Pūrṇimā-vrata (Lakṣmī–Nārāyaṇa-vrata): Observance, Moon Arghya, and Annual Udyāpana
సనకుడు నారదునికి ‘పూర్ణిమా వ్రతం’ను ఉపదేశిస్తాడు—ఇది పాపనాశకము, శోకహరము, దుష్టస్వప్నాలు మరియు అశుభ గ్రహప్రభావాల నుండి రక్షకము. మార్గశీర్ష శుక్ల పూర్ణిమనాడు దంతధావనం, స్నానం, శ్వేతవస్త్రధారణ, ఆచమనం చేసి నారాయణస్మరణతో సంకల్పం తీసుకొని లక్ష్మీ–నారాయణ పూజ చేస్తాడు; ఉపచారాలు, కీర్తన/పఠనం, గృహ్యవిధిగా చతురస్ర స్థండిలంపై ఘృత-తిల ఆహుతులు పురుషసూక్తానుసారం సమర్పించి, అనంతరం శాంతిసూక్తంతో శమనము చేస్తాడు. పూర్ణిమనాడు ఉపవాసం ఉండి శ్వేతపుష్పాలు, అక్షతలతో చంద్రునికి అర్ఘ్యం ఇచ్చి, పాషండులను దూరంగా ఉంచి రాత్రి జాగరణం చేస్తాడు. మరుసటి ఉదయం మళ్లీ పూజ, బ్రాహ్మణభోజనం, తరువాత గృహస్థుల భోజనం. ఈ వ్రతం నెలనెలా ఒక సంవత్సరం చేసి, కార్తికంలో ఉద్యాపనగా మంటపసజ్జ, సర్వతోభద్ర రూపకల్పన, కుంభస్థాపన, పంచామృతాభిషేకం, గురువుకు ప్రతిమా-దక్షిణ, బ్రాహ్మణభోజనం, తిలదానం మరియు తిలహోమం—సమృద్ధి ఇచ్చి చివరకు విష్ణులోకప్రాప్తిని కలిగిస్తుంది।
Shlokas
Verse 1
सनक उवाच । अन्यद्व्रतवरं वक्ष्य श्रृणुष्व मुनिसत्तम । सर्वपापहरं पुण्यं सर्वदुःखनिबर्हणम् ॥ १ ॥
సనకుడు పలికెను—హే మునిశ్రేష్ఠా! ఇప్పుడు నేను మరొక శ్రేష్ఠ వ్రతాన్ని చెప్పుదును; వినుము. ఇది పుణ్యప్రదం, సర్వపాపహరం, సర్వదుఃఖనాశకం.
Verse 2
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां योषितां तथा । समस्तकामफलदं सर्वव्रतफलप्रदम् ॥ २ ॥
ఇది బ్రాహ్మణులు, క్షత్రియులు, వైశ్యులు, శూద్రులు మరియు స్త్రీలకు కూడా సమస్త కోరికల ఫలాన్ని ఇస్తుంది; సర్వ వ్రతఫలప్రదమైంది.
Verse 3
दुःस्वन्पनाशनं धर्म्यं दुष्टग्रहनिवारणम् । सर्वलोकेषु विख्यातं पूर्णिमाव्रतमुत्तम् । येन चीर्णेन पापानां राशिकोटिः प्रशाम्यति ॥ ३ ॥
ఇది ధార్మికమైనది, దుఃస్వప్ననాశకం, దుష్టగ్రహనివారణం; సర్వలోకాల్లో ప్రసిద్ధమైన ఉత్తమ పూర్ణిమా వ్రతం. దీనిని విధిగా ఆచరించితే పాపాల కోటి రాశులూ శమించును.
