీర్థంలో—వ్రతం, దానం, అర్చన మొదలైన వాటి ద్వారా ఈ మాసం ‘భక్తిని ప్రసాదించేది’ అని చెప్పబడింది।
Verse 49
तस्निन्हरि दिनं पुण्यं तथा वै भीष्मपंचकम् । प्रबोधिनीं नरः कृत्वा जागरेण समन्विताम् ॥ ४९ ॥
అందులో హరి దినం పుణ్యమైనది; అలాగే భీష్మపంచకం కూడా నిశ్చయంగా పవిత్రం. ప్రబోధినీ విధిని ఆచరించి, దానితో కూడ రాత్రి జాగరణ చేయవలెను।
Verse 50
न मातुर्जठरे तिष्ठेदपि पापान्वितो नरः । तस्मिन्दिने वरारोहे मंडलं यस्तु पश्यति ॥ ५० ॥
హే వరారోహే! పాపభారంతో ఉన్న మనిషి కూడా, ఆ రోజే పవిత్ర మండలాన్ని దర్శిస్తే, తల్లి గర్భంలోనూ నిలువడు॥५०॥
Verse 51
विना सांख्येन योगेन स याति परमं पदम् । कार्तिके मंडलं दृष्ट्वा शौकरेः सूकरं शुभे ॥ ५१ ॥
హే శుభే! సాంఖ్యమూ యోగమూ లేకున్నా, కార్తికంలో పవిత్ర మండలాన్ని మరియు శౌకరుడైన వరాహుని పుణ్య సూకరరూపాన్ని దర్శిస్తే పరమపదాన్ని పొందుతాడు॥५१॥
Verse 52
दृष्ट्वा कोकवराहं वा न भूयस्तनयो भवेत् । त्रिविधस्यापि पापस्य दृष्ट्वा मुक्तिर्भवेन्नृणाम् ॥ ५२ ॥
కోక-వరాహుని దర్శించినవాడు మళ్లీ కుమారుడిగా జన్మించడు; కేవలం దర్శనమాత్రంతోనే మనుష్యులకు త్రివిధ పాపాల నుండీ ముక్తి కలుగుతుంది॥५२॥
Verse 53
मंडलं चपलापांगि श्रीधरं कुब्जके तथा । कार्तिके वर्जयेत्तैलं कार्त्तिके वर्जयेन्मधु ॥ ५३ ॥
హే చపలాపాంగి! మండల, చపలాపాంగి, శ్రీధర, కుబ్జక అనే వ్రతాలలో కార్తికమాసంలో నూనెను వర్జించాలి; కార్తికంలో తేనెను కూడా వర్జించాలి॥५३॥
Verse 54
कार्तिके वर्जयेन्मांसं कार्तिके वर्जयेत्स्त्रियः । निष्पावान्कार्तिके देवि त्यंजेद्विष्णुतत्परः ॥ ५४ ॥
కార్తికమాసంలో మాంసాన్ని వర్జించాలి; కార్తికంలో స్త్రీసంగం (కామభోగం) కూడా వర్జించాలి. హే దేవి! కార్తికంలో విష్ణుపరాయణ భక్తుడు నిష్పావ (ఒక రకం పప్పు)ను కూడా త్యజించాలి॥५४॥
Verse 55
संवत्सरकृतात्पापाद्ब्रहिर्भवति तत्क्षणात् । प्राप्नोति राजकीं योनिं सकृद्भक्षणसंभवात् ॥ ५५ ॥
ఈ పవిత్ర నైవేద్యాన్ని ఒక్కసారి భుజించిన మాత్రాన సంవత్సరమంతా కూడిన పాపం క్షణంలోనే తొలగిపోతుంది; ఆ ఒక్క భక్షణ ప్రభావంతో రాజకీయ యోని, అంటే రాజవంశ జన్మ లభిస్తుంది.
Verse 56
कार्तिके शौकरमांसं यस्तु भुञ्जीत दुर्मतिः । षष्टिवर्षसहस्राणि रौरवे परिपच्यते ॥ ५६ ॥
కార్తిక మాసంలో దుర్మతి గలవాడు పంది మాంసం భుజిస్తే, అతడు అరవై వేల సంవత్సరాలు రౌరవ నరకంలో కాల్చబడుతూ శిక్ష అనుభవిస్తాడు.
