The Exposition of the Index (Anukramaṇī) of the Śrīmad Bhāgavata
బ్రహ్మా మరిచికి వేదవ్యాసకృత శ్రీమద్భాగవత పురాణానికి సంక్షిప్త అనుక్రమణీని ఉపదేశిస్తాడు—ఇది వేదసమానమైనది (బ్రహ్మసమ్మిత), 18,000 శ్లోకాలతో, ద్వాదశ స్కంధాలుగా విభజితమని ప్రకటిస్తాడు. అనంతరం స్కంధాల వారీగా ప్రధాన కథలు, సిద్ధాంతాలు నిర్దేశిస్తాడు: సూతసభ మరియు వ్యాస–పాండవ–పరీక్షిత్ ఫ్రేమ్; ద్వివిధ సృష్టి, భగవద్ లీలలు; విదుర–మైత్రేయ సంభాషణ, కపిల సాంఖ్య; ధ్రువ, పృథు, ప్రాచీనబర్హి; లోకవర్ణన, నరకం, అజామిల, దక్షయజ్ఞం; వృత్రాసురుడు, మరుతులు; ప్రహ్లాదుడు, వర్ణాశ్రమధర్మం; మన్వంతరాలు, గజేంద్రుడు, సముద్రమథనం, బలి; అవతారాలు, సూర్య-చంద్ర వంశాలు; కృష్ణుని వ్రజలీల; మథురా–ద్వారకా, భూభారహరణం, నిరోధం; ఉద్ధవోపదేశం, యాదవనాశనం, కలిలక్షణాలు, పరీక్షిత్ మోక్షం; వేదశాఖాసంకలనం, మార్కండేయ తపస్సు, సూర్యప్రాదుర్భావాలు, సాత్వత సిద్ధాంతం; చివర పురాణగణన. అధ్యాయాంతంలో శ్రవణ-పఠన-ప్రవచనకర్తలకు ఫలాలు చెప్పి, ప్రౌష్టపదీ పౌర్ణమికి స్వర్ణసింహచిహ్నంతో గ్రంథదానం భాగవత బ్రాహ్మణునికి చేయవలెనని విధి నిర్దేశిస్తుంది।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । मरीचे श्रृणु वक्ष्यामि वेदव्यासेन यत्कृतम् । श्रीमद्भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसम्मितम् ॥ १ ॥
బ్రహ్ముడు పలికెను—ఓ మరీచి, వినుము; వేదవ్యాసుడు రచించిన ‘శ్రీమద్భాగవతం’ అనే పురాణాన్ని, వేదసమానంగా గౌరవింపబడినదాన్ని, నేను వివరిస్తాను॥
Verse 2
तदष्टादशसाहस्रं कीर्तितं पापनाशनम् । सुरपादपरूपोऽयं स्कंधैर्द्वादशभिर्युतः ॥ २ ॥
ఇది అష్టాదశ సహస్ర (శ్లోకములు) కలదని కీర్తింపబడింది, పాపనాశకమని చెప్పబడింది. ఈ గ్రంథం ‘సురపాద’ రూప విభాగంలో ఉండి, ద్వాదశ స్కంధములతో యుక్తమై ఉంది॥
Verse 3
भगवानेव विप्रेंद्र विश्वरूपीसमीरितः । तत्र तु प्रथमस्कंधे सूतर्षीणां समागमे ॥ ३ ॥
హే విప్రేంద్రా! అక్కడ ప్రథమ స్కంధంలో సూతుడు మరియు ఋషుల సమాగమంలో విశ్వరూపుడని స్తుతింపబడే ఏకైక భగవానుని గురించే చెప్పబడింది.
Verse 4
व्यासस्य चरितं पुण्यं पांडवानां तथैव च । परीक्षितमुपाख्यानमितीदं समुदाहृतम् ॥ ४ ॥
ఇట్లు సమ్యకంగా ప్రకటించబడింది—వ్యాసుని పుణ్యచరిత్రం, పాండవులదీ అలాగే, మరియు పరీక్షితుని ఉపాఖ్యానం.
Verse 5
परीक्षिच्छुकसंवादे सृष्टिद्वयनिरूपणम् । ब्रह्मनारदसंवादे देवताचरितामृतम् ॥ ५ ॥
పరీక్షిత-శుక సంభాషణలో ద్వివిధ సృష్టి వివరణ ఉంది; బ్రహ్మ-నారద సంభాషణలో దేవతల చరిత్రామృతం వర్ణించబడింది.
Verse 6
पुराणलक्षणं चैव सृष्टिकारणसंभवः । द्वितीयोऽयं समुदितः स्कंधो व्यासेन धीमता ॥ ६ ॥
పురాణ లక్షణాలు మరియు సృష్టికారణం యొక్క ఉద్భవం—ఇవన్నీ వర్ణిస్తూ ఈ రెండవ స్కంధాన్ని ధీమంతుడైన వ్యాసుడు రచించాడు.
