Anadhyaya and the Winds: From Vedic Recitation Protocol to Sanatkumara’s Moksha-Upadesha

Verse 1

सनन्दन उवाच । अवतीर्णेषु विप्रेषु व्यासः पुत्रसहायवान् । तूर्ष्णीं ध्यानपरो धीमानेकांते समुपाविशत् ॥ १ ॥

సనందనుడు పలికెను—విప్రులు దిగివచ్చిన తరువాత, కుమారునితో కూడిన ధీమంతుడైన వ్యాసుడు మౌనంగా ధ్యానపరుడై ఏకాంతస్థలమున కూర్చుండెను।

Verse 2

तमुवाचाशरीरी वाक् व्यासं पुत्रसमन्वितम् । भो भो महर्षे वासिष्ठ ब्रह्मघोषो न वर्तते ॥ २ ॥

అప్పుడు కుమారునితో కూడిన వ్యాసునితో అశరీరవాణి పలికెను—“ఓ మహర్షీ, ఓ వాసిష్ఠా! ఇక్కడ బ్రహ్మఘోషము, అనగా పవిత్ర వైదిక ఘోష, ప్రవహించుట లేదు.”

Verse 3

एको ध्यानपरस्तूष्णीं किमास्से चिंतयन्निव । ब्रह्मघोषैर्विरहितः पर्वतोऽयं न शोभते ॥ ३ ॥

నీవు ఒంటరిగా మౌనంగా ధ్యానపరుడై ఎందుకు కూర్చున్నావు, ఆలోచనలో మునిగినట్లుగా? బ్రహ్మఘోషములేని ఈ పర్వతము శోభించదు।

Verse 4

तस्मादधीष्व भगवन्सार्द्धं पुत्रेण धीमता । वेदान्वेदविदा चैव सुप्रसन्नमनाः सदा ॥ ४ ॥

కాబట్టి, ఓ భగవన్, బుద్ధిమంతుడైన నీ కుమారునితో కలిసి వేదాలను అధ్యయనం చేయుము; వేదవిదుడితో కూడ, ఎల్లప్పుడూ పరమ ప్రసన్నమైన శాంతమనస్సుతో ఉండుము।

Verse 5

तच्छुत्वा वचनं व्यासो नभोवाणीसमीरितम् । शुकेन सह पुत्रेण वेदाभ्यासमथाकरोत् ॥ ५ ॥

ఆకాశవాణి పలికిన ఆ మాటలను విని వ్యాసుడు, తన కుమారుడు శుకునితో కలిసి, వేదాల నియమబద్ధమైన అభ్యాసం మరియు పఠనాన్ని ప్రారంభించాడు।

Verse 6

तयोरभ्यसतोरेवं बहुकालं द्विजोत्तम । वातोऽतिमात्रं प्रववौ समुद्रानिलवीजितः ॥ ६ ॥

హే ద్విజోత్తమా, వారు ఇద్దరూ ఈ విధంగా దీర్ఘకాలం అభ్యాసం చేస్తుండగా, సముద్ర గాలిచేత ప్రేరితమైన అతి భయంకరమైన గాలి వీచసాగింది।

Verse 7

ततोऽनध्याय इति तं व्यासः पुत्रमवारयत् । शुको वारितमात्रस्तु कौतूहलसमन्वितः ॥ ७ ॥

అప్పుడు వ్యాసుడు తన కుమారుని ఆపి, “ఇది అనధ్యాయ సమయం” అని చెప్పాడు. కానీ శుకుడు క్షణమాత్రం ఆపబడినా కుతూహలంతో నిండిపోయాడు।

Verse 8

अपृच्छत्पितरं तत्र कुतो वायुरभूदयम् । आख्यातुमर्हति भवान्सर्वं वायोर्विचेष्टितम् ॥ ८ ॥

అక్కడ అతడు తండ్రిని అడిగాడు—“ఈ గాలి ఎక్కడి నుండి వచ్చింది? వాయువు యొక్క సమస్త చలనాలను వివరించుటకు మీరు యోగ్యులు.”

Verse 9

शुकस्यैतद्वचः श्रुत्वा व्यासः परमविस्मितः । अनध्यायनिमित्तऽस्मिन्निदं वचनमब्रवीत् ॥ ९ ॥

శుకుని ఈ వాక్యాలు విని వ్యాసుడు పరమంగా ఆశ్చర్యపడ్డాడు; అనధ్యాయము (వేదాధ్యయన-నిషేధ) అనే ఈ సందర్భంలో ఆయన ఈ మాటలు పలికాడు.

Verse 10

दिव्यं ते चक्षुरुत्पन्नं स्वस्थं ते निश्चलं मनः । तमसा रजसा चापि त्यक्तः सत्ये व्यवस्थितः ॥ १० ॥

నీకు దివ్య దృష్టి ఉద్భవించింది; నీ మనస్సు స్వస్థంగా, నిశ్చలంగా ఉంది. తమసు, రజసును కూడా విడిచి నీవు సత్యంలో స్థిరుడవయ్యావు.

Verse 11

तस्यात्मनि स्वयं वेदान्बुद्ध्वा समनुचिंतय । देवयानचरो विष्णोः पितृयानश्च तामसः ॥ ११ ॥

తన ఆత్మలోనే వేదాలను గ్రహించి, వాటిని సమ్యక్‌గా ధ్యానించినవాడు విష్ణువైపు నడిపించే దేవయాన మార్గాన్ని అనుసరిస్తాడు; పితృయానమైతే తామస ప్రవృత్తి గలది.

Verse 12

द्वावेतौ प्रत्ययं यातौ दिवं चाधश्च गच्छतः । पृथिव्यामंतरिक्षे च यतः संयांति वायवः ॥ १२ ॥

ఈ రెండు మార్గాలే నిర్ణాయకంగా స్థిరపడ్డాయి—ఒకటి పైకి స్వర్గానికి పోతుంది, మరొకటి క్రిందికి పోతుంది; వీటినుంచే భూమిలోను అంతరిక్షంలోను వాయువులు ప్రవహించి సంగమిస్తాయి.