Verse 57
तन्मुक्तो जायते पापी विष्ठाशी ग्राम्यसूकरः । मात्स्यं मांसं न भुञ्जीत न कौर्मं नापि हारिणम् ॥ ५७ ॥
ఆ నియమభంగం వల్ల పాపి పతితుడై, తరువాత మలాన్ని తినే గ్రామ్య పందిగా జన్మిస్తాడు. కాబట్టి చేప మాంసం, తాబేలు మాంసం, జింక మాంసం భుజించకూడదు.
Verse 58
चाण्डालो जायते देवि कार्तिके मांसभक्षणात् । कार्तिकः सर्वपापघ्नः किञ्चिद्व्रतधरस्य हि ॥ ५८ ॥
హే దేవీ! కార్తిక మాసంలో మాంసభక్షణం చేస్తే మనిషి చాండాలుడిగా అవతరిస్తాడు. కార్తికం అన్ని పాపాలను నశింపజేయేది, కనీసం చిన్న వ్రతమైనా ధరించినవాడికే.
Verse 59
कार्तिके तु कृतादीक्षा नृणां जन्मनिकृंतनी । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन दीक्षां कुर्वीत कार्तिके ॥ ५९ ॥
కార్తికంలో స్వీకరించిన దీక్ష మనుష్యుల పునర్జన్మ బంధాన్ని ఛేదిస్తుంది. కాబట్టి సమస్త ప్రయత్నంతో కార్తికంలోనే దీక్ష చేయించుకోవాలి.
Verse 60
अदीक्षितस्य वामोरु कृतं सर्वं निरर्थकम् । पशुयोनिमवाप्नोति दीक्षया रहितो नरः ॥ ६० ॥
హే వామోరు! దీక్ష లేని వాడి చేత చేయబడిన సమస్త కర్మలు వ్యర్థమగును. దీక్షావిహీనుడు పశుయోనిని పొందును.
Verse 61
न गृहे कार्तिकं कुर्याद्विशेषेण तु कार्तिकीम् । तीर्थे हि कार्तिकीं कुर्वन्नरो याति हरेः पदम् ॥ ६१ ॥
ఇంటిలో కార్తిక వ్రతం చేయరాదు, ప్రత్యేకంగా కార్తికీ వ్రతం. తీర్థంలో కార్తికీ వ్రతం చేయువాడు హరి పదాన్ని పొందును.
Verse 62
कार्तिके शुक्लपक्षस्य कृत्वा ह्येकादशीं नरः । प्रातर्दत्वा शुभान्कुंभान्प्रयाति हरिमंदिरम् ॥ ६२ ॥
కార్తిక శుక్లపక్షంలో విధివిధానంగా ఏకాదశీ వ్రతం చేసి, ఉదయాన్నే శుభకుంభాలను దానం చేయువాడు హరి మందిరానికి చేరును.
Verse 63
संवत्सरव्रतानां हि समाप्तिः कार्तिकं स्मृता । विवाहा यत्र दृश्यंते विष्णोर्नाभिसरोरुहे ॥ ६३ ॥
సంవత్సర వ్రతాల సమాప్తి కార్తికమని స్మరించబడుతుంది; ఎందుకంటే అక్కడ విష్ణువు నాభికమలంలో దివ్య వివాహాలు దర్శనమగును.
Verse 64
दिनानि तत्र चत्वारि यथैकं वरावर्णिनि । विनोत्तरायणे कालं लग्नशुद्धिं विनापि च ॥ ६४ ॥
హే వరవర్ణిని! అక్కడ నాలుగు దినాలను ఒక దినంలా లెక్కించవలెను; మరియు ఉత్తరాయణం కాని కాలంలో లగ్నశుద్ధి చూడకుండానే సమయాన్ని గ్రహించవచ్చు.
