Adhyaya 124
Purva BhagaFourth QuarterAdhyaya 12417 Verses

Pūrṇimā Pūrṇa-vratas: Dharmarāja-vrata, Vaṭa-Sāvitrī-vrata, and Gopadma-vrata

సనాతనుడు నారదునికి వరుస పౌర్ణమీలకు సంబంధించిన ‘పూర్ణవ్రతాలు’ ఉపదేశిస్తాడు. చైత్ర పౌర్ణమిని మన్వంతర-చక్ర సంధిగా పేర్కొని, సోముని తృప్తికై వండిన అన్నం కలిపిన నీటితో కూడిన కలశదానం విధించబడింది. వైశాఖ పౌర్ణమి సర్వఫలప్రదం—బ్రాహ్మణులకు ఇచ్చిన దానం తత్సమాన ఫలాన్ని ఇస్తుంది; ఇందులో ధర్మరాజ వ్రతంగా వండిన భోజనం, నీటి కలశం, గోవుతో సమాన దానం, ప్రత్యేకంగా ఖురాలు-కొమ్ములు కలిగిన కృష్ణాజినం, నువ్వులు, వస్త్రాలు, బంగారం సహితంగా విద్యావంత ద్విజునికి గౌరవంతో సమర్పించాలి. అతిశయ పుణ్యఫల వచనాలు—సప్తద్వీప భూదాన సమాన ఫలం, బంగారం కలిపిన జలకలశదానం శోకనాశకమని. జ్యేష్ఠ పౌర్ణమినాడు స్త్రీలకు వట-సావిత్రీ వ్రతం: ఉపవాసం, మర్రిచెట్టుకు నీరు పోయడం, పవిత్ర దారం కట్టడం, 108 ప్రదక్షిణలు, అఖండ సౌభాగ్య ప్రార్థన, సధవుల భోజనం, మరుసటి రోజు భుజించి సౌభాగ్యసిద్ధి. ఆషాఢ పౌర్ణమిలో గోపద్మ వ్రతం: శ్రీ-గరుడ సమేత చతుర్భుజ స్వర్ణ హరిని ధ్యానించి పూజించడం, పురుషసూక్త పఠనం, గురుపూజ, బ్రాహ్మణభోజనం; విష్ణుకృపతో ఇహ-పర ఇష్టసిద్ధి।

Shlokas

Verse 1

सनातन उवाच । अथ नारद वक्ष्यामि श्रृणु पूर्णाव्रतानि ते । यानि कृत्वा नरो नारी प्राप्नुयात्सुखसंततिम् ॥ १ ॥

సనాతనుడు పలికెను—ఓ నారదా, ఇప్పుడు నీకు పూర్ణ వ్రతములను చెప్పుదును; వినుము. వాటిని ఆచరించగా పురుషుడైనా స్త్రీయైనా నిరంతర సుఖసంపదను పొందును.

Verse 2

चैत्रपूर्णा तु विप्रेंद्र मन्वादिः समुदाहृता । अस्यां सान्नोदकं कुंभं प्रदद्यात्सोमतुष्टये ॥ २ ॥

ఓ విప్రేంద్రా, చైత్ర పౌర్ణమి మన్వంతరారంభమని ప్రకటించబడింది. ఆ రోజున సోమదేవుని తృప్తికై అన్నమిశ్రిత జలంతో నిండిన కుంభాన్ని దానం చేయవలెను.

Verse 3

वैशाख्यामपि पूर्णायां दानं सर्वस्य सर्वदम् । यद्यद्द्रव्यं ददेद्विप्रे तत्तदाप्नोति निश्चितम् ॥ ३ ॥

వైశాఖ పౌర్ణమినందు దానం అందరికీ సమస్త ఫలములను ప్రసాదించును. బ్రాహ్మణునికి ఏ ద్రవ్యమును దానమిచ్చిననూ, దాని ఫలమును నిశ్చయంగా పొందును.