Verse 4
मार्गशीर्षे सितेपक्षे पूर्णायां नियतः शुचिः । स्नानं कुर्याद्यथाचारं दन्तधावनपूर्वकम् ॥ ४ ॥
మార్గశీర్ష మాసం శుక్లపక్ష పూర్ణిమనాడు, నియమంతో శుచిగా ఉండి, ముందుగా దంతధావనం చేసి, ఆచారానుసారం స్నానం చేయవలెను.
Verse 5
शुक्लाम्बरधरः शुद्धो गृहमागगत्य वाग्यतः । प्रक्षाल्य पादावाचम्य स्मरत्रारायणं प्रभुम् ॥ ५ ॥
శుభ్రమైన తెల్ల వస్త్రాలు ధరించి, శుద్ధుడై, ఇంటికి వచ్చి వాక్సంయమంతో ఉండి, పాదాలు కడిగి ఆచమనం చేసి, పరమప్రభువు నారాయణుని స్మరించాలి।
Verse 6
नित्यं देवार्चनं कृत्वा पश्वात्संकल्पपूर्वकम् । लक्ष्मी नारायणं देवमर्चयेद्भक्तिभावतः ॥ ६ ॥
నిత్యం దేవార్చన చేసి, అనంతరం సంకల్పపూర్వకంగా, భక్తిభావంతో లక్ష్మీ-నారాయణ దేవుని అర్చించాలి।
Verse 7
आवाहनासनाद्यैश्च गन्धपुष्पादिभिर्व्रती । नमो नारायणायेति पूजयेद्भक्तितत्परः ॥ ७ ॥
వ్రతధారి భక్తుడు ఆవాహన, ఆసనాది విధులతో పాటు గంధం, పుష్పాదులు సమర్పించి, ‘నమో నారాయణాయ’ అని భక్తితో పూజించాలి।
Verse 8
गीतैर्वाद्यैश्च नृत्यैश्च पुराणपठनादिभिः । स्तोत्रैर्वाराधयेद्देवं व्रतकृत्सुसमाहितः ॥ ८ ॥
భక్తిగీతాలు, వాద్యాలు, నృత్యాలు, పురాణపఠనం మొదలైనవాటితో, అలాగే స్తోత్రాలతో—వ్రతధారి సుసమాహితుడై దేవుని ఆరాధించాలి।
Verse 9
देवस्य पुरतः कृत्वा स्थण्डिलं चतुरस्रेकम् । अरत्निमात्रं तत्रान्गिं स्थापयेद्गृह्यमार्गतः । आज्यभागान्तर्पयन्तं कृत्वा पुरुषसूक्ततः । चरणा च तिलैश्वापि घृतेन जुहुयात्तथा ॥ ९ ॥
దేవుని సమక్షంలో ఒక అరత్ని పరిమాణం గల చతురస్ర స్థండిలాన్ని చేసి, గృహ్యవిధి ప్రకారం అక్కడ అగ్నిని స్థాపించాలి। తరువాత పురుషసూక్త ప్రకారం ఆజ్యభాగాలను హోమం చేసి, తిలలు మరియు ఘృతంతో కూడా విధివిధానంగా ఆహుతులు ఇవ్వాలి।
Verse 10
एकवारं द्विवारं वात्रिवारं वापि शक्तितः । होमं कुर्यात्प्रयत्नेन सर्वपापनिवृत्तये ॥ १० ॥
తన శక్తి మేరకు—ఒకసారి, రెండుసార్లు లేదా మూడుసార్లు కూడా—సర్వపాపనివృత్తి కొరకు శ్రద్ధతో హోమం చేయవలెను।
Verse 11
प्रायश्चित्तादिकं सर्वं स्वगृह्योक्तविधानतः । समाप्य होमं विधिवच्छान्तिसूक्तं जपेद्रुधः ॥ ११ ॥
తన గృహ్యసూత్రంలో చెప్పిన విధానమునుబట్టి ప్రాయశ్చిత్తాది అన్నిటిని పూర్తి చేసి, విధివిధానంగా హోమం ముగించి, అనంతరం శాంతిసూక్తాన్ని సరిగా జపించాలి।
Verse 12
पश्चाद्देवं समागत्य पुनः पूजां प्रकल्पयेत् । तथोपवासं देवाय ह्यर्पयेद्भक्तिसंयुतः ॥ १२ ॥
తర్వాత మళ్లీ దేవుని సమీపానికి వెళ్లి మరల పూజను ఏర్పాటు చేయాలి; భక్తితో ఆ ఉపవాసాన్ని కూడా ప్రభువుకు సమర్పించాలి।
Verse 13
पौर्णमास्यां निराहारः स्थित्वा देव तवाज्ञया । भोक्ष्यामि पुण्डरीकाक्ष परेऽह्नि शरणं भव ॥ १३ ॥
“ఓ దేవా! నీ ఆజ్ఞచేత పౌర్ణమి రోజున నేను నిరాహారంగా ఉంటాను. ఓ పుండరీకాక్షా! మరునాడు భోజనం చేస్తాను—నీవే నా శరణం కావాలి.”