Verse 65
दृश्यन्ते यत्र सम्बन्धाः पुत्रपौत्रविवर्द्धनाः । तस्मान्मोहिनि कर्तास्मि कार्तिके व्रतसेवनम् ॥ ६५ ॥
యెక్కడ పుత్రపౌత్రవృద్ధిని కలిగించే కుటుంబబంధాలు వికసిస్తున్నట్లు కనిపిస్తాయో, అందువల్ల ఓ మోహినీ, నేను కార్తిక వ్రతసేవను ఆచరిస్తాను।
Verse 66
अशेषपापनाशाय तव प्रीतिविवृद्धये । मोहिन्युवाच । अहो माहात्म्यमतुलं कार्तिकस्य त्वयोरितम् ॥ ६६ ॥
“సమస్త పాపనాశనార్థం, మీ ప్రీతివృద్ధికోసం—” అని. మోహినీ పలికింది: “అహో! మీరు ఇద్దరూ వర్ణించిన కార్తికమాస మహాత్మ్యం అపూర్వం, అతులం।”
Verse 67
चातुर्मास्यव्रतानां हि विधिमुद्यापनं वद । पूर्णता येन भवतगि व्रतानां पृथिवीपते ॥ ६७ ॥
హే భూపతీ, చాతుర్మాస్య వ్రతాల ఉద్యాపన విధిని వివరించండి; దానివల్ల ఆ వ్రతాలు సమ్యకంగా సంపూర్ణమవుతాయి।
Verse 68
अवैकल्यं भवेच्चैव व्रतं पुण्यफलस्य तु । राजोवाच । नक्तव्रती षड्रसेन ब्राह्मणं भोजयेत्प्रिये ॥ ६८ ॥
వ్రతం ఏ లోపమూ లేకుండా ఆచరించినప్పుడే దాని పుణ్యఫలం సంపూర్ణమవుతుంది. రాజు పలికెను: “ప్రియమా, నక్తవ్రతిని ఆచరించేవాడు ఆరు రుచులతో బ్రాహ్మణునికి భోజనం పెట్టాలి।”
Verse 69
अयाचिते त्वनङ्काहं सहिरण्यं प्रदापयेत् । अमांसाशीभवेद्यस्त्तु गां प्रदद्यात्सदक्षिणाम् ॥ ६९ ॥
అయాచిత దానంలో ముద్రలేని (గుర్తులేని) గోవును స్వర్ణంతో కూడి దానం చేయించాలి. అలాగే మాంసత్యాగిగా ఉండి యథోచిత దక్షిణతో గోవును దానం చేసేవాడు పుణ్యభాగ్యుడు అవుతాడు।
Verse 70
धात्रीस्नाने नरो दद्याद्दधिपायसमेव च । फलानां नियमे सुभ्रु फलदानं समाचरेत् ॥ ७० ॥
ధాత్రీ-స్నాన సమయంలో మనిషి పెరుగుతో కూడిన పాయసం (దధి-పాయసం) దానం చేయాలి. అలాగే ఫల-నియమ వ్రతంలో, ఓ సుభ్రూ, విధిగా ఫలదానం ఆచరించాలి.
Verse 71
तैलत्यागे घृतं दद्याद्धृतत्यागे पयस्तथा । धान्यानां नियमे शालींस्तत्तद्धान्यमथापि वा ॥ ७१ ॥
నూనె త్యాగ వ్రతంలో నెయ్యి దానం చేయాలి; నెయ్యి త్యాగంలో అలాగే పాలు దానం చేయాలి. ధాన్య నియమ వ్రతంలో శాలి బియ్యం, లేదా వ్రతానికి తగిన అదే ధాన్యాన్ని దానం చేయాలి.
Verse 72
दद्याद्भूशयने शय्यां तूलिकागंडकान्विताम् । पत्रभोजी नरोदद्याद्भाजनं घृतसंयुतम् ॥ ७२ ॥
భూమిపై శయనించే వ్రతస్థుడు పరుపు, దిండ్లతో కూడిన మంచాన్ని దానం చేయాలి. ఆకుపళ్లెంలో భోజనం చేసే మనిషి నెయ్యితో కూడిన తగిన పాత్రను దానం చేయాలి.
Verse 73
मौने घंटां तिलान्वापि सहिरण्यान्प्रदापयेत् । दंपत्योर्भोजनं कार्यमुभयोः शयनान्वितम् ॥ ७३ ॥
మౌన వ్రతంలో గంట, నువ్వులు మరియు బంగారాన్ని దానంగా ఇవ్వాలి. దంపతులకు భోజనం ఏర్పాటు చేసి, ఇద్దరికీ శయన సామగ్రి కూడా సమకూర్చాలి.