Verse 13

सप्त ते वायुमार्गा वै तान्निबोधानुपूर्वशः । तत्र देवगणाः साध्याः समभूवन्महाबलाः ॥ १३ ॥

వాయువు యొక్క ఏడు మార్గాలు ఉన్నాయి—వాటిని క్రమంగా గ్రహించు. ఆ (మార్గ/ప్రాంత)ాలలో మహాబలులు ‘సాధ్య’ అనే దేవగణాలు ఉద్భవించారు.

Verse 14

तेषामप्यभवत्पुत्रः समानो नाम दुर्जयः । उदानस्तस्य पुत्रोऽभूव्द्यानस्तस्याभवत्सुतः ॥ १४ ॥

వారిలో కూడా సమాన అనే పేరుగల, జయించలేని కుమారుడు జన్మించాడు. అతని కుమారుడు ఉదానుడు; ఉదానుని కుమారుడుగా ధ్యానుడు పుట్టాడు॥१४॥

Verse 15

अपानश्च ततो जज्ञे प्राणश्चापि ततः परम् । अनपत्योऽभवत्प्राणो दुर्द्धर्षः शत्रुमर्दनः ॥ १५ ॥

ఆ తరువాత అపానుడు జన్మించాడు; ఆపై ప్రాణుడూ జన్మించాడు. ప్రాణుడు సంతానం లేనివాడిగా నిలిచాడు—అదమ్యుడు, భయంకరుడు, శత్రుమర్దనుడు॥१५॥

Verse 16

पृथक्क्र्म्माणि तेषां तु प्रवक्ष्यामि यथा तथा । प्राणिनां सर्वतो वायुश्चेष्टा वर्तयते पृथक् ॥ १६ ॥

ఇప్పుడు వాటి (ప్రాణవాయువుల) ప్రత్యేక కార్యాలను క్రమంగా వివరిస్తాను. ప్రాణులలో సర్వవ్యాపి వాయువు ప్రతి క్రియను వేరువేరుగా ప్రవర్తింపజేస్తాడు॥१६॥

Verse 17

प्रीणनाञ्चैव सर्वेषां प्राण इत्यभिधीयते । प्रेषयत्यभ्रसंघातान्धूमजांश्चोष्मजांस्तथा ॥ १७ ॥

సర్వజీవులను తృప్తిపరచి పోషించుటవలన అతడు ‘ప్రాణ’ అని పిలువబడతాడు. అతడు మేఘసమూహాలను, పొగనుండి పుట్టినవాటిని, వేడినుండి పుట్టినవాటిని కూడా ముందుకు నడిపిస్తాడు॥१७॥

Verse 18

प्रथमः प्रथमे मार्गे प्रवहो नाम सोऽनिलः । अंबरे स्नेहमात्रेभ्यस्तडिद्भ्यश्चोत्तमद्युतिः ॥ १८ ॥

మొదటి గమనమార్గంలో మొదటి వాయువు ‘ప్రవాహ’ అని పిలువబడుతుంది. అది ఆకాశంలో స్వల్ప ఆర్ద్రత నుండీ, మెరుపు నుండీ ఉత్తమ కాంతిని ఉత్పత్తి చేస్తుంది॥१८॥

Verse 19

आवहो नाम सोऽभ्येति द्वितीयः श्वसनो नदन् । उदयं ज्योतिषां शश्वत्सोमादीनां करोति यः ॥ १९ ॥

రెండవ వాయువు ‘ఆవహ’ అని పిలువబడును; గర్జిస్తూ వేగంగా ప్రవహించును; అదే చంద్రాది జ్యోతుల ఉదయాన్ని నిత్యం కలిగించును.

Verse 20

अंतर्देहेषु चोदानं यं वदंति मनीषिणः । यश्चतुर्भ्यः समुद्रेभ्यो वायुर्द्धारयते जलम् ॥ २० ॥

దేహాంతరంలో సంచరించే ‘ఉదాన’ ప్రేరణను మేధావులు చెప్పుదురు; అదే వాయువు నాలుగు సముద్రాల నుండి ఆహరించిన జలాన్ని ధారించును.

Verse 21

उद्धृत्य ददते चापो जीमूतेभ्यो वनेऽनिलः । योऽद्धिः संयोज्य जीमूतान्पर्जन्याय प्रयच्छती ॥ २१ ॥

అరణ్యంలో అనిలుడు జలాన్ని పైకి ఎత్తి మేఘాలకు అందించును; సముద్రం మేఘాలను సమీకరించి పర్జన్యుడు—వర్షశక్తి—కు సమర్పించును.

Verse 22

उद्वहो नाम बंहिष्ठस्तृतीयः स सदागतिः । संनीयमाना बहुधा येन नीला महाघनाः ॥ २२ ॥

మూడవ వాయువు ‘ఉద్వహ’ అని, అత్యంత బలవంతుడు మరియు నిత్యగతిమంతుడు; అతని చేత నీలకృష్ణ మహాఘనాలు అనేక దిశలలో సమీకరింపబడి నడిపింపబడును.

Verse 23

वर्षमोक्षकृतारंभास्ते भवंति घनाघनाः । योऽसौ वहति देवानां विमानानि विहायसा ॥ २३ ॥

ఆ ఘనఘన మేఘాలు వర్షవిమోచనానికి ఆరంభమగును; మరియు అదే వాయువు ఆకాశమార్గంలో దేవతల విమానాలను మోసికొనిపోవును.