Verse 4

धर्मराजव्रतं चात्र कथितं तन्निशामय । श्रृतान्नमुदकुंभं च वैशाख्यां वै द्विजोत्तमे ॥ ४ ॥

ఇక్కడ ధర్మరాజ వ్రతము చెప్పబడినది; దానిని వినుము. ఓ ద్విజోత్తమా, వైశాఖమాసమందు పక్వాన్నమును మరియు జలకుంభమును దానం చేయుట కూడా విధియే.

Verse 5

दद्याद्गोदानफलदं धर्मराजस्य तुष्टये । अत्र कृष्णाजिनं दद्यात्सखुरं च सश्रृङ्गकम् ॥ ५ ॥

ధర్మరాజుని తృప్తిపరచుటకు గోదానఫలప్రదమైన దానము ఇవ్వవలెను. ఈ విధిలో ఖురాలు, కొమ్ములు కలిగిన కృష్ణాజినము (కృష్ణమృగచర్మం) సమర్పించాలి।

Verse 6

तिलैः सहसमाच्छाद्य वस्त्रैर्हेम्ना द्विजातये । यस्तु कृष्णाजिनं दद्यात्सत्कृत्य विधिपूर्वकम् ॥ ६ ॥

తిలాలతో కూడి, వస్త్రాలు మరియు స్వర్ణంతో సమేతంగా, విధిపూర్వకంగా సత్కరించి ద్విజునికి కృష్ణాజినాన్ని దానం చేసే వాడు మహాపుణ్యభాగి అవుతాడు।

Verse 7

सर्वशास्त्रविदे सप्तद्वीपभूमिप्रदः स वै । मोदते विष्णु लोके हि यावच्चन्द्रार्कतारकम् ॥ ७ ॥

సర్వశాస్త్రవిదుడైనవానికి సప్తద్వీపభూమిని దానం చేసే వాడు, చంద్రసూర్యతారలు ఉన్నంతకాలం విష్ణులోకంలో ఆనందిస్తాడు।

Verse 8

कुंभान्स्वच्छजलैः पूर्णान्हिरण्येन समन्वितान् । यः प्रदद्याद्द्विजाग्र्येभ्यः स न शोचति कर्हिचित् ॥ ८ ॥

స్వచ్ఛజలంతో నిండిన కుంభాలను, స్వర్ణంతో కూడి, శ్రేష్ఠ ద్విజులకు దానం చేసే వాడు ఎప్పుడూ శోకించడు।

Verse 9

अथ ज्येष्ठस्य पूर्णायां वटसावित्रिकं व्रतम् । सोपवासा वटं सिंचेत्सलिलैरमृतोपमैः ॥ ९ ॥

ఇప్పుడు జ్యేష్ఠ పౌర్ణమినాడు వట-సావిత్రీ వ్రతాన్ని ఆచరించాలి. ఉపవాసంతో వటవృక్షాన్ని అమృతసమానమైన నీటితో సించాలి।

Verse 10

सूत्रेण वेष्टयेच्चैव सशताष्टप्रदक्षिणम् । ततः संप्रार्थयेद्दैवीं सावित्रीं सुपतिव्रताम् ॥ १० ॥

దానిని పవిత్ర సూత్రంతో చుట్టి అష్టోత్తరశత ప్రదక్షిణలు చేయాలి. అనంతరం పరమ పతివ్రతైన దేవి సావిత్రిని భక్తితో ప్రార్థించాలి.

Verse 11

जगत्पूज्ये जगन्मातः सावित्रि पतिदैवते । पत्या सहावियोगं मे वटस्थे कुरु ते नमः ॥ ११ ॥

హే జగత్పూజ్యా, జగన్మాతా, పతినే దైవంగా భావించే సావిత్రీ! ఈ వటవృక్ష సమీపంలో నాకు భర్తతో వియోగం కలగనీయకుము—నీకు నమస్కారం.

