Shloka 44

Adhyaya 81 — Suratha and Samadhi Seek Sage Medhas; Introduction to Mahamaya and the Madhukaitabha Origin Account

Sanskrit

सा विद्या परमा मुक्तेर्हेतुभूता सनातनी । संसारबन्धहेतुश्च सैव सर्वेश्वरेश्वरि ॥

Transliteration

sā vidyā paramā mukter hetubhūtā sanātanī | saṃsāra-bandha-hetuś ca saiva sarveśvareśvarī ||

Translation

ఆమె పరావిద్య, నిత్య, మోక్షహేతువు. అదే ఆమె సంసారంలో బంధనహేతువుగా కూడా ఉంటుంది—ఓ సర్వేశ్వరాధిపతీ.

Word by Word

• सा: she
• सा: कर्ता (Subject)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• विद्या: knowledge
• विद्या: कर्ता (Apposition)
• Type: Noun
• Root: विद्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; नाम (apposition to सा)

• परमा: supreme
• परमा: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: परम (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम् (to विद्या)

• मुक्तेः: of liberation
• मुक्तेः: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: मुक्ति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे षष्ठी-विभक्तिः (Genitive), एकवचनम्

• हेतुभूता: having become the cause
• हेतुभूता: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: हेतु + भूत (कृदन्त-प्रातिपदिक; √भू)
• Form: तत्पुरुष-समासः (हेतुः इव/रूपेण भूतः); स्त्रीलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम् (to सा/विद्या)

• सनातनी: eternal
• सनातनी: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: सनातन (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम्

• संसारबन्धहेतुः: the cause of bondage in saṃsāra
• संसारबन्धहेतुः: कर्ता (Predicate nominative)
• Type: Noun
• Root: संसार + बन्ध + हेतु (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समासः (संसारस्य बन्धः तस्य हेतुः); पुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; विधेय-नाम (predicate)

• च: and
• च: समुच्चय (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्ययम् (conjunction)

• सा: she
• सा: कर्ता (Subject)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• एव: indeed/alone
• एव: अवधारण (Emphasis)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: निश्चय/अवधारण-अव्ययम् (emphatic particle)

• सर्वेश्वरेश्वरि: O sovereign of all lords
• सर्वेश्वरेश्वरि: सम्बोधन (Address)
• Type: Noun
• Root: सर्व-ईश्वर + ईश्वरि (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समासः (सर्वेषाम् ईश्वराणाम् ईश्वरि); स्त्रीलिङ्गे सम्बोधन-विभक्तिः (Vocative), एकवचनम्

Speakers

• Medhas Ṛṣi to King Suratha (and Samādhi)

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "bhakti", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Primary Deities

• Devī (Śakti)

Shakti Aspects

• Mahāmāyā explicitly characterized as Vidyā and as the power of bondage

Key Themes

• Shaktism
• Māyā and Vidyā
• Bondage and Liberation
• Non-dual causality (one power with two functions)

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The text asserts a single divine agency behind both entanglement and release. Practically, it reframes suffering and liberation as transformations under Devī’s governance, encouraging disciplined worship, humility, and discernment rather than blaming fate or external enemies alone.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Touches Sarga/Pratisarga indirectly (since māyā/vidyā underlies manifestation), but functions mainly as a tattva-teaching (doctrinal theology) embedded within the Māhātmya narrative rather than a genealogical/manvantara account.

What is the esoteric significance?

Devī as ‘Vidyā’ (liberating insight) and as ‘bandha-hetu’ (binding delusion) encodes the twofold śakti: āvaraṇa (veiling) and vikṣepa (projection). Liberation arises when the same śakti turns from projection to revelation.