Verse 74
संभोगं दक्षिणोपेतं व्रतस्य परिपूर्तये । प्रातः स्नाने हयं दद्यान्निःस्नेहे घृतसक्तुकान् ॥ ७४ ॥
వ్రత పరిపూర్ణత కోసం దక్షిణాతో కూడిన సమాప్తి కర్మ (ఉద్యాపన) మరియు నియత విధిని ఆచరించాలి. ప్రాతఃస్నాన సమయంలో గుర్రాన్ని దానం చేయాలి; నిఃస్నేహ (నూనె లేకుండా) వ్రతం చేసినవారికి నెయ్యి కలిపిన సత్తు దానం చేయాలి.
Verse 75
नखराणां च केशानां धारणे दर्पणं ददेत् । उपानहौ प्रदद्यात्तु पादत्राणविवर्जने ॥ ७५ ॥
గోర్లు, జుట్టు సక్రమంగా సంరక్షించుటకు దర్పణం దానం చేయాలి. పాదరక్షలు లేకపోతే లేదా పాదరక్షత్యాగం చేసినవాడు పాదుకల జతను దానం చేయాలి।
Verse 76
लवणस्य तु संत्यागे दातव्या सुरभिस्तथा । आमिषस्य परित्यागे सवत्सां कपिलां ददेत् ॥ ७६ ॥
ఉప్పు త్యాగం చేసినప్పుడు సురభి—సువాసనగల, మంచి పాలు ఇచ్చే ఆవును దానం చేయాలి. మాంసత్యాగం చేసినప్పుడు దూడతో కూడిన కపిల (గోధుమవర్ణ) ఆవును దానం చేయాలి।
Verse 77
नित्यं दीपप्रदो यस्तु व्रतेऽभीष्टे सुरालये । स कांचनं तथा ताम्रं सघृतं दीपकं प्रिये ॥ ७७ ॥
ప్రియే! ఇష్టవ్రత సమయంలో దేవాలయంలో నిత్యం దీపదానం చేసే వాడు, ఘృతంతో నింపిన స్వర్ణమయమైన లేదా తామ్రమయమైన దీపకాన్ని అర్పించినవాడే అవుతాడు।
Verse 78
प्रदद्याद्वाससा छत्रं वैष्णवे व्रतपूर्तये । एकांतरोपवासी तु क्षौमवस्त्रं प्रदापयेत् ॥ ७८ ॥
వైష్ణవ వ్రతపూర్తి కోసం వస్త్రాలు మరియు ఛత్రం దానం చేయాలి. ఒక రోజు విడిచి ఒక రోజు ఉపవాసం చేసే వాడు క్షౌమ (అవిసె/లినెన్) వస్త్రాన్ని దానం చేయాలి।
Verse 79
त्रिरात्रे कांचनोपेतां दद्याच्छय्यां स्वलंकृताम् । षड्ररात्राद्युपवासेषु शिबिकां छत्रसंयुताम् ॥ ७९ ॥
త్రిరాత్ర వ్రతంలో స్వర్ణంతో కూడిన, సువిభూషిత శయ్యను దానం చేయాలి. షడ్రాత్ర మొదలైన ఉపవాసాలలో ఛత్రంతో కూడిన శిబిక (పల్లకి)ని దానం చేయాలి।
Verse 80
सवाहपुरुषं पीनमनङ्वाहमथार्पयेत् । अजाविकं त्वेकभक्ते फलाहारे सुवर्णकम् ॥ ८० ॥
అనంతరం వాహనయోగ్యుడైన, పుష్టుడూ బలవంతుడైన సేవకుని మరియు భారవాహకుని అర్పించాలి. ఏకభక్తి లేదా ఫలాహార వ్రతస్థునికి దానంగా స్వర్ణమయ మేక లేదా గొర్రె ఇవ్వాలి।
Verse 81
शाकाहारे फलं दद्यात्सौवर्णं घृतसंयुतम् । रसानां चैव सर्वेषां त्यागेऽनुक्तस्य वापि च ॥ ८१ ॥
శాకాహార వ్రతస్థునికి దానంగా ఫలాన్ని ఇవ్వాలి; దానికి స్వర్ణం మరియు ఘృతం కూడా జోడించాలి. అలాగే అన్ని రుచుల త్యాగంలో, లేదా ఇక్కడ చెప్పని త్యాగంలోనూ ఇదే విధి.