Verse 14
इति विज्ञाप्य देवायह्यर्घ्यं दद्यात्तथैन्दवे । जानुभ्यामवनीं गत्वा शुक्लपुष्पाक्षतान्वितः ॥ १४ ॥
ఇలా దేవునికి వినతిచేసి, చంద్రదేవునికీ అర్ఘ్యాన్ని సమర్పించాలి; రెండు మోకాళ్లపై నేలపై వాలుతూ, తెల్ల పుష్పాలు మరియు అక్షతలతో అర్పించాలి।
Verse 15
क्षीरोदार्णवसंभूत अत्रिगोत्रसमुद्भव । ग्रहाणार्घ्यं मया दत्तं रोहिणीनायक प्रभो । एवमर्घ्यं प्रदायेन्दोः प्रार्थयेत्प्राञ्जलिस्ततः ॥ १५ ॥
హే క్షీరసాగరసంభూతా, అత్రిగోత్రసముద్భవా, రోహిణీనాయక ప్రభో! నేను సమర్పించిన అర్ఘ్యాన్ని స్వీకరించండి. ఇలా చంద్రదేవునికి అర్ఘ్యం ఇచ్చి, తరువాత అంజలి పెట్టి ప్రార్థించాలి.
Verse 16
तिष्टन्पूर्वमुखो भूत्वा पश्यन्निन्दुं च नारद ॥ १६ ॥
హే నారదా! తూర్పు ముఖంగా నిలబడి చంద్రుని దర్శించు.
Verse 17
नमः शुक्लांशवे तुभ्यं द्विजराजाय ते नमः । रोहिणीपतये तुभ्यं लक्ष्मीभ्रात्रे नमोऽस्तु ते ॥ १७ ॥
హే శ్వేతకిరణధారా! నీకు నమస్కారం. హే ద్విజరాజా! నీకు నమస్కారం. హే రోహిణీపతీ! నీకు నమస్కారం. హే లక్ష్మీభ్రాతా! నీకు ప్రణామము.
Verse 18
ततश्च जागरं कुर्यात्पुराणश्रवणादिभिः । जितेन्द्रियश्च संशुद्धः पाषण्डालोकवर्जितः ॥ १८ ॥
ఆ తరువాత పురాణశ్రవణం మొదలైన పుణ్యకార్యాలతో జాగరణం చేయాలి; ఇంద్రియనిగ్రహంతో, శుద్ధుడై, పాషండుల సహవాసాన్ని వర్జించాలి.
Verse 19
ततः प्रातः प्रकुर्वीत स्वाचारं च यथाविधि । पुनः संपूजयेद्देवं यथाविभवविस्तरम् ॥ १९ ॥
తర్వాత ఉదయాన్నే విధి ప్రకారం నిత్యాచారాన్ని నిర్వహించాలి; మరల తన సామర్థ్యానుసారం విస్తారంగా దేవుని పూజించాలి.