Verse 24

चतुर्थः संवहो नाम वायुः स गिरिमर्दनः । येन वेगवता रुग्णाः क्रियन्ते तरुजा रसाः ॥ २४ ॥

నాలుగవ ప్రాణవాయువు ‘సంవహ’ అని పిలువబడును; అతడు ‘గిరిమర్దనుడు’. అతని వేగబలంతో వృక్షజ రసములు మథింపబడి ప్రవహించును.

Verse 25

पंचमः स महावेगो विवहो नाम मारुतः । यस्मिन्परिप्लवे दिव्या वहंत्यापो विहायसा ॥ २५ ॥

ఐదవది మహావేగశాలి ‘వివహ’ అనే మారుతుడు. అతడు ఉప్పొంగి ప్రవహించినప్పుడు దివ్య జలములు ఆకాశమార్గమున వహింపబడును.

Verse 26

पुण्यं चाकाशगंगायास्तोयं तिष्ठति तिष्ठति । दूरात्प्रतिहतो यस्मिन्नेकरश्मिर्दिवाकरः ॥ २६ ॥

ఆకాశగంగ యొక్క పుణ్యజలము అక్కడే స్థిరంగా నిలిచియుంటుంది—ఎల్లప్పుడూ నిలిచియుంటుంది—దూరమునుండి వచ్చిన సూర్యుని ఒక్క కిరణముకూడా అక్కడ ప్రతిహతమై తిరిగి పోవు చోట.

Verse 27

योनिरंशुसहस्रस्य येन याति वसुंधराम् । यस्मादाप्यायते सोमो निधिर्दिव्योऽमृतस्य च ॥ २७ ॥

ఆయనే సహస్రకిరణుడైన (సూర్యుని) యోని; ఆయన శక్తిచేతనే సూర్యుడు భూమిపై తన గమనాన్ని సాగించును. ఆయన నుండే సోముడు (చంద్రుడు) పుష్టి పొంది వృద్ధి చెందును; ఆయనే అమృతమునకు దివ్య నిధి కూడా.

Verse 28

षष्ठः परिवहो नाम स वायुर्जीवतां वरः । सर्वप्राणभृतां प्राणार्न्योऽतकाले निरस्यति ॥ २८ ॥

ఆరవ ప్రాణవాయువు ‘పరివహ’ అని పిలువబడును; జీవులకు వాయువులలో శ్రేష్ఠుడు. మరణకాలమున అతడు సమస్త ప్రాణధారుల ప్రాణములను వెలుపలికి నెట్టివేయును.

Verse 29

यस्य धर्मेऽनुवर्तेते मृत्युवैवस्वतावुभौ । सम्यगन्वीक्षता बुद्ध्या शांतयाऽध्यात्मनित्यया ॥ २९ ॥

యస్య ధర్మాన్ని అనుసరించి మృత్యువు మరియు వైవస్వత యముడు—ఇద్దరూ నడుచుతారు; అతడు శాంతమైన, ఆత్మనిత్యమైన బుద్ధితో సమ్యక్గా విచారించుచుండగా, వారికూడా అతని ధర్మాధీనులగుదురు.

Verse 30

ध्यानाभ्यासाभिरामाणां योऽमृतत्वाय कल्पते । यं समासाद्य वेगेन दिशामंतं प्रपेदिरे ॥ ३० ॥

ధ్యానాభ్యాసంలో రమించి అమృతత్వానికి యోగ్యుడగు వానిని వారు వేగంగా చేరి, దిశల అంతము—పరమ గమ్యం—ను పొందిరి.

Verse 31

दक्षस्य दश पुत्राणां सहस्राणि प्रजापतेः । येन वृष्ट्या पराभूतस्तोयान्येन निवर्तते ॥ ३१ ॥

ప్రజాపతి దక్షుని పది కుమారులకు వేలాది గణములు ఉండెను. ఒక శక్తిచేత వర్షము జయింపబడును; మరొక శక్తిచేత జలములు వెనుదిరుగును.

Verse 32

परीवहो नाम वरो वायुः स दुरतिक्रमः । एवमेते दितेः पुत्रा मरुतः परमाद्भुताः ॥ ३२ ॥

‘పరివహ’ అనే శ్రేష్ఠ వాయువు ఉన్నది—అది దురతిక్రమ్యము, అజేయము. అలాగే దితి కుమారులైన ఈ మరుతులు పరమాద్భుతములు.

Verse 33

अनारमंतः सर्वांगाः सर्वचारिणः । एतत्तु महदाश्चर्यं यदयं पर्वतोत्तमः ॥ ३३ ॥

వారు ఆగరు; వారి అవయవములు సంపూర్ణములు, వారు సర్వత్ర సంచరించుదురు. అయినా ఇది మహదాశ్చర్యము—ఇదే పర్వతోత్తమము.

Verse 34

कंपितः सहसा तेन पवमानेन वायुना । विष्णोर्निःश्वासवातोऽयं यदा वेगसमीरितः ॥ ३४ ॥

ఆ పవిత్ర పవనంతో అతడు అకస్మాత్తుగా కంపించాడు. ఇది విష్ణువు నిశ్వాసవాయువే; అది బలమైన వేగంతో ప్రేరేపితమైతే అలా జరుగుతుంది।

Verse 35

सहसोदीर्यते तात जगत्प्रव्यथते तदा । तस्माद्ब्रह्मविदो ब्रह्म न पठंत्यतिवायुतः ॥ ३५ ॥

తాతా! వాయువు అకస్మాత్తుగా లేచినప్పుడు జగత్తు కలతచెంది కంపిస్తుంది. అందుకే బ్రహ్మజ్ఞులు అతిప్రబల గాలిలో బ్రహ్మపాఠం చేయరు।

Verse 36

वायोर्वायुभयं ह्युक्तं ब्रह्य तत्पीडितं भवेत् । एतावदुक्त्वा वचनं पराशरसुतः प्रभुः ॥ ३६ ॥

