Previous Verse
Next Verse

Shloka 18

Adhyaya 74King Svarashtra, the Deer-Queen’s Curse, and the Rise of Tamasa Manu

नास्थाने वो मनो यातं नागम्याहं तवेश्वर ।

किन्तु त्वत्सङ्गमे विघ्नमेष लोलः करोति मे ॥

nāsthāne vo mano yātaṃ nāgamyāhaṃ taveśvara | kintu tvatsaṅgame vighnam eṣa lolaḥ karoti me ||

నీ మనస్సు అనుచిత స్థలమునకు వెళ్లిపోయెను; ఓ ప్రభూ, నేను నీకు సమీపించదగినది కాను. పైగా ఈ చంచల వేగమే నీతో నాకు సంగమమగుటకు అడ్డంకి కలిగించుచున్నది।

not
:
निपात
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेध-निपात (negation particle)
अस्थानेin an improper place
अस्थाने:
अधिकरण (location/context)
TypeNoun
Rootअस्थान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन
वःyour
वः:
सम्बन्ध (genitive)
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-विभक्ति (Genitive/6th), बहुवचन (Plural) — ‘of you’; (क्वचित् द्वितीया/चतुर्थी रूपेणापि, अत्र ‘your’)
मनःmind
मनः:
कर्ता (subject)
TypeNoun
Rootमनस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
यातम्has gone
यातम्:
विधेय (predicate)
TypeVerb
Rootया (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त; नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘has gone’ (predicative with मनः)
not
:
निपात
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेध-निपात
आगम्यhaving come
आगम्य:
पूर्वकाल-क्रिया
TypeVerb
Rootआ + गम् (धातु)
Formक्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय-भाव (gerund)
अहम्I
अहम्:
कर्ता (subject)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formप्रथमा-विभक्ति, एकवचन
तवof you, your
तव:
सम्बन्ध (genitive)
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-विभक्ति, एकवचन
ईश्वरO lord
ईश्वर:
सम्बोधन (address)
TypeNoun
Rootईश्वर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन
किन्तुbut
किन्तु:
सम्बन्धक (connector)
TypeIndeclinable
Rootकिन्तु (अव्यय)
Formव्यतिरेक-अव्यय (adversative conjunction: but)
त्वत्-सङ्गमेin (our) meeting with you
त्वत्-सङ्गमे:
अधिकरण (context)
TypeNoun
Rootत्वद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + सङ्गम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुष (त्वया सह सङ्गमः / त्वत्सम्बन्धी सङ्गमः)
विघ्नम्obstacle
विघ्नम्:
कर्म (object)
TypeNoun
Rootविघ्न (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
एषःthis (one)
एषः:
कर्ता (subject)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
लोलःfickle, restless
लोलः:
कर्ता-विशेषण
TypeAdjective
Rootलोल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (of ‘eṣaḥ’)
करोतिmakes, causes
करोति:
क्रिया
TypeVerb
Rootकृ (धातु)
Formलट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
मेfor me
मे:
सम्प्रदान (recipient/for me)
TypeNoun
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formचतुर्थी-विभक्ति (Dative/4th), एकवचन
Doe (mṛgī/rauhī) to the king

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "adbhuta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Impropriety of desireRestraint and boundariesMind as obstacle

FAQs

Improper mental fixation itself becomes the obstacle: ethical conduct begins with inner governance; without it, even legitimate association is disrupted.

Didactic ethics within narrative; not a sarga/manvantara/genealogy passage.

The ‘fickle one’ (lola) points to the oscillating mind; the teaching is that saṅgama (connection) must be purified of rāga, or it turns into bondage.