Verse 7
चरितं विदुरस्याथ मैत्रेयेणास्य संगमः । सृष्टिप्रकरणं पश्चाद्बह्मणः परमात्मनः ॥ ७ ॥
తదుపరి విదురుని చరిత్రం, మైత్రేయునితో అతని సంగమం; ఆపై పరమాత్మస్వరూపుడైన బ్రహ్మ యొక్క సృష్టి-ప్రకరణం వర్ణించబడుతుంది.
Verse 8
कापिलं सांख्यमप्यत्र तृतीयोऽयमुदाहृतः । सत्याश्चरितमादौ तु ध्रुवस्य चरितं ततः ॥ ८ ॥
ఇక్కడ కపిలముని సాంఖ్యమును కూడా నిరూపించారు—ఇది తృతీయ విషయమని చెప్పబడింది. మొదట సత్యుని ఆశ్చర్యకర చరితం, తరువాత ధ్రువుని చరితం వర్ణించబడింది॥
Verse 9
पृथोः पुण्यसमाख्यानं ततः प्राचीनबर्हिषम् । इत्येष तुर्यो गदितो विसर्गे स्कंध उत्तमः ॥ ९ ॥
తదుపరి పృథు రాజుని పుణ్యకథ, ఆపై ప్రాచీనబర్హిషుని వృత్తాంతం. ఇలా విసర్గ-స్కంధంలోని ఉత్తమమైన చతుర్థ భాగం ప్రకటించబడింది॥
Verse 10
प्रियव्रतस्य चरितं तद्वंश्यानां च पुण्यदम् । ब्रह्मांडांतर्गतानां च लोकानां वर्णनं ततः ॥ १० ॥
తదుపరి ప్రియవ్రతుని చరితం, అతని వంశజుల పుణ్యప్రద కథలు; తరువాత బ్రహ్మాండాంతర్గత లోకాల వర్ణన వస్తుంది॥
Verse 11
नरकस्थितिरित्येष संस्थाने पंचमो मतः । अजामिलस्य चरितं दक्षसृष्टिनिरूपणम् ॥ ११ ॥
‘నరకస్థితి’—ఇది సంస్థాన భాగంలో పంచమ విషయమని భావించబడింది. తదుపరి అజామిలుని చరితం, దక్షసృష్టి నిరూపణ కూడా ఉంది॥
Verse 12
वृत्राख्यानं ततः पश्चान्मरुतां जन्म पुण्यदम् । षष्ठोऽयमुदितः स्कंधोव्यासेन परिपोषणे ॥ १२ ॥
ఆపై వృత్రుని ఆఖ్యానం, తరువాత మరుతుల జన్మ పుణ్యప్రద వర్ణనం. పరిపోషణ విషయములో ఈ షష్ఠ స్కంధాన్ని వ్యాసుడు ప్రకటించాడు॥
Verse 13
प्रह्लादचरितं पुण्यं वर्णाश्रमनिरूपणम् । सप्तमो गदितो वत्स वासनाकर्मकीर्तने ॥ १३ ॥
వత్సా, వాసనా మరియు కర్మకీర్తన వివరణలో ప్రహ్లాదుని పుణ్యచరిత్రము, వర్ణాశ్రమ నిరూపణము—ఇవి ఏడవ ఖండముగా చెప్పబడినవి।
Verse 14
गजेंद्रमोक्षणाख्यानं मन्वंतरनिरूपणे । समुद्रमथनं चैव बलिवैभवबंधनम् ॥ १४ ॥
మన్వంతర నిరూపణలో గజేంద్ర మోక్షాఖ్యానం, సముద్రమథనం, అలాగే బలిచక్రవర్తి వైభవం మరియు అతని బంధన ప్రసంగం కూడా చేరినవి।
Verse 15
मत्स्याक्तारचरितमष्टमोऽयं प्रकीर्तितः । सूर्यवंशसमाख्यानं सोमवंशनिरूपणम् ॥ १५ ॥
మత్స్యాది అవతారచరిత్రాన్ని కీర్తించే ఈ ఎనిమిదవ ఖండము ప్రకటించబడింది; అలాగే సూర్యవంశ కథనం, సోమవంశ నిరూపణ కూడా చెప్పబడింది।
Verse 16
वंश्यानुचरिते प्रोक्तो नवमोऽयं महामते । कृष्णस्य बालचरितं कौमारं च व्रजस्थितिः ॥ १६ ॥
మహామతీ, వంశానుచరిత విభాగంలో ఈ తొమ్మిదవ విషయం ప్రకటించబడింది—శ్రీకృష్ణుని బాలలీలలు, కౌమార్యం, మరియు వ్రజంలో ఆయన నివాసం।
Verse 17
कैशोरं मथुरास्थानं यौवनं द्वारकास्थितिः । भूभारहरणं चात्र निरोधे दशमः स्मृतः ॥ १७ ॥
కైశోర దశలో (భగవాన్) మథురాలో నివసిస్తాడు, యౌవనంలో ద్వారకాలో స్థిరపడతాడు; ఇక్కడ భూభారహరణ ప్రసంగమూ ఉంది. అందువల్ల నిరోధ విషయములో దశమ ఖండము స్మృతము।
Verse 18
नारदेन तु संवादो वसुदेवस्य कीर्तितः । यदोश्च दत्तात्रेयेण श्रीकृष्णोनोद्धवस्य च ॥ १८ ॥
నారదముని వసుదేవుని సంభాషణను కీర్తించాడు; దత్తాత్రేయుడు ఉపదేశించిన యదువు సంభాషణను కూడా, అలాగే శ్రీకృష్ణుడు–ఉద్ధవుల పవిత్ర సంభాషణను కూడా వర్ణించాడు।