వాయువుకూడా వాయుభయం ఉందని చెప్పబడింది; బ్రహ్మదేవుడుకూడా దానివల్ల పీడితుడవుతాడు. ఇంతమాత్రం చెప్పి పరాశరసుత ప్రభువు మాట ముగించాడు।

Verse 37

उक्त्वा पुत्रमधीष्वेति व्योमगंगामगात्तदा । ततो व्यासे गते स्नातुं शुको ब्रह्मविदां वरः ॥ ३७ ॥

పుత్రునితో ‘అధ్యయనం చేయి’ అని చెప్పి వ్యాసుడు ఆకాశగంగకు వెళ్లాడు. వ్యాసుడు వెళ్లిన తరువాత బ్రహ్మవిదులలో శ్రేష్ఠుడైన శుకుడు స్నానానికి వెళ్లాడు।

Verse 38

स्वाध्यायमकरोद्ब्रह्मन्वेदवेदांगपारगः । तत्र स्वाध्यायसंसक्तं शुकं व्याससुतं मुने ॥ ३८ ॥

బ్రాహ్మణా! అతడు స్వాధ్యాయం చేసి వేదవేదాంగాలలో పారంగతుడయ్యాడు. మునీ! అక్కడ స్వాధ్యాయంలో లీనమైన వ్యాససుత శుకుణ్ని అతడు చూశాడు।

Verse 39

सनत्कुमारो भगवानेकांते समुपागतः । उत्थाय सत्कृतस्तेन ब्रह्मपुत्रो हि कार्ष्णिना ॥ ३९ ॥

భగవాన్ సనత్కుమారుడు ఏకాంతంగా వచ్చి చేరాడు. కార్ష్ణి లేచి బ్రహ్మపుత్రునికి యథోచిత సత్కారం చేశాడు.

Verse 40

ततः प्रोवाच विप्रेंद्र शुकं विदां वरः । किं करोषि महाभाग व्यासपुत्र महाद्युते ॥ ४० ॥

అప్పుడు, ఓ విప్రేంద్రా, విద్యావంతులలో శ్రేష్ఠుడు శుకునితో పలికాడు— “ఓ మహాభాగ, ఓ వ్యాసపుత్ర మహాద్యుతే, నీవు ఏమి చేస్తున్నావు?”

Verse 41

शुक उवाच । स्वाध्याये संप्रवृत्तोऽहं ब्रह्मपुत्राधुना स्थितः । त्वद्दर्शनमनुप्राप्तः केनापि सुकृतेन च ॥ ४१ ॥

శుకుడు అన్నాడు— “నేను స్వాధ్యాయంలో నిమగ్నుడను; ప్రస్తుతం బ్రహ్మపుత్రుడిగా స్థితుడను. ఏదో పుణ్యఫలంతోనే మీ దర్శనం నాకు లభించింది.”

Verse 42

किंचित्त्वां प्रष्टुमिच्छामि तत्त्वं मोक्षार्थसाधनम् । तद्वदस्व महाभाग यथा तज्ज्ञानमाप्नुयाम् ॥ ४२ ॥

నేను మీను కొంత ప్రశ్నించదలిచాను—తత్త్వమును, మోక్షసాధనమును. ఓ మహాభాగ, దయచేసి చెప్పండి; దానివల్ల నేను ఆ సత్యజ్ఞానాన్ని పొందగలను.

Verse 43

सनत्कुमार उवाच । नास्ति विद्यासमं चक्षुर्नास्ति विद्यासमं तपः । नास्ति रागसमं दुःखं नास्ति त्यागसमं सुखम् ॥ ४३ ॥

సనత్కుమారుడు అన్నాడు— “విద్యకు సమానమైన కన్ను లేదు; విద్యకు సమానమైన తపస్సు లేదు. రాగానికి సమానమైన దుఃఖం లేదు; త్యాగానికి సమానమైన సుఖం లేదు.”

Verse 44

निवृत्तिः कर्मणः पापात्सततं पुण्यशीलता । सद्वृत्तिः समुदाचारः श्रेय एतदनुत्तमम् ॥ ४४ ॥

పాపకర్మల నుండి నివృత్తి, నిత్యం పుణ్యాచరణలో స్థిరత, మరియు సద్ఆచారముతో కూడిన శుద్ధ దైనందిన ప్రవర్తన—ఇదే పరమ శ్రేయస్సుకు అనుత్తమ మార్గము.

Verse 45

मानुष्यमसुखं प्राप्य यः सज्जति स मुह्यति । नालं स दुःखमोक्षाय संगो वै दुःखलक्षणः ॥ ४५ ॥

దుఃఖభరితమైన ఈ దుర్లభ మానవజన్మను పొందినప్పటికీ ఎవడు ఆసక్తిలో పడతాడో వాడు మోహితుడవుతాడు. అతడు దుఃఖమోక్షానికి అర్హుడు కాదు; ఆసక్తియే దుఃఖలక్షణము.

Verse 46

सक्तस्य बुद्धर्भवति मोहजालविवर्द्धिनी । मोहजालावृतो दुःखमिहामुत्र तथाश्नुते ॥ ४६ ॥

ఆసక్తుడి బుద్ధి మోహజాలాన్ని మరింత పెంచుతుంది. ఆ మోహజాలంతో కప్పబడినవాడు ఇహలోకములోనూ పరలోకములోనూ దుఃఖాన్ని అనుభవిస్తాడు.

Verse 47

सर्वोपायेन कामस्य क्रोधस्य च विनिग्रहः । कार्यः श्रेयोर्थिना तौ हि श्रेयोघातार्थमुद्यतौ ॥ ४७ ॥

పరమ శ్రేయస్సును కోరువాడు అన్ని విధాలుగా కామమును, క్రోధమును నియంత్రించాలి; ఎందుకంటే అవి రెండూ శ్రేయస్సును నాశనం చేయుటకు ఎల్లప్పుడూ సిద్ధంగా ఉంటాయి.