Verse 20
ब्राह्मणान्भोजयेच्छक्त्या ततश्च प्रयतो नरः । बन्धुभृत्यादिभिः सार्धं स्वयं भुञ्जीत वाग्यतः ॥ २० ॥
యథాశక్తి ముందుగా బ్రాహ్మణులకు భోజనం పెట్టాలి; ఆపై నియమంతో, జాగ్రత్తగా, వాక్సంయమంతో బంధు‑భృత్యాదులతో కలిసి తానే భోజనం చేయాలి।
Verse 21
एवं पौषादिमासेषु पूर्णमास्यामुपोषितः । अर्चयेद्भक्तिसंयुक्तो नारायणमनायमम् ॥ २१ ॥
ఇలా పౌష మొదలైన నెలల్లో పౌర్ణమి రోజున ఉపవాసం చేసి, భక్తితో, క్లేశ‑క్షయరహితుడైన నారాయణుని ఆరాధించాలి।
Verse 22
एवं संवत्सरं कृत्वा कार्तिक्यां पूर्णिमादिने । उद्यापनं प्रकुर्वीत तद्विधानं वदामि ते ॥ २२ ॥
ఇలా ఒక సంవత్సరం ఆచరించి, కార్తిక మాస పౌర్ణమి రోజున ఉద్యాపన (సమాప్తి కర్మ) చేయాలి; దాని విధానాన్ని నేను నీకు చెబుతున్నాను।
Verse 23
मण्डपं कारयेद्दिव्यं चतुरस्त्रं सुमङ्गलम् । शोभितं पुष्पमालाभिर्वितानध्वजराजितम् ॥ २३ ॥
దివ్యమైన, చతురస్రాకారమైన, అత్యంత మంగళకరమైన మండపాన్ని నిర్మింపజేయాలి; అది పుష్పమాలలతో అలంకరించబడి, వితానాలు మరియు ధ్వజాలతో శోభించాలి।
Verse 24
बहुदापसमाकीर्णं किङ्किणीजालशोभितम् । दर्पंणैश्चामरैश्चैव कलशैश्च समावृतम् ॥ २४ ॥
ఆ మండపం అనేక విధాల సేవక‑సమూహాలతో నిండివుండి, కింకిణీ జాలాలతో శోభించి, దర్పణాలు, చామరాలు మరియు కలశాలతో చుట్టుముట్టబడి ఉండాలి।
Verse 25
तन्मध्ये सर्वतोभद्रं पञ्चवर्णविराजितम् । जलपूर्णं ततः कुम्भं न्यसेत्तस्योपरि द्विज ॥ २५ ॥
దాని మధ్యలో పంచవర్ణాలతో విరాజిల్లే సర్వతోభద్ర రూపకల్పనను స్థాపించి; ఆపై దాని మీద జలపూర్ణ కుంభాన్ని ఉంచవలెను, ఓ ద్విజా।
Verse 26
पिधाय कुम्भं वस्त्रेण सुसूक्ष्मेणाति शोभितम् । हेम्ना वा रजतेनापि तथा ताम्रेण वा द्विज । लक्ष्मीनारायणं देवं कृत्वा तस्योपरि न्यसेत् ॥ २६ ॥
జలపూర్ణ కుంభాన్ని అతి సూక్ష్మమైన, శోభితమైన వస్త్రంతో కప్పి—అది స్వర్ణమో, రజతమో, తామ్రమో అయినా—ఓ ద్విజా, దాని మీద లక్ష్మీ-నారాయణ దేవుని ప్రతిష్ఠించి ఉంచవలెను।
Verse 27
पञ्चामृतेन संस्नाप्याभ्यर्च्यगन्धादिभिः क्रमात् । भक्ष्मैर्भोज्यादिनैवेद्यैर्भक्तितः संयतेन्द्रियः ॥ २७ ॥
పంచామృతంతో దేవునికి అభిషేకం చేసి, తరువాత క్రమంగా గంధాది ఉపచారాలతో ఆరాధించి; ఇంద్రియనిగ్రహంతో భక్తిగా భక్ష్య-భోజ్యాది నైవేద్యాన్ని సమర్పించవలెను।
Verse 28
जागरं च तथा कुर्यार्त्सम्यक्छ्ररद्धासमन्वितः । परेऽह्नि प्रातर्विधिवत्पूर्ववद्विष्णुमर्चयेत् ॥ २८ ॥