Verse 19
यादवानां मिथोंतश्च मुक्तावेकादशः स्मृतः । भविष्यकलिनिर्द्देशो मोक्षो राज्ञः परीक्षितः ॥ १९ ॥
యాదవుల పరస్పర వినాశం చెప్పబడింది; పదకొండవ అంశం ‘ముక్తి’గా స్మరించబడింది; భవిష్యత్ కలియుగ సూచన, అలాగే రాజు పరీక్షిత్తు మోక్షం కూడా వర్ణించబడింది।
Verse 20
वेदशाखाप्रणयनं मार्कंडेयतपःक्रिया । सौरी विभूतिरुदिता सात्वती च ततः परम् ॥ २० ॥
వేదశాఖల సంకలనం, మార్కండేయుని తపశ్చర్య, సూర్యదేవుని విభూతులు వర్ణించబడ్డాయి; అనంతరం సాత్వత వైష్ణవ సిద్ధాంతం ప్రతిపాదించబడింది।
Verse 21
पुराणसंख्याकथनमाश्रये द्वादशो ह्ययम् । इत्येवं कथितं वत्स श्रीमद्भागवतं तव ॥ २१ ॥
ఇప్పుడు పురాణాల సంఖ్యా-వివరణను ఆశ్రయిస్తున్నాను—ఇది పన్నెండవ అంశం; ఇలా, వత్సా, నీకు శ్రీమద్భాగవతం ఈ విధంగా వివరించబడింది।
Verse 22
वक्तुः श्रोतुश्चोपदेष्टुरनुमोदितुरेव च । साहाय्यकर्तुर्गदितं भक्तिभुक्तिविमुक्तिदम् ॥ २२ ॥
ఈ పవిత్ర ఉపదేశం వక్తకు, శ్రోతకు, ఉపదేశకునికి, అనుమోదించువారికి, సహాయం చేసువారికీ—అందరికీ భక్తి, భుక్తి మరియు విముక్తిని ప్రసాదిస్తుందని చెప్పబడింది।
Verse 23
प्रौष्ठपद्यां पूर्णिमायां हेमसिंहसमन्वितम् । देयं भागवतायेदं द्विजायप्रीतिपूर्वकम् ॥ २३ ॥
ప్రౌష్ఠపదీ పౌర్ణమి నాడు స్వర్ణసింహచిహ్నసమన్వితమైన ఈ దానాన్ని భగవద్భక్తుడైన భాగవత బ్రాహ్మణునికి ప్రీతిపూర్వకంగా ఇవ్వవలెను।
Verse 24
संपूज्य वस्त्रहेमाद्यैर्भगवद्भक्तिमिच्छता । योऽप्यनुक्रमणीमेतां श्रावयेच्छृणुयात्तथा । स पुराणश्रवणजं प्राप्नोति फलमुत्तमम् ॥ २४ ॥
భగవద్భక్తిని కోరువాడు వస్త్రాలు, స్వర్ణం మొదలైన దానాలతో సమ్యక్ పూజించి, ఈ అనుక్రమణీని చదివింపజేసినా లేదా తానే వినినా—పురాణశ్రవణజన్యమైన పరమ ఫలాన్ని పొందును।
Verse 25
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने चतुर्थपादे श्रीमद्भागवतानुक्रमणीनिरूपणं नाम षण्णवतितमोऽध्यायः ॥ ९६ ॥
ఇట్లు శ్రీబృహన్నారదీయపురాణము పూర్వభాగములో, బృహదుపాఖ్యానములో, చతుర్థపాదములో ‘శ్రీమద్భాగవత అనుక్రమణీ నిరూపణ’ అనే తొంభైఆరవ అధ్యాయము సమాప్తమైంది।
Frequently Asked Questions
The chapter frames the Bhāgavata as brahma-sammita—Veda-aligned in authority and soteriological efficacy—because it systematizes dharma and mokṣa through devotion to Bhagavān while retaining Purāṇic completeness (lakṣaṇas) and pedagogical structure (skandhas).
It ritualizes textual transmission as dāna: offering the Bhāgavata (with a golden lion emblem) to a Vaiṣṇava brāhmaṇa sacralizes preservation and teaching lineage, and the stated phala extends to speaker, listener, teacher, approver, and assistants.
Yes. It compresses a major Purāṇa into a navigable thematic map, linking literary taxonomy (anukramaṇī) with dharma practice (phala-śruti and dāna-vidhi), a signature ‘reference manual’ function of the Nāradiya.