Verse 48

नित्यं क्रोधात्तपो रक्षेच्छ्रियं रक्षेञ्च मत्सरात् । विद्यां मानावमानाभ्यामात्मानं तु प्रमादतः ॥ ४८ ॥

నిత్యం క్రోధం నుండి తపస్సును కాపాడాలి; మత్సరం నుండి శ్రీ-సంపదను కాపాడాలి; మాన-అవమానాల నుండి విద్యను కాపాడాలి; మరియు ప్రమాదం నుండి తనను తాను కాపాడాలి.

Verse 49

आनृशंस्यं परो धर्मः क्षमा च परमं बलम् । आत्मज्ञानं परं ज्ञानं सत्यं हि परमं हितम् ॥ ४९ ॥

కరుణయే పరమ ధర్మము, క్షమయే పరమ బలము. ఆత్మజ్ఞానమే పరమ జ్ఞానము, సత్యమే నిజంగా పరమ హితము.

Verse 50

येन सर्वं परित्यक्तं स विद्वान्स च पंडितः । इंद्रियैरिंद्रियार्थेभ्यश्चरत्यात्मवशैरिह ॥ ५० ॥

యెవడు సమస్తమును పరిత్యజించెనో, వాడే నిజమైన విద్వాంసుడు, పండితుడు. అతడు ఇహలోకంలో ఆత్మవశమైన ఇంద్రియాలతో ఇంద్రియవిషయాల మధ్య సంచరిస్తాడు.

Verse 51

असज्जमानः शांतात्मा निर्विकारः समाहितः । आत्मभूतैरतद्भूतः सह चैव विनैव च ॥ ५१ ॥

ఆసక్తి లేని వాడు, శాంతాత్ముడు, వికారం లేని వాడు, సమాహితుడై—తనతో సమానుల మధ్యనైనా, అసమానుల మధ్యనైనా అనాసక్తుడై ఉంటాడు; సాంగత్యంలోనూ, ఏకాంతంలోనూ ఒకేలా ఉంటాడు.

Verse 52

स विमुक्तः परं श्रेयो न चिरेणाधिगच्छति । अदर्शनमसंस्पर्शस्तथैवाभाषाणं सदा ॥ ५२ ॥

అటువంటి విముక్తుడు ఆలస్యం లేక పరమ శ్రేయస్సును పొందుతాడు. అతడు సదా (విషయ) దర్శనం లేకుండా, స్పర్శం లేకుండా, అలాగే మాటల వ్యాపారమూ లేకుండా నివృత్తుడై ఉంటాడు.

Verse 53

यस्य भूतैः सह मुने स श्रेयो विंदते महत् । न हिंस्यात्सर्वभूतानि भूतैर्मैत्रायणश्चरेत् ॥ ५३ ॥

హే మునీ, సమస్త భూతాలతో సౌహార్దంగా జీవించువాడు మహత్తర శ్రేయస్సును పొందుతాడు. అతడు ఏ జీవినీ హింసించక, సమస్త జీవుల పట్ల మైత్రీభావంతో సంచరించాలి.

Verse 54

नेदं जन्म समासाद्य वैरं कुर्वीत केन चित् । आकिंचन्यं सुसंतोषो निराशिष्ट्वमचापलम् ॥ ५४ ॥

ఈ మానవజన్మను పొందినవాడు ఎవరికీ వైరం చేయకూడదు. అకించనత్వం, గాఢసంతోషం, ఫలాపేక్షలేమి మరియు అచంచల స్థైర్యాన్ని పెంపొందించాలి।

Verse 55

एतदाहुः परं श्रेय आत्मज्ञस्य जितात्मनः । परिग्रहं परित्यज्य भव तातजितेंद्रियः ॥ ५५ ॥

ఆత్మజ్ఞుడై మనస్సును జయించినవానికి ఇదే పరమ శ్రేయస్సు అని వారు చెబుతారు. ఓ తాత, పరిగ్రహాన్ని విడిచి ఇంద్రియజయుడవు కావాలి।

Verse 56

अशोकं स्थानमातिष्ट इह चामुत्र चाभयम् । निराशिषो न शोचंति त्यजेदाशिषमात्मनः ॥ ५६ ॥

శోకరహిత స్థితిలో నిలిచివుండు—ఇహలోకములోనూ పరలోకములోనూ అభయం. నిరాశిషులు శోకించరు; కాబట్టి స్వఫలాకాంక్షను త్యజించాలి।

Verse 57

परित्यज्याशिषं सौम्य दुःखग्रामाद्विमोक्ष्यसे । तपरोनित्येन दांतेन मुनिना संयतात्मना ॥ ५७ ॥

ఓ సౌమ్యా, ఫలాశిషను త్యజిస్తే నీవు దుఃఖగ్రామం నుండి విముక్తుడవుతావు. ఇది నిత్య తపస్వి, దాంతుడు, సంయతాత్మ ముని మార్గం ద్వారా సిద్ధిస్తుంది।

Verse 58

अजितं जेतुकामेन भाव्यं संगेष्वसंगिना । गुणसंगेष्वेष्वनासक्त एकचर्या रतः सदा ॥ ५८ ॥

అజితమైన (మనస్సు)ను జయించాలని కోరువాడు సంగముల మధ్యనూ అసంగిగా ఉండాలి. గుణస్పర్శలలో అనాసక్తుడై, ఎల్లప్పుడూ ఏకచర్యలో రతుడై ఉండాలి।

Verse 59

ब्राह्मणो न चिरादेव सुखमायात्यनुत्तमम् । द्वंद्वारामेषु भूतेषु वराको रमते मुनिः ॥ ५९ ॥