Verse 82
दातव्यं राजतं पात्रं सौवर्ण वापि शक्तितः । यथोक्तस्याप्रदाने तु यथोक्ताकरणेऽपि वा ॥ ८२ ॥
రజత పాత్రను దానంగా ఇవ్వాలి; శక్తి మేరకు స్వర్ణ పాత్రనైనా ఇవ్వవచ్చు. కానీ చెప్పిన దానం ఇవ్వకపోతే, లేదా చెప్పిన విధిని చేయకపోతే, కర్మం లోపంగా భావించబడుతుంది.
Verse 83
विप्रवाक्यं चरेत्सुभ्रु विष्णुस्मरणपूर्वकम् । वृथा विप्रवचो यस्तु मन्यते मनुजः शुभे ॥ ८३ ॥
ఓ సుభ్రూ! విష్ణు స్మరణను ముందుగా చేసుకొని బ్రాహ్మణుని వాక్యాన్ని అనుసరించాలి. కానీ ఓ శుభే! బ్రాహ్మణ వచనాన్ని వ్యర్థమని భావించే మనిషి—
Verse 84
दक्षिणां नैव दद्याद्वा स याति नरकेध्रुवम् । व्रतवैकल्यमासाद्य कुष्ठी चांधः प्रजायते ॥ ८४ ॥
దక్షిణను ఇవ్వకపోతే అతడు నిశ్చయంగా నరకానికి వెళ్తాడు. వ్రతంలో లోపం కలగడం వల్ల అతడు కుష్ఠురోగిగా మరియు అంధుడిగా జన్మిస్తాడు.
Verse 85
धरामराणां वचने व्यवस्थिता दिवौकसस्तीर्थगणा मखाश्च । को लंघयेत्सुभ्रु वचो हि तेषां श्रेयोभिकामो मनुजस्तु विद्वान् ॥ ८५ ॥
భూమిజ ఋషులూ అమరులూ పలికిన ఆజ్ఞచే దేవగణములు, తీర్థసమూహములు, యజ్ఞకర్మములు విధిగా స్థిరపడ్డవి. ఓ సుభ్రూ! శ్రేయస్సు కోరే జ్ఞాని మనుష్యుడు వారి వచనాన్ని ఎలా లంఘించగలడు?
Verse 86
इदं मया धर्मरहस्ययुक्तं विरंचये श्रीपतिना यथोक्तम् । प्रकाशितं तुभ्यमनन्यवाच्यं फलप्रदं माधवतुष्टिहेतुम् ॥ ८६ ॥
హే విరంచ (బ్రహ్మా)! శ్రీపతి (విష్ణువు) చెప్పినట్లే ధర్మరహస్యంతో కూడిన ఈ ఉపదేశాన్ని నేను నీకు ప్రకటించాను. ఇది అందరికీ చెప్పదగినది కాదు; ఇది ఫలప్రదమై మాధవుని తృప్తికి కారణమగును.
Verse 87
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे कार्तिकमाहात्म्यं नाम द्वाविंशोऽध्यायः ॥ २२ ॥
ఇట్లు శ్రీబృహన్నారదీయపురాణ ఉత్తరభాగములో ‘కార్తికమాహాత్మ్యం’ అను ఇరవై రెండవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది.
The chapter frames dīpa-dāna as a concentrated act of bhakti that ‘awakens’ auspicious merit during Viṣṇu’s Prabodhinī season; it is explicitly weighed against all dānas and declared equal to the merit of the entire Kārtika month when performed with devotion, making it an accessible yet high-yield Vrata-kalpa centerpiece.
It discourages performing the Kārtika/Kārtikī observance at home and elevates tīrtha-performance: observing the vow at a sacred ford (tīrtha) is said to lead to Hari’s abode, aligning Kārtika discipline with Tīrtha-māhātmya theology in the Uttara-bhāga.
Udyāpana is the concluding completion-rite that seals a vrata’s merit. The chapter insists that only a vow observed without deficiency yields full results; therefore it prescribes matched gifts (dāna) and priestly honorarium (dakṣiṇā) corresponding to each restraint (oil, salt, ground-sleeping, silence, etc.), and warns of negative karmic outcomes if dakṣiṇā or procedure is omitted.