అదేవిధంగా సమ్యక్ శ్రద్ధతో జాగరణం చేయవలెను; మరునాడు ఉదయం పూర్వవిధంగా నియమానుసారం విష్ణువును ఆరాధించవలెను।
Verse 29
आचार्याय प्रदातव्या प्रतिमा दक्षिणान्विता । ब्राह्मणान्भोजयेच्छक्त्या विभवे सत्यवारितम् ॥ २९ ॥
ఆచార్యునికి దక్షిణాతో కూడిన ప్రతిమను సమర్పించవలెను; అలాగే తన సామర్థ్యానుసారం బ్రాహ్మణులకు భోజనం పెట్టవలెను—తన వైభవాన్ని గురించి సత్యనిష్ఠతో, అబద్ధపు ఆడంబరం లేకుండా।
Verse 30
तिलदानं प्रकुर्वीत यथाशक्त्या समाहितः । कुर्यादग्नौ च विधिवतिलहोमं विचक्षणः ॥ ३० ॥
యథాశక్తిగా మనస్సును ఏకాగ్రం చేసి తిలదానం చేయవలెను; అలాగే వివేకవంతుడు విధివిధానంగా అగ్నిలో తిలహోమమును కూడా చేయవలెను।
Verse 31
एवं कृत्वा नरः सम्यक् लक्ष्मीनारायणव्रतम् । इह भुक्त्वा महाभोगान्पुत्रपौत्रसमन्वितः ॥ ३१ ॥
ఇలా సమ్యక్గా లక్ష్మీ–నారాయణ వ్రతాన్ని ఆచరించిన మనుడు ఈ లోకంలోనే మహాభోగసంపదలను అనుభవించి, పుత్రపౌత్రులతో సమన్వితుడవుతాడు।
Verse 32
सर्वपापविनिर्मुक्तः कुलायुतसमन्वितः । प्रयाति विष्णुभवनं योगिनामपि दुर्लभम् ॥ ३२ ॥
అతడు సమస్త పాపాల నుండి విముక్తుడై, తన వంశంలోని అనేకులతో కూడి, యోగులకు కూడా దుర్లభమైన విష్ణుభవనాన్ని పొందుతాడు।
Frequently Asked Questions
The chapter frames the vow as a graha-śānti and doṣa-praśamana practice: worship of Lakṣmī–Nārāyaṇa plus mantra-governed homa (Puruṣa-sūkta) and Śānti-sūkta recitation functions as a pacificatory ritual complex, with Chandra-arghya explicitly aligning the observance to lunar influence and mental auspiciousness.
Śauca (bath, white clothing, ācamana), saṅkalpa, Lakṣmī–Nārāyaṇa pūjā with upacāras, gṛhya-homa with ghee/sesame offerings and prescribed sūktas, fasting on Pūrṇimā, Chandra-arghya with akṣata and white flowers, night vigil with Purāṇa-śravaṇa, next-day worship and Brāhmaṇa-feeding, and annual udyāpana with maṇḍapa/kumbha/pratimā-dāna and tila-homa.
Udyāpana is the formal completion rite that ‘seals’ a year-long vrata through intensified worship, gifts, and feeding of Brāhmaṇas; Kārtika is traditionally Vaiṣṇava-auspicious and ritually potent for Viṣṇu-centered observances, making it a fitting calendrical endpoint for a Lakṣmī–Nārāyaṇa vow.