సత్య బ్రాహ్మణుడు త్వరలోనే అనుత్తమ సుఖాన్ని పొందుతాడు; కాని దుర్దశుడైన వాడు—‘ముని’ అని పిలువబడినా—ద్వంద్వాలలో రమించే జీవుల మధ్యనే ఆనందిస్తాడు।

Verse 60

किंचिन्प्रज्ञानतृप्तोऽसौ ज्ञानतृप्तो न शोचति । शुभैर्लभेत देवत्वं व्यामिश्रैर्जन्म मानुषम् ॥ ६० ॥

ఎవడు కొంతైనా ప్రజ్ఞతో తృప్తుడై, సత్యజ్ఞానంతో పరిపూర్ణుడై ఉంటాడో, అతడు శోకించడు. శుద్ధ శుభకర్మలతో దేవత్వం లభిస్తుంది; మిశ్ర కర్మలతో మానవ జన్మ కలుగుతుంది।

Verse 61

अशुभैश्चाप्यधो जन्म कर्मभिर्लभतेऽवशः । तत्र मृत्युजरादुःखैः सततं समभिद्रुतम् ॥ ६१ ॥

అశుభ కర్మల వల్ల అతడు అవశుడై అధోగతిలో జన్మ పొందుతాడు; అక్కడ మరణం, జరా, దుఃఖాలతో ఎల్లప్పుడూ బాధపడుతుంటాడు।

Verse 62

संसारं पश्यते जंतुस्तत्कथं नावबुध्से । अहिते हितसंज्ञस्त्वमध्रुवे ध्रुवसंज्ञकः ॥ ६२ ॥

జీవుడు ఈ సంసారచక్రాన్ని చూస్తున్నాడు—అయినా నీవెందుకు గ్రహించవు? హానికరమైనదాన్ని హితమని భావిస్తున్నావు; అనిత్యాన్ని నిత్యమని పిలుస్తున్నావు।

Verse 63

अनर्थे वार्थसंज्ञस्त्वं किमर्थं नावबुध्यसे । संवेष्ट्यमानं बहुभिर्मोहतंतुभिरात्मजैः ॥ ६३ ॥

అనర్థాన్నే నీవు అర్థమని (లాభమని) భావిస్తున్నావు—ఎందుకు గ్రహించవు? నీలోనుంచి పుట్టిన అనేక మోహతంతువులు నిన్ను బిగిగా చుట్టేస్తున్నాయి।

Verse 64

कोशकारवदात्मानं वेष्टितो नावबुध्यसे । अलं परिग्रहेणेह दोषवान् हि परिग्रहः ॥ ६४ ॥

పట్టు పురుగు తన కోశంలో తానే చుట్టుకొని ఆత్మను గ్రహించనట్లే, సంపదల ఆవరణంలో నీవు నీ స్వస్వరూపాన్ని గుర్తించలేవు. ఇక్కడ పరిగ్రహం చాలును—పరిగ్రహమే దోషభరితం.

Verse 65

कृमिर्हि कोशकारस्तु बध्यते स्वपरिग्रहात् । पुत्रदारकुटुंबेषु सक्ताः सीदंति जंतवः ॥ ६५ ॥

కోశం నేసే పురుగు తన పరిగ్రహం వల్లనే బంధింపబడుతుంది. అలాగే కుమారుడు, భార్య, కుటుంబంలో ఆసక్తి గల జీవులు దుఃఖంలో కూరుకుపోతారు.

Verse 66

सरःपंकार्णवे मग्ना जीर्णा वनगजा इव । मोहजालसमाकृष्टान्पश्यजंतून्सुदुःखितान् ॥ ६६ ॥

చెరువు వంటి పంకసముద్రంలో మునిగిన జీర్ణ వనగజాల వలె—మోహజాలం లాగుతున్న అత్యంత దుఃఖిత జీవులను చూడు.

Verse 67

कुटुंबं पुत्रदारं च शरीरं द्रव्यसंचयम् । पारक्यमध्रुवं सर्वं किं स्वं सुकृतदुष्कृते ॥ ६७ ॥

కుటుంబం, కుమారుడు-భార్య, శరీరం, ధనసంచయం—ఇవన్నీ పరాయి, అనిత్యం. నిజంగా నీది ఏమిటి? సుకృత-దుష్కృతములు, అంటే కర్మఫలమే.

Verse 68

यदा सर्वं परित्यज्य गंतव्यमवशेन वै । अनर्थे किं प्रसक्तस्त्वं स्वमर्थं नानुतिष्टसि ॥ ६८ ॥

ఎప్పుడైతే బలవశంగా అన్నిటినీ విడిచి వెళ్లవలసిందే, అప్పుడు అనర్థంలో నీవెందుకు ఆసక్తి? నీ నిజమైన మంగళాన్ని ఎందుకు ఆచరించవు?

Verse 69

अविश्रांतमनालंबमपाथेयमदैशिकम् । तमः कर्त्तारमध्वानं कथमेको गमिष्यसि ॥ ६९ ॥

విశ్రాంతి లేని, ఆధారం లేని, పథ్యము లేని, దిశ చూపే గురువు లేని, అంధకారమే కర్త అయిన మార్గాన్ని నీవు ఒంటరిగా ఎలా ప్రయాణిస్తావు?

Verse 70

नहि त्वां प्रस्थितं कश्चित्पृष्टतोऽनुगमिष्यति । सुकृतं दुष्कृतं च त्वां गच्छंतमनुयास्यतः ॥ ७० ॥

నీవు బయలుదేరినప్పుడు వెనుక నుంచి ఎవరూ నీ వెంట రారు; నీ సుకృతమూ దుష్కృతమూ మాత్రమే నీతో పాటు ముందుకు సాగుతాయి.