Verse 12

इति सप्रार्थ्य या नारी भोजयित्वा परेऽहनि । सुवासिनीः स्वयं भुंज्यात्सा स्यात्सौभाग्यभागिनी ॥ १२ ॥

ఇలా ప్రార్థించిన స్త్రీ మరుసటి రోజు సువాసినీలకు భోజనం పెట్టి, తరువాత తానే భుజిస్తే ఆమె సౌభాగ్యవతిగా అవుతుంది.

Verse 13

आषाढस्य तु पूर्णायां गोपद्मव्रतमुच्यते । चतुर्भुजं महाकायं जांबूनदसमप्रभम् ॥ १३ ॥

ఆషాఢ పౌర్ణమికి ‘గోపద్మ వ్రతం’ అని చెప్పబడింది. అందులో భగవాన్ హరిని చతుర్భుజుడిగా, మహాకాయుడిగా, జాంబూనద స్వర్ణసమ కాంతితో ధ్యానించాలి.

Verse 14

शंखचक्रगदापद्मरमागरुडशोभितम् । सेवितं मुनिभिर्देवैर्यक्षगंधर्वकिन्नरैः ॥ १४ ॥

శంఖం, చక్రం, గద, పద్మం ధరించి, శ్రీ (లక్ష్మీ) మరియు గరుడునితో శోభించే ఆయనను మునులు, దేవతలు, యక్షులు, గంధర్వులు, కిన్నరులు సేవించి పూజిస్తారు.

Verse 15

एवंविधं हरिं तत्र स्नात्वा पूजां समाचरेत् । पौरुषेणैव सूक्तेन गंधाद्यैरुपचारकैः ॥ १५ ॥

ఈ విధంగా అక్కడ శ్రీహరిని స్నానమాచరింపజేసి, పురుషసూక్తం పఠిస్తూ, గంధాద్యుపచారాలతో విధివిధానంగా పూజ చేయవలెను।

Verse 16

आचार्यं वस्त्रभूषाद्यैस्तोषयेत्स्निग्धमानसः । भोजयेन्मिष्टपक्वान्नैर्द्विजानन्यांश्च शक्तितः ॥ १६ ॥

స్నిగ్ధమైన మనస్సుతో ఆచార్యుని వస్త్రాభరణాదులతో సంతోషింపజేయాలి; అలాగే శక్తి మేరకు బ్రాహ్మణులనూ ఇతరులనూ మధురమైన, బాగా వండిన అన్నంతో భోజనమిచ్చాలి।

Verse 17

एवं कृत्वा व्रतं विप्र प्रसादात्कमलापतेः । ऐहिकामुष्मिकान्कामांल्लभते नात्र संशयः ॥ १७ ॥

హే విప్రా! ఈ విధంగా వ్రతాన్ని ఆచరించినవాడు కమలాపతి (శ్రీవిష్ణు) అనుగ్రహంతో ఇహలోకములోనూ పరలోకములోనూ కోరిన ఫలములను పొందును; ఇందులో సందేహం లేదు।

Frequently Asked Questions

The chapter uses Caitra pūrṇimā as a cosmological time-marker to sacralize the calendar, linking household dāna (water-pot with water and cooked food) to Soma’s satisfaction and to the idea of renewing auspicious continuity at a cycle-threshold.

The rite specifies cow-equivalent merit through a kṛṣṇājina (black antelope skin) offered intact (with hooves and horns), augmented by sesame, garments, and gold, and framed by honoring a learned twice-born—highlighting both ritual correctness and the dharma-legal logic of substitutionary merit.

It is explicitly oriented to saubhāgya—unbroken marital auspiciousness—expressed through fasting, banyan worship, 108 circumambulations, and a prayer to Sāvitrī for never being separated from one’s husband, followed by feeding married women.

It combines Purāṇic iconography (four-armed Hari with Śrī and Garuḍa, conch-disc-mace-lotus) with a Vedic hymn (Puruṣa Sūkta) and standard completion practices (guru-honor and brāhmaṇa-feeding), presenting devotion as textually anchored and ritually enacted.