Verse 71

विद्या कर्म च शौर्यं च ज्ञानं च बहुविस्तरम् । अर्थार्थमनुशीर्यंते सिद्धार्थस्तु विमुच्यते ॥ ७१ ॥

విద్య, కర్మ, శౌర్యం, విస్తారమైన జ్ఞానం కూడా చాలాసార్లు లోకిక లాభం కోసమే అనుసరించబడతాయి; కానీ నిజ లక్ష్యాన్ని సాధించినవాడు బంధనంనుండి విముక్తుడవుతాడు.

Verse 72

निबंधिनी रज्जुरेषा या ग्रामे वसतो रतिः । छित्वैनां सुकृतो यांति नैनां छिंदंति दुष्कृतः ॥ ७२ ॥

గ్రామ్య జీవనంపై ఉన్న ఆసక్తియే బంధించే తాడు; సుకృతులు దానిని కోసి దాటిపోతారు, దుష్కృతులు మాత్రం దానిని కోయరు.

Verse 73

तुल्यजातिवयोरूपान् हृतान्पस्यसि मृत्युना । न च नामास्ति निर्वेदो लोहं हि हृदयं तव ॥ ७३ ॥

నీతో సమాన జన్మ, వయస్సు, రూపం కలవారు మరణం చేత తీసుకుపోబడుతున్నారని నీవు చూస్తున్నావు; అయినా నీలో కణమాత్రం నిర్వేదం లేదు—నిజంగా నీ హృదయం ఇనుముతో చేసినదే.

Verse 74

रूपकूलां मनः स्रोतां स्पर्शद्वीपां रसावहाम् । गंधपंकां शब्दजलां स्वर्गमार्गदुरारुहाम् ॥ ७४ ॥

మనస్సు ప్రవాహం రూపతీరాలతో కూడినది; స్పర్శద్వీపాలు కలిగి రసాన్ని మోసుకుపోతుంది. గంధపు బురద, శబ్దజలం—దీనివల్ల స్వర్గమార్గం ఎక్కడం దురారోహం.

Verse 75

क्षमारित्रां सत्यमयीं धर्मस्थैर्यकराकराम् । त्यागवाताध्वगां शीघ्रां बुद्धिनावं नदीं तरेत् ॥ ७५ ॥

క్షమ అనే పడవచాప, సత్యమయ స్వరూపం, ధర్మస్థైర్యాన్ని కలిగించేది—అటువంటి బుద్ధి-నావను త్యాగవాయువు వేగంగా నడిపితే, సంసారనదిని దాటవలెను.

Verse 76

त्यक्त्वा धर्ममधर्मं च ह्युभे सत्यानृते त्यज । त्यज धर्ममसंकल्पादधर्मं चाप्यहिंसया ॥ ७६ ॥

ధర్మమూ అధర్మమూ రెండింటినీ విడిచి, సత్యాసత్య జంటనూ వదలాలి. సంకల్పరహితత్వంతో ‘ధర్మం’ను త్యజించాలి; అహింసతో ‘అధర్మం’నూ విడిచిపెట్టాలి.

Verse 77

उभे सत्यानृते बुद्धिं परमनिश्चयात् । अस्थिस्थूणं स्नायुयुतं मांसशोणितलेपनम् ॥ ७७ ॥

పరమ దృఢ నిశ్చయంతో బుద్ధిలో సత్యాసత్య రెండింటినీ సమానమైన భావాలుగా చూడాలి. ఈ దేహం ఎముకల స్తంభం, నరాలతో బంధించబడినది, మాంసరక్తాలతో పూతపూసినది.

Verse 78

धर्मावनद्धं दुर्गंधिं पूर्णं मूत्रपुरीषयोः । जराशोकसमाविष्टं रोगायतनमस्थिरम् ॥ ७८ ॥

ఈ దేహం ‘ధర్మ’ భావనతో బంధించబడినది, దుర్గంధమయమైనది, మూత్ర మలాలతో నిండినది. వృద్ధాప్యము, శోకము చుట్టుముట్టి, రోగాల నివాసమై అస్థిరంగా ఉంటుంది.

Verse 79

रजस्वलमनित्यं च भूतावासं समुत्सृज । इदं विश्वं जगत्सर्वमजगञ्चापि यद्भवेत् ॥ ७९ ॥

రజోగుణముతో కలుషితమైన, అనిత్యమైన ఈ భూతావాసాన్ని విడిచిపెట్టు. ఈ సమస్త విశ్వం—ఈ జగత్తంతా—ఏది ఏలా ఏర్పడినా, అది నిజంగా నిత్యసత్యమైన లోకం కాదు.

Verse 80

महाभूतात्मकं सर्वमस्माद्यत्परमाणुमत् । इंद्रियाणि च पंचैव तमः सत्त्वं रजस्तथा ॥ ८० ॥

ఇది అంతా మహాభూతమయమే—స్థూల స్థితి నుండి పరమాణు వరకు. అలాగే పంచ ఇంద్రియాలు, ఇంకా తమస్, సత్త్వం, రజస్సు కూడా ఉన్నాయి.

Verse 81

इत्येष सप्तदशको राशिख्यक्तसंज्ञकः । सर्वैरिहेंद्रियार्थैश्च व्यक्ताव्यक्तैर्हि हितम् ॥ ८१ ॥

ఇలా పదిహేడు తత్త్వాల సమూహం ‘వ్యక్త’ అనే పేరుతో చెప్పబడుతుంది. ఇక్కడ సమస్త ఇంద్రియవిషయాలతో కూడి, వ్యక్త-అవ్యక్త వివేకానికి ఇది ఆధారమవుతుంది.

Verse 82

पंचविंशक इत्येष व्यक्ताव्यक्तमयो गणः । एतैः सर्वैः समायुक्तमनित्यमभिधीयते ॥ ८२ ॥

వ్యక్త-అవ్యక్తమయమైన ఈ సమూహం ‘పంచవింశతి’ అంటే ‘ఇరవై ఐదు’ అని పిలవబడుతుంది. ఇవన్నీ కలసి ఏర్పడినది అనిత్యమని చెప్పబడింది.

Verse 83

त्रिवर्गोऽत्र सुखं दुःख जीवितं मरणं तथा । य इदं वेद तत्त्वेन सस वेद प्रभवाप्ययौ ॥ ८३ ॥

ఇక్కడ త్రివర్గం (ధర్మ-అర్థ-కామ) ఉంది; అలాగే సుఖ-दుఃఖాలు, జీవితం-మరణం కూడా ఉన్నాయి. దీన్ని తత్త్వంగా తెలిసినవాడే ఉద్భవం మరియు లయాన్ని తెలుసుకొనును.

Verse 84

इन्द्रियैर्गृह्यते यद्यत्तद्व्यक्तमभिधीयते । अव्यक्तमथ तज्ज्ञेयं लिंगग्राह्यमतींद्रियम् ॥ ८४ ॥

ఇంద్రియములచే గ్రహింపబడినది ‘వ్యక్తం’ అని చెప్పబడుతుంది. అయితే ‘అవ్యక్తం’ జ్ఞేయమైనది ఇంద్రియాతీతము; అది కేవలం లింగము (సూచక చిహ్నాలు) ద్వారా మాత్రమే గ్రహ్యము.

Verse 85

इन्द्रियैर्नियतैर्देही धाराभिरिव तर्प्यते । लोके विहितमात्मानं लोकं चात्मनि पश्यति ॥ ८५ ॥

ఇంద్రియములు నియమింపబడినప్పుడు దేహి నిరంతర ధారలవలె తృప్తి పొందుతాడు. అప్పుడు లోకములో స్థాపితమైన ఆత్మను, ఆత్మలో ప్రతిబింబించిన లోకమును దర్శిస్తాడు.

Verse 86

परावरदृशः शक्तिर्ज्ञानवेलां न पश्यति । पश्यतः सर्वभूतानि सर्वावस्थासु सर्वदा ॥ ८६ ॥

పరమును అపరమును దర్శించే శక్తికి ‘జ్ఞానమనే క్షణం’ కనిపించదు. ఆ ద్రష్టకు సమస్త భూతములు అన్ని స్థితులలో ఎల్లప్పుడూ దర్శనమవుతాయి.

Verse 87

ब्रह्मभूतस्य संयोगो नाशुभेनोपपद्यते । ज्ञानेन विविधात्क्लेशान्न निवृत्तिश्च देहजात् ॥ ८७ ॥

బ్రహ్మభూతుడైనవానికి అశుభముతో సంగమం సంభవించదు. అయినా జ్ఞానముచేత కూడా దేహజన్యమైన అనేక క్లేశముల సంపూర్ణ నివృత్తి కలగదు.

Verse 88

लोकबुद्धिप्रकाशेन लोकमार्गो न रिष्यति । अनादिनिधनं जंतुमात्मनि स्थितमव्ययम् ॥ ८८ ॥

లోకంలో సమ్యక్ బుద్ధి ప్రకాశముచేత జీవనమార్గము నశించదు. జీవిని అనాది-అనంతుడుగా, అవ్యయుడుగా, ఆత్మలో స్థితమైన సత్యముగా గుర్తించవలెను.

Verse 89

अकर्तारममूढं च भगवानाह तीर्तवित् । यो जन्तुः स्वकृतैस्तैस्तैः कर्मभिर्नित्यदुःखितः ॥ ८९ ॥

తీర్థవిత్తైన భగవానుడు పలికెను—ఆత్మ అकर्ता, అమూఢ సాక్షి; అయినను జీవుడు తనే చేసిన కర్మల వలన నిత్యము దుఃఖితుడగుచున్నాడు।

Verse 90

स्वदुःखप्रतिघातार्थं हंति जंतुरनेकधा । ततः कर्म समादत्ते पुनरन्यन्नवं बहु ॥ ९० ॥

తన దుఃఖాన్ని తొలగించుకొనుటకై జీవుడు అనేక విధములుగా ఇతరులను హింసించును; దానివలననే మళ్లీ కర్మను గ్రహించి, ఎన్నో కొత్త కర్మలను కూడగట్టును।

Verse 91

तप्यतेऽथ पुनस्तेन भुक्त्वाऽपथ्यमिवातुरः । अजस्रमेव मोहांतो दुःखेषु सुखसंज्ञितः ॥ ९१ ॥

ఆ తరువాత అదే కారణముచేత అతడు మళ్లీ దహించబడును—అపథ్యము తిని బాధపడే రోగివలె; మోహాంతుడైన జీవుడు నిరంతరం దుఃఖాన్నే సుఖమని భావించును।

Verse 92

वध्यते तप्यते चैव भयवत्यर्मभिः सदा । ततो निवृत्तो बंधात्स्वात्कर्मणामुदयादिह ॥ ९२ ॥

అతడు సదా భయభరితమైన ఆర్తులతో మళ్లీ మళ్లీ దెబ్బతిని తపించును; తరువాత ఇక్కడే తన కర్మోదయము, ఫలప్రారంభము వలన బంధనమునుండి నివృత్తి పొందుట మొదలగును।

Verse 93

परिभ्रमति संसारे चक्रवद्बाहुवर्जितः । संयमेन च संबंधान्निवृत्त्या तपसो बलात् ॥ ९३ ॥

యోగ్య సాధనరూప ‘భుజాలు’ లేనివాడై అతడు చక్రంలా సంసారమందు తిరుగుచున్నాడు; కాని సంయమముతో బంధాలు తెగును, నివృత్తి—తపోబలముతో—మోక్షమును ప్రసాదించును।

Verse 94

सम्प्राप्ता बहवः सिद्धिं अव्याबाधां सुखोदयाम् ॥ ९४ ॥

అనేకులు అడ్డంకులేని, నిజసుఖోదయకరమైన ఆ సిద్ధిని పొందిరి।